Pojęcie i rodzaje agresji

     Autorzy opracowań psychologicznych podają różne definicje agresji. Dla jednych z nich agresja to wszelkie wrogie działanie fizyczne lub słowne, zwykle gwałtowne, będące na ogół reakcją na frustrację i mające na celu szkodę obiektu (Ekel, Jaroszyński, Ostaszewska). Inni natomiast stwierdzają, że agresja (aggresio - łac. napad) to zachowanie agresywne, wrogie, gwałtowne fizycznie lub słowne, związane z pojawieniem się takich stanów emocjonalnych jak rozdrażnienie, niezadowolenie, napięcie, gniew, rzadziej zagrożenie, strach lub lęk - skierowane przeciwko zewnętrznym źródłom wymienionych stanów emocjonalnych (ludziom lub przedmiotom) (Korzeniowski, Pużyński). A. Frączek stwierdza, że agresja to czynności mające na celu wyrządzenie szkody i spowodowanie utraty cenionych społecznie wartości, zadanie bólu fizycznego lub spowodowanie cierpienia moralnego. Tomaszewski podaje, że agresywne zachowanie się "może przejawiać się w trzech różnych formach, takich jak izolowanie się, demonstrowanie i w formie ataku agresji polegającej na czynnościach zmierzających do zaszkodzenia danej osobie".
     "Agresja ma formę czynności interpersonalnych, czyli są to czynności podejmowane i realizowane przez podmiot wobec innych ludzi" (Frączek). Wyraża się ona jako pobudzenie emocjonalne bądź też jako wyraz wrogiego nastawienia ukształtowanego w procesie socjalizacji. W przypadku agresji interpersonalnej rzadko zdarza się, by tylko jedna osoba była winna, druga natomiast całkowicie niewinna. Często obie osoby biorą udział w eskalacji przemocy aż do punktu, w którym dochodzi do napaści. R. Stach na pierwszym miejscu stawia znaczenie czynników sytuacyjnych, zewnętrznych, które są bezpośrednią przyczyną sprawczą zachowań agresywnych. Sytuacje te, wywołujące zachowania agresywne, oceniane są przez jednostkę jako zagrażające jej dobru fizycznemu czy psychicznemu. Zagrożenie to może być bezpośrednie (zadanie ciosu) lub pośrednie (np. poczucie braku sensu życia). Zachowania agresywne pojawiają się wówczas, gdy sytuacja, w jakiej znalazła się jednostka oceniana jest przez nią jako zagrażająca jej dobrostanowi. Jednostka usiłuje się wydostać z tej sytuacji za pomocą gwałtownych zachowań lub czynności powodujących uszczuplenie cenionych przez tę osobę wartości. Wydostanie się z sytuacji zagrożenia (zdaniem Stacha) jest celem, a wyrządzanie innemu człowiekowi cierpienia jest środkiem prowadzącym do tego celu.
      Istnieją różne rodzaje agresji i duże bogactwo ich szczegółowych form. Okoń wyróżnia agresję fizyczną, słowną i przeniesioną. Pojęcie agresji podobnie definiuje Streulau. Także on dokonuje podziału na agresję fizyczną i werbalną. Autor do tego podziału dodaje pojęcie samoagresji, skierowanej na samego siebie. Ostrzega on przed agresją, która "prowadząc do rozładowania sytuacji trudnych, staje się źródłem nowych trudności". Tyszkowa dokonuje podziału agresji czynnej na motoryczną i werbalną. Agresja motoryczna to wrogie fizycznie zachowanie skierowane na osobę lub przedmiot (bicie kolegi, niszczenie przedmiotów). Agresja werbalna to słowne obrażanie, przezywanie, kłótnie. Ranschburg dokonuje dodatkowego podziału agresji na: agresję społeczną (przeciw społeczności i prospołeczną (służącą interesom jednostki i społeczeństwa). Z agresją prospołeczną mamy do czynienia wtedy, gdy przesłanką jest troska o zdrowy rozwój osobowości. Przykładem może być kara stosowana przez wychowawców, która ma na celu dobro młodego człowieka. Bandura i Walters dochodzą do wniosku, że agresja może stać się wyuczoną reakcją na stan napięcia. Autorzy powyższego stwierdzenia zwracają także uwagę na instrumentalny charakter zachowania agresywnego, które jest środkiem do uzyskania czegoś upragnionego lub pozbycia się czegoś nieprzyjemnego.

Agresja w szkole

     W szkołach można bardzo często zaobserwować przejawy zachowań agresywnych. Częstym zjawiskiem jest wykorzystywanie przez starsze roczniki młodszych kolegów do realizacji własnych celów. Wyładowują oni swoją agresję, podnosząc własną samoocenę i ważność, przez poniżanie, ośmieszanie, upokarzanie, znęcanie się nad młodszymi. Młodsi i słabsi uczniowie są najczęściej narażeni na agresję szkolną. Nauczyciele i uczniowie dobrze wiedzą, kto to jest tzw. "kozioł ofiarny". Bywa nim najczęściej uczeń słabszy fizycznie, charakteryzujący się wyższym niepokojem i brakiem poczucia bezpieczeństwa. ostrożny, wrażliwy, spokojny. ponadto mający niską ocenę własnej wartości i ujemny obraz samego siebie i swojej sytuacji). Jakże często spotykamy się z szantażowaniem, grożeniem karą w razie skargi (szczególnie młodszych uczniów przez starszych), z wulgarnymi obelgami i wyzwiskami, z przenoszeniem agresji na osoby rodziców czy przedmioty osobiste np. zeszyt, zmuszaniem do upokarzających i ośmieszających zachowań, np. śpiewanie w toalecie hymnów o "kotach"..., zmuszaniem do noszenia tornistrów, "służenia"; naruszaniem nietykalności fizycznej, seksualnej, godności osobistej (W. i P. Radziwiłłowicz). Są to tylko nieliczne przykłady agresywnych zachowań. Na agresję szkolną można patrzeć jako na wzorzec zachowania cechującego się postawą antyspołeczną i brakiem zdyscyplinowania. Olweus w swych badaniach stwierdza, że znaczny procent uczniów agresywnych w przyszłości popełnia poważne wykroczenia dokumentowane w urzędowych rejestrach skazanych czy nawet przestępstwa recydywistyczne. Według badań Olweusa o wiele więcej chłopców znęca się nad innymi. Dziewczęta stosują bardziej subtelne i pośrednie sposoby nękania, takie jak oszustwo, plotkarstwo, zazdrość, celowe wykluczenie kogoś z grupy oraz manipulowanie związkami przyjaźni. Takie formy agresji są trudniejsze do wykrycia.

Agresja w grupach "podkulturowych“

     Przemoc determinowana procesami grupowymi ma miejsce w niektórych "podkulturowych“ grupach i przestępczych gangach młodzieżowych (Frączek). Grupy te organizują się po to, aby realizować agresję i przemoc wobec innych. Działalność owych grup narusza powszechnie obowiązujące normy społeczne i regulacje prawne. Są to grupy zorganizowane, zintegrowane wokół norm i standardów zachowania się cechujących młodzieżowe "podkultury“ przestępcze. Na zakres i natężenie agresji i przemocy mają wpływ kulturowo-społeczne, własności otoczenia, oddziałujące zarówno przez rodzinę jak i społeczność lokalną. Tworzeniu się gangów dziecięco-młodzieżowych sprzyjają następujące okoliczności: pozbawienie systematycznej opieki ze strony rodziny i szkoły; przebywanie w środowisku patologii społecznej; narażenie na bezpośredni wpływ subkultury przestępczej dorosłych; destabilizacja związków społecznych; bezrobocie; deficyt emocjonalny dzieci z tzw. dobrych domów (Pietrzak). Nastolatki tworzą gang lub szukają kontaktu z już działającymi po to, aby zająć się czymś ekscytującym, mieć poczucie przynależności do grupy, aby zaprzyjaźnić się z kimś, jak również, aby mieć szansę na zdobywanie pieniędzy czy innych dóbr.
     Agresja i przemoc w opisywanych grupach stosowana jest wobec innych grup i zewnętrznego środowiska, ale także dla kontrolowania członków własnej grupy. Tak więc różne formy agresji i przemocy służą dla utrzymania spójności wewnętrznej grupy i pozytywnej identyfikacji społecznej członków jak i dla zapewnienia sukcesów w realizacji podejmowanych przez gang zadań.
     Można stwierdzić, że dla młodzieżowego gangu przestępczego agresja i przemoc stanowią podstawową formę życia społecznego, centralną wartość i najbardziej eksponowane i użyteczne zachowanie się.

Rozwojowe uwarunkowania agresji

     Istotą rozwoju człowieka są progresywne zmiany, które w sposób uporządkowany i zgodny prowadzą do osiągnięcia dojrzałości. Podstawowymi czynnikami rozwoju psychicznego jest dojrzewanie i uczenie się. Współzależność między tymi czynnikami jest związana z kwestią czynników rozwojowych. Dojrzałym nazwiemy człowieka, który osiągnął określony poziom rozwoju w zakresie procesów poznawczych, społecznych i emocjonalnych. Dojrzałość psychiczna najszybciej osiągana jest w dziedzinie procesów poznawczych. Nieco później osiągana jest dojrzałość emocjonalna. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest to, że sfera uczuć podlega szczególnie łatwo u człowieka rozmaitym wypaczeniom i zaburzeniom. Od osób dojrzałych z jednej strony wymaga się samokontroli, opanowania uczuć tj. powściągania afektów, namiętności, wybuchów gniewu, strachu, rozpaczy; wyrażania swych uczuć "z godnością", z umiarem, panowania nad ich ekspresją. Z drugiej strony dojrzałość emocjonalna nie jest równoznaczna z "oziębłością uczuciową". Dojrzałość uczuciowa przejawia się w empatii w stosunku do bliźnich, oraz umiejętnością wyrażania własnych stanów emocjonalnych w sposób swobodny i szczery. Najpóźniej człowiek osiąga dojrzałość społeczną w wieku ponad 20 lat, kiedy to następuje podporządkowanie swoich indywidualnych interesów interesom szerszych grup społecznych. Z drugiej strony wymaga ona uniezależnienia się od najbliższego otoczenia, a co za tym idzie, nabycia umiejętności samodzielnego radzenia sobie w życiu.
      Szybkość i gwałtowność zachodzących w młodym człowieku przeobrażeń sprawia, że okres ten traktowany jest jako głęboki kryzys. Przeciwstawienie się otoczeniu może powodować konflikty i zachowania agresywne. Niezrównoważeniu w okresie dorastania w większym jeszcze stopniu sprzyjają skomplikowane formy życia w społeczeństwach cywilizowanych oraz niepomyślne indywidualne warunki środowiskowe i wychowawcze. Nie lekceważąc dojrzewania biologicznego, kładzie się akcent na to, co dla tego okresu jest istotne - na dorastanie społeczne. Począwszy od wieku dorastania człowiek może sam podjąć odpowiedzialność za swój rozwój i świadomie nim kierować. Podstawą, na której opiera się rozwój dojrzałości, jest m.in. akceptacja siebie, poczucie swojej wartości. Do jednych z najważniejszych elementów dojrzałości psychicznej zaliczana jest samodzielność. Zdaniem Braun-Gałkowskiej równie ważna jest samoświadomość. Akceptacja siebie pomaga nam wierzyć, że warto się rozwijać poprzez zmienianie sposobów zachowania i szukanie nowych celów nawet w trudnościach i cierpieniu. Broniąc się przed cierpieniem włączamy mechanizmy obronne, a jednym z nich jest agresja. Sujak natomiast stwierdza, że wszystko w życiu może być szansą rozwoju, nawet takie przeżycia, które zagrażają załamaniem się linii rozwoju człowieka.
      Mówiąc o dojrzałej osobowości nie można pominąć problemu ustosunkowania się do innych. Jan Paweł II powiedział, że jedynym prawidłowym sposobem odniesienia się do osoby jest miłość. Miłość dojrzała pozwala nie tylko zainteresować się innym, ale zrozumieć go, a rozumiejąc działać dla jego dobra i podejmować za niego odpowiedzialność. Taka dojrzała miłość jest podstawą dobrego małżeństwa, rodzicielstwa, przyjaźni, jak również wszelkiego działania społecznego mającego za cel dobro osób (Braun-Gałkowska).
     Biorąc pod uwagę uwarunkowania osobowościowe agresji, badając postawy, dążenia, zainteresowania dorastających stwierdzamy, że są one wynikiem współdziałania wszystkich mechanizmów regulacji. Współzależność mechanizmów emocjonalnych i poznawczych zaznacza się szczególnie wyraźnie w działaniu struktury regulacyjnej związanej z pojęciem "własnego ja". Obraz własnej osoby powstaje w wyniku rozróżnienia między tym, co dotyczy własnej osoby, a tym co dotyczy świata zewnętrznego. Ogólna samoocena decyduje o tym, jak człowiek zachowuje się wobec sytuacji nowych czy trudnych. W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie rolą struktury "ja“ w wyjaśnianiu mechanizmów agresywnego zachowania. Stabilność i zwartość tej struktury wpływają na zachowania prospołeczne, a brak stabilności i zwartości może prowadzić do zachowań agresywnych. Im częściej występują te rozbieżności, tym bardziej struktura "ja“ stanowi źródło konfliktów, które są jednym z podstawowych źródeł trwałego stanu frustracji. Utrzymujące się konflikty w strukturze "ja“ "produkuje“ pobudzenie emocjonalne do agresji - bardzo wysoka i bardzo niska samoocena wiąże się z większym natężeniem agresji. Uzyskane wyniki badań (Kirwil-Parzych, Frączek) podtrzymują tezy o osobowościowych mechanizmach w regulacji agresji. Konfliktowa struktura "ja“ produkując napięcia emocjonalne ułatwia uruchamianie agresywnych zachowań. Natomiast rozbieżności w różnych elementach "ja“ wpływają na hamowanie manifestacji agresji. Kształtowanie się obrazu samego siebie odbywa się przede wszystkim pod wpływem otoczenia społecznego i określonych doświadczeń życiowych. Ogromną rolę odgrywają tu opinie i oceny dorosłych i rówieśników, pochwały i nagany, aprobata i dezaprobata, sukcesy i niepowodzenia, jak również porównywanie się z innymi. Pewne znaczenie mają także czynniki indywidualne (typ układu nerwowego lub aktualny stan organizmu), wpływające na zachowanie się osoby i jej stosunek do otoczenia. Obraz samego siebie nie jest obrazem stałym, zmienia się on wraz z rozwojem pod wpływem różnych czynników. Negatywny obraz samego siebie wywołuje niepokój, lęk i różne objawy nieprzystosowania.       Brak samoakceptacji siebie, prowadzi do braku akceptacji i tolerancji innych. Obraz ten jednak musi być realny. Ludzie, którzy przesadnie oceniają własną wartość, wykazują małą odporność w sytuacji zagrożenia. Ludzie z "zaniżoną" samooceną również przejawiają niską odporność w sytuacji stresu. Dążenie do umocnienia poczucia własnej wartości przybiera formę potrzeby uznania przez grupę tj. akceptacji społecznej. Niezaspokojenie potrzeby uznania może prowadzić do obniżenia odporności w sytuacji zagrożenia. Zdolność do kierowania samym sobą i zaspokajania własnych potrzeb wiąże się z doświadczeniem zależności. W późniejszym wieku maleje zależność od rodziców a kształtuje się zdolność samodzielnego egzystowania. Następuje równowaga emocjonalna. Przejawy zależności u dorastających i dorosłych, szczególnie u mężczyzn, oceniane są negatywnie. Może pojawiać się tendencja do ich tłumienia oraz ukrywania, przybierając przy tym formy agresywne, szczególnie wtedy, gdy uległy one silnej i nagłej frustracji. Dojrzałość emocjonalna to jeden z podstawowych czynników samokontroli. Podlega ona rozwojowi między innymi przez oddziaływanie wychowawcze. Reakcje niedojrzałe nazywamy infantylnymi: należą do nich reakcje gwałtowne, wybuchowe, niedostosowane do siły bodźca i warunków. Drugim czynnikiem warunkującym samokontrolę jest równowaga struktur poznawczych. Ważnym warunkiem tej równowagi jest odpowiedni stopień zgodności między "ja“ rzeczywistym a "ja“ idealnym. Przejawem równowagi sieci poznawczej jest adekwatność poziomu aspiracji do możliwości jednostki.
      Zwróćmy jeszcze uwagę na inne cechy osobowości agresywnej. Są dane wskazujące, że osoba o podwyższonym poziomie niepokoju wykazuje zmniejszoną odporność na stres (Reykowski). Z buntem i charakterystyczną dla dojrzewających skłonnością do ujawniania negatywnych uczuć w sytuacjach trudnych wiąże się drażliwość. U chłopców na przykład dominują negatywizm i napastliwe słowa. Czynnikiem współwystępującym z agresywnością okazało się zapotrzebowania na stymulację. Młodzież agresywna osiąga wyższe wyniki rozhamowania, czyli niepokojącą skłonność do spotkań towarzyskich, hazardu, używek. Młodzież ta gorzej toleruje sytuacje monotonii i powtarzania tych samych czynności, silniej dąży do ryzyka. Jest ona bardziej narażona na poszukiwanie i korzystanie z nieaprobowanych społecznie form wypełniania czasu wolnego. Silnej stymulacji dostarcza jej poczucie niebezpieczeństwa wynikającego z atakowania innych ludzi oraz obserwacja strachu i cierpienia ofiary. Młodzież wysoce agresywna stroni od refleksji i jest mniej skoncentrowana na zdobywaniu wiadomości. Dan Olweus podaje charakterystykę agresorów, znęcających się nad słabszymi. Jego zdaniem charakteryzują się oni impulsywnością oraz silną potrzebą dominowania nad pozostałymi. Mają oni pozytywną postawę w stosunku do przemocy, nie ujawniają empatii wobec ofiar agresji. Istnieje przekonanie wśród psychologów i psychiatrów, iż "pod warstwą zewnętrzną" są osobami niespokojnymi i niepewnymi.

s. Lucja Bożek
s. Lucja Bożek — katechetka w Zespole SzkóŁ im. Oskara Langego w Zawierciu

BIBLIOGRAFIA
1. Bandura A. Walter R. M., Agresja w okresie dorastania, Warszawa 1968.
2. Ekel J., Jaroszyński J., Ostaszewska J., Mały Słownik Psychologiczny, Warszawa 1965.
3. Frączek A., Problemy psychologicznej teorii agresji, [w:] "Psychologia Wychowawcza" nr 3, Warszawa 1973, s. 284-299.
4. Frączek A., Agresja - psychologiczny punkt widzenia, [w:] Frączek A. (red.). Z zagadnień psychologii agresji, Warszawa 1975, s. 7-18.
5. Frączek A., Mechanizmy regulacji czynności agresywnych, [w:] Kurcz J., Reykowski J. (red.), Studia nad teorią czynności ludzkich, Warszawa 1975.
6. Frączek A., Czynności agresywne jako przedmiot studiów eksperymentalnej psychologii społecznej [w:] Frączek A. (red.), Studia nad psychologicznymi mechanizmami czynności agresywnych T. XXVII, Wrocław 1979, s. 9-32.
7. Frączek A., Studia nad uwarunkowaniami i regulacją agresji interpersonalnej. Sprawozdanie z badań i rozprawy, Wrocław 1986.
8. Frączek A., Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży jako zjawisko społeczne, [w:] Frączek A., Pufal I. (red.) Agresja wśród dzieci i młodzieży, Kielce 1996 s. 37-55.
9. Karkowska M., Czarnecka W., Przemoc w szkole, Kraków 1993.
10. Kirwil-Parzych L., Frączek A., Rozbieżność w zakresie struktury ja a agresja interpersonalna, [w:] Frączek A. (red.), Studia nad psychologicznymi mechanizmami czynności agresywnych, Wrocław 1979, s. 119-135.
11. Korzeniowski L., Pużyński S., Encyklopedyczny słownik psychiatrii, Warszawa 1978.
12. Łapińska R., Żebrowska M., Wiek dorastania, [w:] Żebrowska M. (red.), Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, Warszawa 1980.
13. Okoń W., Słownik pedagogiczny, Warszawa 1995.
14. Olweus D., Przemoc w szkole: wyniki badań oraz program skutecznej interwencji [w:] Frączek A., Pufal I. (red.), Agresja wśród dzieci i młodzieży, Kielce 1996, s. 92-99.
15. Pietrzak H., Socjalizacja jednostki a zachowania agresywne w wymiarze społecznym, [w:] Frączek A., Pufal I. (red.), Agresja wśród dzieci i młodzieży, Kielce 1996, s. 56-62.
16. Pufal-Struzik I., Niektóre cechy osobowości młodzieży agresywnej, [w:] "Psychologia Wychowawcza" nr 2 Warszawa 1997.
17. Radziwiłłowicz W. i P., Formy i funkcja agresji u dzieci i młodzieży, [w:] "Psychologia Wychowawcza" nr 3 Warszawa 1997, s. 226-232.
18. Ranschburg J., Lęk, gniew, agresja, Warszawa 1993.
19. Reykowski J., Efficiency of selfregulation and tolerance for stress, [w:] "Studia Psychologiczne" nr 4, Wrocław-Warszawa-Kraków 1972.
20. Reykowski J., Osobowościowe i sytuacyjne przesłanki agresji, [w:] "Psychologia Wychowawcza" nr 3, Warszawa 1973, s. 299-309.
21. Reykowski J., Osobowość jako centralny system regulacji i integracji czynności, [w:] Tomaszewski T. (red.), "Psychologia", Warszawa 1976.
22. Reykowski J., Kochańska G., Szkice z teorii osobowości, Warszawa 1976.
23. Reykowski J., Spontaniczna agresja i spontaniczne czynniki ją hamujące, [w:] "Przegląd Psychologiczny" nr 2, Wrocław 1977, s. 203-228.
24. Reykowski J., Motywacja. Postawy społeczne a osobowość, Warszawa 1979.
25. Stach R., Zachowania agresywne, Kraków-
-Wrocław 1989.