Szkoła jest miejscem codziennego kontaktu wychowanka z wychowawcą. Wychowanie to proces prowadzący do tego, by wychowanek doszedł do pełni osobowego rozwoju. Można tego dokonać poprzez ukształtowanie prawego charakteru, uznanie norm społecznych, rozwijanie poczucia odpowiedzialności za swój rozwój i wspólne dobro, uświadomienie sobie celów życiowych.

     Wychowanie jest zatem stałym procesem doskonalenia się wychowanka, który dąży do bycia w pełni człowiekiem poprzez dokonanie wyborów i rozwijanie swoich zdolności. Wychowawca powinien stwarzać takie warunki, które umożliwiłyby ten rozwój. Głównym zadaniem wychowawcy jest tworzenie ładu fizycznego, emocjonalnego, społecznego, moralnego i duchowego. Wychowawca nie kształtuje osoby, ale stwarza warunki korzystne do jej rozwoju, stara się przekazać odpowiednie wartości, zabezpieczając przed przyjmowaniem pseudowartości.

Wychowanie i profilaktyka

     Prowadzenie dziecka do rozpoznania i wyboru dobra oraz zabezpieczenie go przed złem to ustawiczna troska wychowawcy. Do stałych elementów towarzyszenia dziecku w rozwoju należą wskazywanie, ochrona i ingerencja, gdy pojawia się zagrożenie. Pierwszy z tych elementów to typowe wychowanie, a drugi ma charakter profilaktyki. Celem profilaktyki jest ochrona wychowanka przed wszelkimi zakłóceniami rozwoju. Człowiek niedojrzały może sam dla siebie być zagrożeniem, dlatego prowadząc go do dojrzałości zarówno wychowujemy jak i działamy profilaktycznie. Oddziaływania profilaktyczne są ważne szczególnie u młodzieży do 18 roku życia - przełom między dzieciństwem a dorosłością pociąga za sobą szereg jakościowych i silnych zmian w osobowości. Młody człowiek dąży do większej samodzielności, wzrasta jego sfera emocjonalna i duchowa. Jest to czas podatny na podejmowanie zachowań ryzykownych, zwiększających prawdopodobieństwo pojawienia się niekorzystnych konsekwencji.
     Do najczęściej występujących tzw. czynników ryzyka można zaliczyć palenie tytoniu, używanie alkoholu lub innych środków psychotropowych, zachowanie agresywne i przestępcze, wczesną inicjację seksualną. Młodzież często tłumaczy takie zachowania ciekawością, przekorą, fascynacją, presją grupy, modą, sposobem na urozmaicenie nudy, chęcią zaimponowania itp. Często przyczyna leży głębiej, np. w środowisku społecznym, w którym panują dane wzorce zachowań, w modelowaniu takich zachowań w domu i szkole, w konfliktach z dzieciństwa, w niskich wynikach osiąganych w szkole, w braku celów życiowych, w łatwości zdobywania substancji psychoaktywnych. Jeśli wychowawca rozpozna te fakty prawidłowo, to pozwoli mu wyznaczyć odpowiednie kierunki oddziaływań wychowawczych i profilaktycznych.
     Aby wychowawca mógł ochronić wychowanków przed tymi zagrożeniami, musi dobrze poznać przyczyny prowadzące do konkretnych zachowań i próbować znaleźć zabezpieczenie przed nimi. Chodzi tu o poszukiwanie tzw. czynników chroniących, do których należą m. in. silna więź emocjonalna z rodzicami, szacunek do norm i autorytetów, umiejętność rozwiązywania problemów, wrażliwość społeczna, a także regularne praktyki religijne. Prawidłowe rozpoznanie czynników ryzyka i czynników chroniących w danym środowisku pozwala na określenie stopnia zagrożenia młodzieży. Można wyodrębnić 3 grupy o określonym poziomie ryzyka:

grupa niskiego ryzyka - młodzież nie podejmująca jeszcze zachowań ryzykownych,
grupa podwyższonego ryzyka - są tu osoby, które podjęły choć jedno zachowanie ryzykowne,
grupa wysokiego ryzyka - osoby, w których zachowania ryzykowne są utrwalone.

     Dlatego też wyróżniamy trzy poziomy profilaktyczne:
  profilaktyka pierwszorzędowa - skierowana do pierwszej grupy ryzyka. Polega ona na promowaniu zdrowego stylu życia i zapobieganiu zagrożeniom,
  profilaktyka drugorzędowa - skierowana do drugiej grupy. Polega na ograniczaniu podejmowania zachowań ryzykownych i zachęcaniu do wycofania się,
  profilaktyka trzeciorzędowa - interwencja w sytuacji pojawienia się uzależnienia, leczenie, prowadzących do ograniczenia negatywnych skutków uzależnienia.
     Czynniki wspomagające pracę wychowawcy
     W pracy wychowawcy klasowego spore znaczenie ma wzajemna relacja między nauczycielem a uczniem na lekcji. Sposób zachowania nauczyciela decyduje o tej relacji. Rozróżniamy dwie zasadnicze kategorie nauczycieli:
  "akceptowanych" przez uczniów - jest tu ścisłe współdziałanie i atmosfera wzajemnej życzliwości. Uczniowie są aktywniejsi, samodzielni, łatwo i szybko przyswajają sobie podstawowe formy zachowania społecznego,
  "odrzuconych" - kontakty nabierają charakteru jawnych lub utajonych konfliktów. Rodzą się zatargi i wykroczenia.
    Istotnym czynnikiem wspomagającym pracę wychowawcy jest stosunek uczniów do wymagań szkolnych (chodzi głównie o wymagania zawarte w regulaminach i statutach szkoły). Jednak oddziaływanie wychowawcze regulaminu uczniowskiego jest bardzo ograniczone. Przyczyna tkwi w ogromnej z reguły rozbieżności oczekiwań, które prowadzą do narastających trudności i niebezpieczeństw. Istnieje zatem konieczność nowelizowania przepisów i umiejętnego wykorzystania różnych nakazów i zakazów przez nauczyciela wychowawcę.
     Jedna z najbardziej typowych form włączania młodzieży do świadomego uczestnictwa w organizowaniu życia społeczności klasowej jest rozwijanie działalności samorządu klasowego. Efektywność tej działalności w dużym stopniu zależy od rodzaju i charakteru zadań zleconych przez wychowawcę. Im zadania te są bardziej ciekawe, wykraczają poza krąg spraw administracyjnych, podporządkowanych, itp., tym większe są możliwości aktywizacji społecznej uczniów i tym lepiej układają się stosunki wychowawca - klasa i miedzy uczniami.
      W systemie wychowawczym spore miejsce zajmuje praca społeczna uczniów. Należy dbać o to, aby była to praca ciekawa, akceptowana przez uczniów, najlepiej dobrowolna i proponowana przez nich. Oczywiście nie można unikać pewnych prac, np. Sprzątanie Świata, ale wychowawca może tu odpowiednio uzasadnić potrzebę zaangażowania się wychowanków.
     Istotną stroną wychowania jest stosunek uczniów do mienia społecznego. Młodzież nie szanuje sprzętu szkolnego, bezmyślnie go niszczy, nie zastanawiając się nad konsekwencjami. Wychowawca powinien uczulać wychowanków na każdym kroku, że wszelkie sprzęty, aparaty, przyrządy są dobrem całej społeczności szkolnej i trzeba o nie dbać, by służyły pokoleniom. Aby uzyskać w tej mierze efekty, wychowawca musi egzekwować od uczniów poszanowanie mienia, nawet karać finansowo w przypadku udowodnienia winy.
     Innym aspektem problematyki wychowania społecznego jest przygotowanie do właściwego rozwiązania problemów życiowych, jak wybór zawodu, działalność społeczna i kulturalna, sensowne wykorzystanie wolnego czasu. Niemałą rolę w rozwiązaniu tych problemów odgrywają zainteresowania uczniowskie. Szkoła dysponuje rozległymi możliwościami, jak zajęcia pozalekcyjne, pozaszkolne, lekcje wychowawcze, spotkania z ciekawymi ludźmi, którzy opowiadają o swoim zawodzie i drodze do niego prowadzącej itp.
      Podstawowym narzędziem oddziaływania wychowawczego jest ocena zachowania ucznia. Przechodziła ona wiele etapów, poprawek i eksperymentów, po to, by właściwie spełnić swoje podstawowe funkcje. Należy do nich zaliczyć:
  funkcję stymulatywną - pobudzenie młodzieży do samowychowania w przypadkach jednostkowych i grupowych,
  funkcję informacyjno-wartościującą - rzeczowa informacja o zachowaniu ucznia skłania go do pracy nad sobą, pomaga dokonywać jakościowej analizy tego zachowania,
  funkcję pomiarową - porównywanie osiągnięć i niepowodzeń jednostek i grup.
     W ustalaniu oceny z zachowania bierzemy pod uwagę następujące kryteria:

1) stosunek do nauki (odpowiedzialność, sumienność, wkład pracy w stosunku do swoich możliwości)
2) frekwencję (godziny nieusprawiedliwione i spóźnienia),
3) kultura osobista (uzależnienia, nałogi, bezpieczeństwo, ubiór, czystość, używanie wulgaryzmów)
4) postawa społeczna.

    Procedura wystawiania oceny obejmuje:
- samoocenę ucznia i klasy,
- konsultację z zespołem nauczycieli uczących klasę,
- ewentualne uwagi Samorządu Szkolnego,
- uczeń może odwołać się od oceny do wychowawcy, a jeśli ten nie uwzględni odwołania, do dyrektora szkoły.

Zasady budowania dobrej atmosfery wychowawczej

1. Uczniowi nie udzielaj tylko kar, nie ukazuj tylko słabych stron jego osobowości.
2. Jeśli ucznia nie chwalisz nigdy, nie spodziewaj się pozytywnego oddźwięku na krytykę. Nie porównuj zachowania uczniów, wyzwala to zawiść i nieufność do ideału. Nie mów: "postąpiłeś gorzej od kolegi", mów raczej: "postąpiłeś poniżej swoich możliwości, gorzej niż na to pozwala Twoje lepsze Ja".
3. Nie poniżaj godności ucznia. Unikaj złośliwości, przesady i sarkazmu w swojej ocenie.
4. Jeśli uwagi Twoje mają być skuteczne, muszą być zwięzłe, zrozumiałe, nie za często stosowane, a ich wykonanie kontrolowane. Ponadto winny one oddziaływać uspokajająco, łagodzić konflikty i napięcia.
5. Podkreślaj postępy, choćby minimalne, jakie zauważysz w zachowaniu ucznia.
6. Staraj się odpowiadać na oczekiwania uczniów, nawiązując z nimi bliskie kontakty, obdarowując ich życzliwością, zaufaniem, uśmiechem. Uśmiech łagodzi obyczaje, uspokaja, dodaje otuchy, pobudza do działania, uodparnia na niepowodzenia.
7. Wspomagaj ucznia w odkrywaniu i rozwijaniu tego, co posiadają najwartościowszego.
8. Rozwijaj w uczniach siłę ducha, przekonanie, że w życiu niczego nie osiągnie się bez walki, cierpliwości i wysiłku, że wszelkie zwycięstwa naukowe i moralne są owocem drobnych zwycięstw odnoszonych w małych sprawach dnia codziennego. Ucz ich odporności na niepowodzenia, a także na niechęć i zawiść otoczenia.
9. Wdrażaj uczniów do porządku i punktualności. Ukazuj im, że porządek ułatwia życie, odciąża pamięć, oszczędza czas, kształci odczucia, wyzwala kulturalne zachowania, punktualność zaś jest z najcenniejszych form ładu i uprzejmości.
10. Buduj autorytet nauczycielski własnym postępowaniem, prestiżem, sprawnością zawodową. Uczniowie obserwują wnikliwie, czy utożsamiasz się z tym, czego od nich żądasz i czy potrafisz skutecznie rozwiązać własne trudności i problemy.

Obowiązki wychowawcy klasy

     Wychowawca klasy sprawuje bezpośrednią opiekę nad uczniami i kieruje życiem zespołu klasowego. Prowadzi planową pracę zgodnie z realizacją celów wychowawczych szkoły. Działa w ścisłym kontakcie z nauczycielami i innymi pracownikami szkoły w celu koordynowania i ujednolicenia oddziaływania wychowawczego.
     Wychowawca obowiązany jest troszczyć się o właściwy stosunek uczniów do nauki poprzez współpracę z uczącymi nauczycielami w klasie, stałą kontrolę postępów uczniów i podejmowanie środków zaradczych, dbanie o prawidłową frekwencję, współpracę z biblioteką szkolną, pedagogiem szkolnym i rodzicami. Kolejnym obowiązkiem jest opieka nad zdrowiem uczniów poprzez dopilnowanie higieny osobistej i przestrzegania zasad bhp oraz interesowanie się stanem zdrowia wychowanków.
     Wychowawca troszczy się także o kształtowanie dobrych wzajemnych stosunków między uczniami, społeczną aktywność, właściwą organizacją czasu wolnego.
     Wychowawca klasy powinien mieć dobre rozeznanie sytuacji materialnej i życiowej ucznia i pomagać mu udzielając rad i wskazówek w trudnych sytuacjach życiowych, a także pomocy materialnej.
     Do obowiązków wychowawcy należy organizowanie dobrej współpracy z rodzicami poprzez stały kontakt na zebraniach, dniach otwartych, imprezach organizowanych wspólnie z młodzieżą (np. Dzień Matki, Wigilia, itp.), a także wykonywanie czynności administracyjnych dotyczących klasy: prowadzenie dziennika lekcyjnego, arkuszy ocen, wypisywanie świadectw, sporządzanie zestawień statystycznych oraz wykonywanie innych czynności zgodnych z zarządzeniami władz szkolnych, dyrekcji szkoły i uchwał Rady Pedagogicznej.

Nauczyciel fizyki - wychowawcą

     Nauczyciel w szkole tworzy środowisko sprzyjające wszechstronnemu rozwojowi osobowemu i społecznemu uczniów. Jest to także obowiązkiem nauczyciela fizyki. Może on tego dokonywać poprzez uczenie:

- rozwijania poszukiwania prawdy i piękna w świecie,
- umiejętnego godzenia dobra własnego z dobrem innych, odpowiedzialności za siebie z odpowiedzialnością za innych,
- poczucia użyteczności edukacji,
- poszukiwania celów życiowych i wartości, potrzebnych by znaleźć swoje miejsce w świecie,
- przygotowania się do życia w rodzinie, społeczeństwie, państwie,
- dążenia do rozpoznawania wartości moralnych,
- kształtowania w sobie umiejętności słuchania innych.

    Nauczyciel w pracy wychowawczej winien wskazać ideał, zgodnie z którym uczeń dojrzały, dobrze przygotowany do życia w społeczeństwie, to człowiek uczciwy, umiejący żyć z innymi i dla innych, mający wyrobiony światopogląd, pewny swoich racji, ale równocześnie otwarty na poglądy innych, kulturalny i wykształcony.

Jolanta Hajduga
Jolanta Hajduga - wychowawca,
nauczycielka fizyki w XV liceum OgólnoksztaŁcącym im. Marii SkŁodowskiej-Curie w Krakowie