Deformacja stałych wartości moralnych oraz zmiana ustroju społeczno-politycznego w Polsce przyniosły ogromne zniszczenia w dziedzinie moralności. Podważanie chrześcijańskich wartości, głoszonych przez Kościół od 2000 lat, spowodowało wiele patologicznych zachowań wśród młodzieży. Jan Paweł II w swojej nauce dotyka wszystkich problemów moralnych, które spotykają młodego człowieka. Są to problemy często trudne i drażliwe, ale stałe i niezmienne oraz niezależne od czasów, w jakich są głoszone - sumienie, wartość i nienaruszalność życia ludzkiego od poczęcia aż do naturalnej śmierci, oraz katolicka etyka seksualna.

Wybory moralne

    Tematem wiodącym nauczania Jana Pawła II jest sumienie, w którym dochodzi do decyzji i wyborów moralnych, dokonywanych w życiu przez człowieka: "... poziom sumienia, poziom wartości moralnych - to najważniejszy wymiar doczesności i historii. Historia bowiem pisana jest nie tylko wydarzeniami, które rysują się niejako od zewnątrz - jest ona pisana od wewnątrz, jest historią ludzkich sumień, moralnych zwycięstw i klęsk"1. Słowa te więc mogą być także postulatem znacznie głębszego rozumienia historii, niż tylko patrzenie przez pryzmat ustrojów, zmieniających się ideologii i wydarzeń.
    Piotr naszych czasów, rozważając na Jasnej Górze słowa Apelu Jasnogórskiego stwierdził, iż "... czuwam to znaczy staram się być człowiekiem sumienia, że tego sumienia nie zagłuszam, nie zniekształcam. Nazywam po imieniu dobro i zło, a nie zamazuję. Wypracowuję w sobie dobro, a ze zła staram się poprawić, przezwyciężając je w sobie"2.
     W obecnych czasach można zaobserwować ogromne możliwości deformacji sumienia, szczególnie młodego pokolenia. Do przyczyn tego zjawiska można zaliczyć:

• coraz większą ilość młodzieży niedojrzałej emocjonalnie, nie umiejącej radzić sobie z problemami, które niesie codzienne życie,
• wielką liczbę rodzin toksycznych, nie spełniających swoich obowiązków wobec ich członków,
• wszechpotężne oddziaływanie środowisk rówieśniczych, będących miejscem demoralizacji i przemocy,
• manipulacje w komunikacji, w której wiodą prym mass media,
• brak akceptacji siebie i sytuacji, w jakiej młodzież znajduje się w obecnych czasach.
  

    Coraz częściej słyszymy, iż człowiek ma prawo formowania własnego sumienia według swoich kryteriów. Istnieją nawet kierunki pedagogiczne, które postulują całkowitą wolność w wyborze tych kryteriów (pedagogika emancypacyjna). Dlatego też Jan Paweł II mówiąc o sumieniu odwołuje się do pojęcia prawa naturalnego. Zostało ono dane Mojżeszowi na tablicach kamiennych, zawierających "... Przykazania Boże, które przemawiają do każdego człowieka bezpośrednią oczywistością prawdy w nich zawartej. Przykazania te Bóg nadał ludowi Starego Przymierza za pośrednictwem Mojżesza, ale równocześnie nawet i bez tego nadania są one wpisane w sercu człowieka. Nadanie tych przykazań ze strony Boga jest poniekąd potwierdzeniem ich obecności w świadomości moralnej człowieka"3.
    Świadomość moralną człowiek czerpie z Bożego Objawienia, szczególnie z Dekalogu i Ośmiu Błogosławieństw wypowiedzianych przez Jezusa na Górze. To właśnie "... te dwie Góry ukazują nam przewodnik po naszym chrześcijańskim życiu i podsumowanie naszych obowiązków wobec Boga i bliźnich. Prawo i Błogosławieństwa razem wyznaczają drogę do duchowej dojrzałości i wolności"4.
    Przed wychowawcami zatem stoi trudny proces kształtowania u młodzieży odpowiedzialności za swoje sumienie. Ta odpowiedzialność powinna być oparta na samowychowaniu, w którym młody człowiek buduje system wartości i utrwala zgodne z nim postępowanie. Jan Paweł II odwołuje się do idei wychowania: "... proces wychowawczy prowadzi do fazy, do której dochodzi się wtedy, gdy po osiągnięciu pewnego stopnia dojrzałości psychofizycznej człowiek zaczyna wychowywać się sam. (...) Młody człowiek spotyka nowe osoby i nowe środowiska, a w szczególności nauczycieli i kolegów w szkole, którzy zaczynają odgrywać w jego życiu wpływ wychowawczy, dodajmy: dodatni albo ujemny"5.
    Dlatego też w formacji młodego pokolenia trzeba w myśl wskazań papieskich położyć akcent na:

• internalizację wartości, które stają się osobistym bodźcem do postępowania moralnie dobrego,
• nazywanie po imieniu zła i "pseudodobra", które we współczesnym świecie jawi się jako symbol nowoczesności,
• pogłębianie wśród młodzieży motywacji do autoanalizy swojego i innych postępowania,
• dostarczanie argumentów przeciwnych postulatom liberalnego poglądu na świat i wartości,
• zachęcanie do systematycznego i pogłębionego spotkania z Chrystusem w sakramencie pokuty,
• kształtowanie swoistego "systemu immunologicznego" wobec fali demoralizacji i konformizmu.
  

     Powyższy program może wydawać się niemożliwy do zrealizowania w obecnych czasach. Trzeba jednak pamiętać, iż Ojciec Święty wielokrotnie podkreślał, że młodzi stanowią przyszłość i nadzieję narodów i Kościoła. Dał temu wyraz podczas pierwszej modlitwy Anioł Pański w swoim pontyfikacie, wyrażając uznanie dla młodzieży w słowach: "Wy jesteście przyszłością świata, nadzieją Kościoła, Wy jesteście moją nadzieją"6. Są to echa troski Kościoła o młodzież, zawartej w nauczaniu soborowym7.
    Z drugiej jednak strony Jan Paweł II mówiąc do młodych nie zapomina o sygnalizowaniu zagrożeń, które zniekształcają i burzą ład moralny zbudowany w oparciu o Dekalog. Do najważniejszych zagrożeń zalicza: zanik wartości, zwątpienie, konsumpcjonizm, narkomanię, przestępczość, erotyzm, pokusę przesadnego krytycyzmu, sceptycyzm wobec tradycyjnych wartości, cynizm wobec pracy, małżeństwa, handel rozrywką, (sprzyja wyrobieniu egoizmu i izolacji), zły wpływ reklamy (podsyca naturalną skłonność do unikania wysiłku, obiecując natychmiastowe zaspokojenie pragnień), ucieczkę od odpowiedzialności8.
     W perspektywie zagrożeń Jan Paweł II ukazuje Chrystusa, który jest "... jedyną drogą do Ojca, jedyną drogą, która prowadzi do prawdy i życia"9. On jest nieodłącznym przyjacielem, który nie zawodzi. Papież patrzy na bogactwo wieku młodzieńczego, gdyż "... przyszłość świata i Kościoła należy do młodych pokoleń"10.

Własny projekt życia

    Każde przemówienie i orędzie skierowane do młodych przeniknięte jest afirmacją młodości. Namiestnik na Stolicy Piotrowej widzi w tym okresie życia przede wszystkim bogactwo i dobro. Jednym z głównych rysów charakterystycznych tego okresu jest odwaga, która jest ściśle powiązana z zaufaniem Chrystusowi. Jan Paweł II dał temu wyraz w następujących słowach: "... oto pierwsze wezwanie, jakie pragnę skierować do Was ludzi młodych dnia dzisiejszego: Nie lękajcie się! Nie lękajcie się Waszych głębokich pragnień szczęścia, prawdy, piękna i trwałej miłości"11. Odwaga wynika również z pewności obecności Chrystusa i Jego obietnicy zawartej w słowach: "... oto Ja Jestem z Wami przez wszystkie dni, aż do skończenia świata" (Mt 28,20). Wspomniana odwaga prowadzi do innej cechy charakterystycznej dla młodości, którą jest wzrost. Papież z mocą podkreśla, iż "... trzeba, ażeby młodość była wzrastaniem, aby niosła z sobą stopniową akumulację wszystkiego, co prawdziwe, co dobre i piękne"12. Ów wzrost to poznanie siebie samego, a więc "... odkrycie człowieka wewnętrznego z jego właściwościami, talentami, szlachetnymi pragnieniami, ideałami, ale równocześnie jest to odkrycie słabości, wad, złych skłonności, egoizmu, pychy i zmysłowości"13.
    Odwaga jest potrzebna również do podejmowania wyborów życiowych, które są tak często obecne w okresie młodości. Powinny one zakładać wzrost wynikający z powszechnego powołania do świętości14. Jan Paweł II zachęca: "... pozwólcie, by Chrystus królował w Waszych sercach, by Wam pomagał coraz lepiej rozumieć samych siebie i panować nad sobą, by Was umacniał w cnotach, by Was przede wszystkim napełniał swoją miłością, by Was prowadził drogą, która wiedzie do stanu człowieka doskonałego. Nie bójcie się być świętymi!"15. To wezwanie do świętości wymaga mocy wypływającej z wiary, nadziei i miłości.
    Kolejną cechą każdego młodego życia jest problem sensu życia, a niejednokrotnie braku perspektyw na przyszłość. Wiąże się on z brakiem rozeznania własnego powołania. Papież w swym nauczaniu porusza problem powołania, jako odkrywania zarówno woli Bożej jak i szczególnych dróg życiowych. Nawiązując do Ewangelii stwierdza, że "... młodość to czas rozpoznawania talentów. Równocześnie jest to czas wchodzenia na wielorakie szlaki, po których rozwijała się i nadal rozwija cała ludzka działalność i twórczość"16. Aby wejść na szlaki działalności i twórczości trzeba - jak wskazuje papież - połączyć własny projekt życia z powołaniem, do którego wzywa Bóg17. Pośród różnych powołań i miejsc ludzkiej działalności papież naucza, iż najważniejsze jest to, aby były one budowane w świetle Chrystusa18.
    Właśnie w omawianym okresie życia, czyli czasie szczególnej odpowiedzialności i nadziei, kształtowania osobowości, precyzowania tego, co najważniejsze: ideałów i projektów życiowych, okresie poszukiwania prawdy, a także dążenia do prawdziwego szczęścia - dochodzi do decyzji, jaką drogę wybrać19.
    Oprócz powszechnego powołania do świętości papież wskazuje młodemu człowiekowi dwie szczególne drogi, którymi są: powołanie kapłańskie lub zakonne oraz małżeńskie. Pierwszą możliwością jest małżeństwo i rodzina. Jest to "... droga pierwsza i z wielu względów najważniejsza. Jest drogą powszechną [... ]. Wszak normalnie każdy z nas w rodzinie przychodzi na świat, można więc powiedzieć, że rodzinie zawdzięcza sam fakt bycia człowiekiem"20. Według Jana Pawła II "... wejść na drogę powołania małżeńskiego to znaczy uczyć się miłości oblubieńczej z dnia na dzień, z roku na rok: miłości wedle duszy i ciała, miłości, która cierpliwa jest i łaskawa, która nie szuka swego i nie pamięta złego; miłości, która umie współweselić się z prawdą, miłości, która wszystko przetrzyma"21. Miłość jest cnotą bardzo poszukiwaną w okresie młodości. Rodzina jest szczególnym miejscem, gdzie człowiek miłości się uczy, ponieważ "... pierwszym miejscem, gdzie rozpoczyna się proces wychowawczy młodego człowieka jest dom rodzinny"22.
    Drugą możliwością ludzkiego powołania jest kapłaństwo. Ojciec Święty wielokrotnie podkreśla swoją radość z młodych kapłanów. Świadczą o tym słowa jednej z homilii: "... pamiętajcie, moi drodzy, że cieszę się każdym powołaniem kapłańskim, zakonnym, każdym prawdziwym powołaniem chrześcijańskim, każdym młodym człowiekiem, który swoje życie ludzkie, polskie widzi w pełnym świetle Chrystusa"23.
    Z powyższych rozważań dotyczących papieskiego spojrzenia na młodość wynika wiele implikacji wychowawczych. Młodość jest bowiem darem i zadaniem, które trzeba zrealizować. Jak mają w tym pomóc wychowawcy? Oto kilka zasad:

1. Wychowawcy powinni więcej dyskutować z wychowankami na temat odwagi w podejmowaniu jednoznacznych decyzji, bez względu na okoliczności. Intelektualne pogłębienie tej problematyki kształtuje konsekwencje w postępowaniu.
2. Należy likwidować mit, iż nie da się w obecnych czasach być wiernym Ewangelii. Wszelki pseudonaukowy "socjologizm" powinien być neutralizowany w myśleniu młodych ludzi.
3. Zachęta do ciągłego doskonalenia siebie powinna być fundamentem oddziaływań wychowawczych.
4. Problem odnajdywania swojej drogi życiowej nie może być "chwilą". Jest to proces, który ma swój dynamizm rozwojowy, w którym wychowawca powinien aktywnie uczestniczyć poprzez dialog, wspomaganie oraz własne świadectwo.
5. Trzeba likwidować "syndrom katolika" prowadzący do wstydu, a w konsekwencji do wyparcia się swojej wiary. Dla wielu bowiem pobożność jest reliktem przeszłości.
6. W dobie podatności na depresję wychowawcy powinni wskazywać na środki przeciwdziałające, takie jak: modlitwa, życie sakramentalne, aktywność, samodyscyplina i inne.
   

Wartość życia

     Oprócz omawianych powyżej problemów moralnych w nauczaniu Jana Pawła II do młodych znaczne miejsce zajmują tematy egzystencjalne. Dotyczą one wielkiej wartości, jaką jest życie. Papież wprost pyta młodych: "... na czym jednak polega życie? Jaki jest sens życia, jaki jest sposób jego realizacji?"24. Daje im również odpowiedź "... sens życia - powie Wam Jezus - nadaje miłość"25. Wielokrotnie w swym nauczaniu bardzo mocno podkreśla wartość życia26. Jest to problem żywy, gdyż "... jak wynika z wielu aktualnych kwestii, rodzi się jakaś mentalność przeciwna życiu"27. Jako lekarstwo na ową mentalność papież wskazuje budowanie cywilizacji miłości i kultury życia: "... wy, młodzi, powinniście przede wszystkim dać zdecydowane świadectwo miłości do życia jako daru Bożego; miłości, która musi ogarniać każde życie od początku do końca"28. To świadectwo jest zadaniem dla młodych, których papież prosi, by stawali się prorokami życia. Zawarte jest ono w słowach: "... bądźcie prorokami słowem i czynem, buntując się przeciw cywilizacji egoizmu, która często traktuje człowieka jako narzędzie, a nie cel"29.
     Cywilizacja egoizmu rodzi mentalność prowadzącą do akceptacji zabijania nienarodzonych. Jak zauważa Jan Paweł II: "... wśród wszystkich przestępstw przeciw życiu, jakie człowiek może popełnić, przerywanie ciąży ma cechy, które czynią z niego występek szczególnie poważny i godny potępienia"30. Wielu młodych ludzi staje również wobec problemu aborcji. Warto tu przytoczyć słowa Ojca Świętego do lekarzy: "... katolikowi nie wolno nigdy być wspólnikiem domniemanego prawa do aborcji lub eutanazji"31. Papież apeluje także do Polaków: "... zwracam się do wszystkich ojców i matek mojej Ojczyzny i całego świata, do wszystkich ludzi bez wyjątku. Każdy człowiek poczęty w łonie matki ma prawo do życia! Życie ludzkie jest święte. Nikt w żadnej sytuacji nie może rościć sobie prawa do bezpośredniego zniszczenia niewinnej istoty ludzkiej"32.
     Sakralny wymiar życia ludzkiego jest wystarczającym argumentem, by stanąć w obronie wartości życia. W tym wymiarze Jan Paweł II liczy na młodych, którzy poprzez świadectwo życia będą budować cywilizacje miłości, a nie egoizmu i śmierci. Zauważa również, iż "... we współczesnym zlaicyzowanym świecie, w którym wielu żyje tak, jakby Bóg nie istniał, albo skłania się ku irracjonalnym formom religijności, właśnie wy, młodzi, musicie na nowo ukazać, że wiara to decyzja osobista, przenikająca całe życie"33.
    Kolejnym skutkiem współczesnej mentalności śmierci jest eutanazja. Jan Paweł II z wielkim naciskiem podkreśla, że prawo do życia "... przysługuje istocie ludzkiej we wszystkich fazach jej rozwoju, od chwili poczęcia do naturalnej śmierci, a wiec niezależnie od tego, czy jest zdrowa czy chora, w pełni sprawna, czy upośledzona, bogata, czy biedna"34.
    Ochrona ludzkiej godności i poszanowania osoby jest podstawą nauczania Kościoła. Ojcowie Soborowi podkreślają, iż "... wszystko, co godzi w samo życie, jak wszelkiego rodzaju zabójstwa, ludobójstwo, spędzanie płodu, eutanazja i dobrowolne samobójstwo [... ] są czymś haniebnym"35. Natomiast w Liście do Rodzin papież wskazuje na dwie przeciwne sobie cywilizacje miłości i śmierci. Tylko mentalność egoizmu rodzi "trend proaborcyjny"36, chęć skrócenia życia, czyli odrzucenie cierpienia. Jak zauważa Ojciec Święty "... cierpienie ludzkie zawsze jest tajemnicą i bardzo trudno człowiekowi jest przedzierać się przez jego mroki. Na horyzoncie naszej wiary pozostaje ten jeden punkt odniesienia - Krzyż Chrystusa - zenit ludzkiego cierpienia"37. Papież, który sam jest człowiekiem cierpiącym, ukazuje młodym sens Chrystusowego Krzyża, modląc się następującymi słowami: "... Błogosławiony jesteś, krzyżu pielgrzymujący z młodymi po krajach i kontynentach. Błogosławiony jesteś znaku naszego zbawienia. Znaku niezniszczalnej Miłości. Znaku życia"38. Wzywa ludzi wierzących, również młodzież do właściwego pojmowania krzyża: "... umiejcie rozpoznać w krzyżu znak nadziei, która nie może zawieść. Zrozumieliście, ze krzyż nie jest hańbą, ale chlubą: świadectwem męki Boga za człowieka, nieodpartym dowodem Jego miłości"39.
    Warto podkreślić, iż w nauczaniu Jana Pawła II dotyczącego życia, na pierwszym planie jawi się ogromne umiłowanie tej wartości, jak również ukazywanie jej od strony pozytywnej. Papież uczy przede wszystkim kultury życia, oczywiście potępiając wszelkie przejawy grzechu i śmierci. Ta pozytywna nauka dotyczy również etyki seksualnej, która jest często przez młodych odrzucana. Cnota prawdziwej miłości i czystości, jawi się dziś jako rzeczywistość odbierająca wolność. Jan Paweł II zauważa jednak, że dziś: "... cywilizacja śmierci proponuje wam między innymi tak zwaną wolną miłość. Dochodzi w tym wypaczeniu miłości do profanacji jednej z najbardziej drogich i świętych wartości, bo rozwiązłość nie jest ani miłością, ani wolnością"40. Warto zaznaczyć, iż rozumienie wolności w sposób utylitarny lub hedonistyczny jest społecznie akceptowany. Na Westerplatte papież z naciskiem mówił, iż "... zagrożeniem jest klimat relatywizmu. Zagrożeniem jest rozchwianie zasad i prawd, na których buduje się godność i rozwój człowieka. Zagrożeniem jest sączenie opinii i poglądów, które temu rozchwianiu służą"41.
    Relatywizm moralny i odrzucenie prawdy o miłości prowadzą często do tego, że niektórzy "... źle wykorzystują cudowny dar płciowości [... ] uważając takie postępowanie za właściwe, ponieważ część społeczeństwa je toleruje"42. Dlatego ważne jest wychowanie w tej dziedzinie i "... wyjaśnianie stałych zasad moralności chrześcijańskiej, jak np. nierozerwalność małżeństwa i relacje między miłością, a prokreacją, a także niemoralność relacji przedmałżeńskich, aborcji, antykoncepcji i masturbacji"43.
    Cywilizacja życia, którą promuje papież, narzuca wychowawcom pewien styl postępowania, który pozwoli młodzieży odkryć prawdziwy sens swojej egzystencji. Charakteryzują go następujące elementy:

• Obecny styl życia promuje zasadę: "liczy się to, co łatwe, przyjemne i skuteczne". Wychowawca musi likwidować ten stereotyp poprzez dialog poparty przykładami.
• Wobec wszechobecnego kultu ciała młodzież jest całkowicie bezbronna. Trzeba więc wytwarzać mechanizmy obronne: autocenzura propozycji medialnych, kształtowanie postawy skromności, motywacja czystości, itp.
• Cierpienie we współczesnej mentalności człowieka nie ma sensu. Kształtowanie postawy ofiarności u młodego pokolenia może sprawić, iż nie będzie ono bezbronne wobec napotkanych przeciwności życiowych.
• Częstym zjawiskiem spotykanym w środowiskach młodzieżowych jest bierność społeczna. Wychowawca w swoich priorytetach wychowawczych musi pamiętać o kształtowaniu postaw prospołecznych poprzez np. zachęcanie do zaangażowania się młodzieży w akcje charytatywne, budzenie uczuć patriotycznych, itp.
  

"Nie lękajcie się... "

    W liście skierowanym do ludzi młodych papież apeluje: "... nie lękajcie się Miłości, która stawia wymagania. Te wymagania - tak jak znajdujecie je w stałym nauczaniu Kościoła - właśnie są zdolne uczynić Waszą Miłość - prawdziwą miłością"44. Całe zatem nauczanie moralne Jana Pawła II do młodzieży stanowi wezwanie do dokonywania wyborów w imię miłości obdarzającej. Podobne słowa może usłyszeć każdy, który jest odpowiedzialny za wychowanie. Słowa skierowane do wszystkich wychowawców w siedzibie UNESCO są nadal aktualne i wręcz priorytetowe w pracy wychowawczej. Dlatego też Jan Paweł II apeluje: "... trzeba człowieka afirmować dla niego samego, nie dla jakichkolwiek innych racji czy względów - jedynie dla niego samego! Trzeba tego człowieka po prostu miłować dlatego, że jest człowiekiem - trzeba wymagać dla niego miłości ze względu na niezwykłą godność, jaką w sobie nosi"45. Wychowawca, który pragnie pomóc swoim wychowankom musi ich najpierw zaakceptować i uszanować ich odrębność, indywidualność oraz wolność. Tylko wtedy jego działania będą skuteczne, a jednocześnie przeniknięte miłością.

Ks. Janusz Mastalski

Ks. dr Janusz Mastalski - adiunkt w Katedrze Pedagogiki PAT w Krakowie

Przypisy:
1. Jan Paweł II, List Apostolski "Parati semper", (31.03.1985), nr 6.
2. Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży w czasie Apelu Jasnogórskiego, Jasna Góra 18 VI 1983, [w:] Pokój Tobie Polsko Ojczyzno Moja, Watykan 1983, s. 78.
3. Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży na Westerplatte, Gdańsk 12 VI 1987, [w:] Odwagi! Ja jestem nie bójcie się, III podróż Apostolska do Polski (8 - 14 VI 1987), Poznań 1987, s. 110.
4. Jan Paweł II, Homilia na Górze Błogosławieństw, (24 III 2000), nr 2.
5. Jan Paweł II, List do rodzin Gratissimam sane (13.12.1994), nr 16.
6. A. Szafrańska, A. Podsiad, Pierwsze dni pontyfikatu Jana Pawła II, Warszawa 1979, s. 147.
7. DWCH 2.
8. Jan Paweł II, List Apostolski "Parati semper", nr 13.
9. Jan Paweł II, Homilia Podczas spotkania z Młodzieżą na placu Adama Mickiewicza w Poznaniu, (3 VI 1997), nr 2. [w: ] L’Osservatore Romano (wyd. pol.), wydanie specjalne, s. 45.
10. Jan Paweł II, List Apostolski Tertio Millenio Adveniente, nr 58.
11. Jan Paweł II, Orędzie na Światowy Dzień Pokoju, [w: ] Ojciec Święty Jan Paweł II do młodych, Kraków 2000 s. 57.
12. Jan Paweł II, List Apostolski "Parati semper", nr 14.
13. Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży Jasna Góra 6 VI 1979, [w:] Musicie..., dz. cyt., s. 129.
14. KDK 39-42.
15. Jan Paweł II, Przemówienie podczas Światowego dnia młodzieży w Santiago de Compostela 1989, [w:] W Drodze na Jasną Górę - Jan Paweł II do młodych, Watykan 1991, s. 147.
16. Jan Paweł II, List Apostolski "Parati semper", nr 12.
17. Tamże, nr 9.
18. Jan Paweł II, Spotkanie z młodzieżą Jasna Góra 6 VI 1979, [w: ] Musicie..., dz. cyt., s. 90.
19. Jan Paweł II, Orędzie na II Światowy Dzień Młodzieży [w:] Listy do Młodych, Poznań 1991, s. 72.
20. Jan Paweł II,, List do rodzin Gratissimam sane, nr 2.
21. Jan Paweł II, List Apostolski "Parati semper", nr 10.
22. Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy Świętej, Łowicz 14 VI 1999, nr 2, [w:] Bóg Jest Miłością - VII Pielgrzymka Jana Pawła II do ojczyzny, Olsztyn 1999, s. 194.
23. Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży, Jasna Góra 6 VI 1979, [w:] Wy jesteście …, dz. cyt., s. 90.
24. Jan Paweł II, Przemówienie podczas spotkania z młodzieżą w Santiago de Compostela 1989, [w:] W drodze…, dz. cyt., s. 137.
25. Tamże.
26. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy Świętej w Nowym Targu (8.06.1979); homilia w Kielcach (3.06.1991); homilia w Kaliszu (4.06.1997).
27. Jan Paweł II, Adhortacja Apostolska Familiaris Consortio, O zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym (22 XI 1981r.), nr 30.
28. Jan Paweł II, Orędzie na XI Światowy Dzień Młodzieży, [w: ] L’Osservatore Romano (wyd. pol.) 2/1996, s. 9.
29. Tamże.
30. Jan Paweł II, Encyklika Evangelium Vitae, O wartości i nienaruszalności życia ludzkiego (25 III 1995), nr 58.
31. Jan Paweł II, Przemówienie do lekarzy, [w:] Służba Życiu, zeszyty problemowe, nr 8/9 (14/15) 2000, s. 6.
32. Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy Świętej, Łowicz 14 VI 1999, [w:] Bóg jest Miłością …, dz. cyt., s. 194.
33. Jan Paweł II, Orędzie na XVII Światowy dzień Młodzieży, [w:] L’osservatore Romano (wyd. pol.) 9/2001, s. 7.
34. Jan Paweł II, Adhortacja Apostolska Christifideles Laici, O powołaniu i misji świeckich w Kościele i w świecie dwadzieścia lat po Soborze Watykańskim II (30 XII 1988r.), nr 38.
35. KDK 27.
36. Jan Paweł II,, List do rodzin Gratissimam sane, nr 13.
37. Jan Paweł II, Przemówienie do chorych, Gdańsk 12 VI 1987, [w:] Odwagi! Ja jestem, nie bójcie się, Poznań 1987, s. 121.
38. Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy Świętej na placu Św. Piotra w Niedzielę Palmową 4 IV 1993, [w:] L’Osservatore Romano (wyd. pol.), nr 5-6 1993, s. 24.
39. Jan Paweł II, Rozważanie przed modlitwą Anioł Pański podczas obchodów IX Światowego Dnia Młodzieży w Rzymie, [w:] L’Osservatore Romano (wyd. pol.) 5/1994, s. 6.
40. Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy Świętej, Sandomierz 12 VI 1999, [w:] Pójdźcie za mną …, dz. cyt. ss. 136-137.
41. Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży na Westerplatte, Gdańsk 12 VI 1987, [w: ] Odwagi! Ja …, dz. cyt., s. 112.
42. Jan Paweł II, Homilia wygłoszona podczas X Światowego Dnia Młodzieży, Manila 1995, dz. cyt., nr 5.
43. Papieska Rada Do Spraw Rodziny, Ludzka Płciowość: Prawda i znaczenie, Watykan 1995, nr 102, [w:] Ludzka Płciowość: Prawda i znaczenie, Łomianki 1996, s. 46.
44. Jan Paweł II, List Apostolski "Parati semper", nr 10.
45. Jan Paweł II, Przemówienie w siedzibie UNESCO, Paryż 1980.