Ostatnio wyraźnie wzrosło zainteresowanie nauczycieli problematyką dotyczącą zachowań agresywnych. Wynika to w prosty sposób ze wzrostu liczby zachowań agresywnych. Część szkół boryka się z agresją uczniów w mniej lub bardziej brutalnych formach na co dzień, inne sporadycznie. Niektórzy szukają więc sposobów na interwencję wobec takich zachowań. Inni, widząc wokoło falę przemocy, próbują szukać sposobów na to, by chronić uczniów i nauczycieli przed tym zjawiskiem, pytają o metody pracy profilaktycznej.

     Zastanówmy się więc, jak radzić sobie z agresją w szkole? Czy są na to recepty, czy łatwo je stosować?

Pierwszą i fundamentalną sprawą, jaka łączy się z tematem agresji, jest sprawa norm i zasad.

     Wydaje się to być oczywiste, a jednak...
     Przecież każda szkoła ma regulamin, normy i zasady oraz konsekwencje związane z ich łamaniem. Każda szkoła prowadzi też jakąś strategię wychowawczą, nie zawsze zgodną z zawartymi w regulaminie zapisami. - Jakie są zasady i normy w szkole, na co można sobie pozwolić, czy będą jakieś konsekwencje, jeśli złamię określoną normę? - to pytania, na które uczniowie doskonale znają odpowiedź. Wiele szkół świetnie radzi sobie z jasnym określeniem zasad i norm, sformułowaniem konsekwencji oraz ich respektowaniem. Inne mają trudności w precyzowaniu konsekwencji, albo dbaniu o ich przestrzeganie. Gdzieś po drodze od zasad do ponoszenia konsekwencji jest luka, którą uczniowie doskonale "wyłapują" i pozwalają sobie na to, na co szkoła im pozwala. Trudno czasem uwierzyć, że dla tego wychowanka, który może wydaje się nam "biedny" z tego czy innego powodu albo niemożliwie krnąbrny i nie do opanowania, dobry wpływ może mieć fakt, że doświadczy poniesienia konsekwencji swojego zachowania. Za to łatwo obserwować, jak uczniowie czując się bezkarni rozwijają coraz bardziej repertuar swoich karygodnych zachowań i agresja zatacza coraz szersze koło.
Praktyka uczy, że pierwszą "receptą" na radzenie sobie z agresją w szkole jest stworzenie jasnego i przewidywalnego dla uczniów środowiska wychowawczego - jasne zasady, normy i ich konsekwencje oraz respektowanie tych konsekwencji w przypadku łamania norm. Warto więc sprecyzować taki system norm w szkole, by wiązał się on z konkretnymi konsekwencjami oraz troszczyć się wspólnie o jednomyślne ich przestrzeganie. Jednomyślność powinna dotyczyć całego personelu szkoły, zarówno kadry pedagogicznej jak i personelu pomocniczego. Opłaca się więc zainwestować czas w integrację zespołu i tworzenie programu wychowawczego, do którego każdy mógłby odnosić się w praktyce. Uzasadnienie znajduje szukanie takich form szkoleniowych dla dyrektorów, które pozwalają nabyć umiejętności mądrego zarządzania zespołem, owocujące rzetelną współpracą i jednomyślnością działania.

Równie istotne dla radzenia sobie z agresją w szkole jest budowanie więzi.

     Jeśli mam dobry, osobisty kontakt z drugą osobą, trudniej mi zachować się wobec niej agresywnie. Anonimowość sprzyja agresji, a personalny kontakt zmniejsza częstotliwość zachowań agresywnych. Z tego założenia wynika więc potrzeba budowania więzi w szkole, i to na kilku płaszczyznach.
     Pierwszą płaszczyzną w pracy wychowawczej będzie pomaganie uczniom w budowaniu lepszych relacji. Nauczyciel może zadbać o integrację klasy, gdy uczniowie przychodzą nie znając się nawzajem, i pogłębiać relacje poprzez integrację zadaniową. Na takim rozumieniu oparty jest np. program SAPER, który proponuje zapobieganie agresji w klasie poprzez pogłębioną integrację, wspartą zajęciami psychoedukacyjnymi. Wychodzi on z założenia, że uczniowie lepiej się znając będą skuteczniej współpracowali ze sobą, równocześnie będą mieli mniej powodów do zachowań agresywnych. Znając lepiej sami siebie, nauczą się skutecznej radzić sobie z własnymi emocjami. Tak więc w budowaniu więzi mamy na względzie w pierwszym rzędzie wspieranie relacji uczeń-uczeń.
     Drugą płaszczyzną budowania relacji, pomocną w radzeniu sobie z zachowaniami agresywnymi, jest kontakt nauczyciel-uczeń.
     Gdy konkretny uczeń sprawia nam w klasie szczególne problemy, warto spotkać się z nim poza kontekstem klasy. Zachowania agresywne ucznia na forum klasy często są sposobem walki o pozycję w klasie i wtedy uczeń za wszelką cenę nie chce z nauczycielem "przegrać". Nauczyciel też nie może sobie pozwolić na "przegraną". Sposobem na poradzenie sobie jest konkretne odniesienie się do złamanej normy i wskazanie na konsekwencję, jaka będzie z tym związana oraz umówienie się z uczniem na dalszy kontakt. Większość uczniów w takim indywidualnym kontakcie, poza klasą, okazuje się być znaczniej mniej wojowniczymi i skłonnymi do normalnej rozmowy. Jeśli spotykamy się z uczniem, warto znać cel takiej rozmowy i zadbać o spokojne miejsce i czas. Pamiętajmy, że nawet jeśli spotykamy się, by rozmawiać o konsekwencjach, czas spotkania możemy również wykorzystać na normalną rozmowę z uczniem o innych rzeczach, co pozwoli nam na nawiązanie z nim osobowej więzi. Jeśli uczeń szczególnie wydaje się być "trudny", przygotujmy się do rozmowy zbierając informacje o jego pozytywach (każdy ma takie, nawet największy w naszej opinii "rzezimieszek") i zacznijmy rozmowę od tych plusów; potem przejdźmy do oczekiwań i konsekwencji. Większość nauczycieli obserwuje, że mając nić osobistego kontaktu z wychowankiem łatwiej jest radzić sobie z nim na lekcji, nawet jeżeli zaczyna zachowywać się niewłaściwie.

Trzecia płaszczyzna relacji nauczyciel-nauczyciel.

     Agresja budzi w wychowawcach silne emocje i chęć zachowań, jakich często nie można zaakceptować ze względu na normy społeczne, czy współczesne realia szkolne. Nauczyciel w przypadku agresji ucznia wobec siebie czy też wobec innych uczniów może doświadczać nie tylko złości, gniewu, rozczarowania czy żalu, ale przede wszystkim lęku, i to bardzo mocnego, choć może nie uświadamianego wyraźnie. Lęk ten dotyczyć może w pierwszym rzędzie obawy o bezpieczeństwo uczniów, własnych dzieci, samochodu lub nawet własne, gdy fizycznie trzeba wkroczyć, by rozdzielić wychowanków, nierzadko silniejszych od siebie. Wychowawca boi się, że sobie z sytuacją nie poradzi i straci autorytet, koledzy przestaną go szanować, wreszcie dyrektor się dowie i może stracić pracę, a o nową nie jest łatwo. Lęk związany z zachowaniami agresywnymi uczniów jest bardzo egzystencjalny i może utrudniać adekwatne reakcje i skuteczne radzenie sobie z agresją.
     Metodą radzenia sobie będą tutaj wszelkie formy wzajemnego wsparcia między nauczycielami - tworzenie atmosfery bezpieczeństwa w zespole i troska o zorganizowane spotkania, na którym można wspólnie pracować nad "trudnymi przypadkami". Nie ma nic bardziej odbarczającego jak rozmowa w gronie kolegów o problemach z agresją ucznia (tu potrzebna jest dobra atmosfera, by móc o tym swobodnie rozmawiać), wysłuchanie jak inni radzą sobie lub jak sobie nie radzą w kontakcie z tym samym uczniem. Nie ma nic bardziej pomocnego jak wspólne szukanie dróg wyjścia z sytuacji i po pewnym czasie wspólne weryfikowanie podjętych działań.
     W pracy z nauczycielami na temat agresji najcenniejsze jest ujawnianie lęków kryjących się w problemach z agresją i odkrywanie przez zespół, że mają w sobie mądrość pozwalającą na poradzenie sobie w najtrudniejszych nawet sytuacjach. Odkrycie własnych emocji, uświadomienie sobie, że inni przeżywają podobnie jest krokiem w kierunku wzajemnej szczerości i rzetelnej wymiany doświadczeń oraz szukania wspólnych rozwiązań.
     Tak więc recepty wydają się być proste i oczywiste, ale czasem trudno wcielać je w życie. Skuteczne radzenie sobie z agresją nie jest jednak możliwe bez jasnych norm i konsekwencji oraz troski o budowanie relacji między uczniami i nauczycielami.
     Program profilaktyczno-wychowawczy "SAPER czyli jak rozminować agresję" promuje m.in. zajęcia dotyczące budowania więzi1.
     Obok zajęć typowo integrujących program zawiera także zajęcia edukacyjne na temat adolescencji, roli grupy, wartości, emocji, dochodząc stopniowo do bezpośredniego omówienia problematyki agresji.
     W zajęciach z klasą na temat wartości w programie wykorzystano m. in. metodę pracy nad dylematem: skoro każde dziecko rozwija się w swoim własnym tempie, także w dziedzinie rozwoju moralnego, dzielenie się swoimi refleksjami w obliczu konkretnego życiowego problemu wydaje się być pomocne dla pogłębienia osobistej refleksji pozostałych uczniów.
     Przy temacie wartości zastosowano ćwiczenia, które będą pobudzały do zastanowienia się, wymiany zdań, aby dzieci mogły skorzystać z bogactwa, jakim jest doświadczenie Drugiego. Przy okazji takich ćwiczeń, w których dzieci zastanawiają się, jak podjąć decyzję, czy wymyślony kolega X postąpił słusznie, możemy dokonać przybliżonej oceny, na jakim etapie rozwoju moralnego są nasi uczniowie, co z kolei może być pomocne przy ustalaniu dalszej pracy wychowawczej.

Renata Knez
Renata Knez — psycholog, autorka wielu publikacji dot. profilaktyki uzależnień

Przypisy:
1. Komplet konspektów zamieszczony jest w publikacji "SAPER czyli jak rozminować agresję. Program profilaktyczno-wychowawczy dla szkół podstawowych", Wydawnictwo Rubikon, Kraków 2003.