"Papież pielgrzym", "papież młodych", "papież niespodzianek"1 to najczęstsze określenia Jana Pawła II. Choć nauka papieska nie jest łatwa, słuchają go miliony ludzi młodych na całym świecie wierząc, iż usłyszane wskazania umożliwią szczęśliwą egzystencję. Jednym z istotnych wątków nauczania papieskiego jest kwestia społeczna, która w obecnych przenikniętych liberalizmem czasach staje się poważnym problemem młodego człowieka. Podstawowym tematem nauczania społecznego Jana Pawła II do młodzieży jest zachęta do budowy cywilizacji miłości, która ma stać się ich programem. Dzięki realizacji przykazania miłości papież udowadnia, iż w ten sposób "... przeciwstawimy się [... ] temu, co dziś jawi się nam jako rozpad cywilizacji, aby z mocą opowiedzieć się za cywilizacją miłości - jedyną, która może otworzyć przed ludźmi naszych czasów horyzonty prawdziwego pokoju i trwałej sprawiedliwości, opartej na poszanowaniu prawa i na solidarności"2.
     Podczas VI Światowego Dnia Młodzieży Jan Paweł II stwierdził, iż "... wielkim programem tej cywilizacji jest nauka społeczna Kościoła"3, będąca podstawą wychowywania młodego pokolenia. Przy każdej okazji spotkań z młodymi podkreśla, że "... społeczna troska Kościoła o autentyczny rozwój człowieka i społeczeństwa, czyli taki, który zachowuje szacunek dla osoby ludzkiej we wszystkich jej wymiarach oraz służy jej rozwojowi, dochodziła do głosu zawsze i na różne sposoby"4. Do młodych w Poznaniu w 1997 r. mówił: "... budujcie i umacniajcie na polskiej ziemi cywilizację miłości w życiu osobistym, społecznym, politycznym, w szkołach, w uniwersytetach, parafiach, w ogniskach rodzinnych"5.
     1. Jednym z podstawowych elementów budowania cywilizacji miłości w życiu społecznym jest relacja mieć - być. Ojciec Święty precyzuje, iż mieć czyli "... posiadanie rzeczy i dóbr samo przez się nie doskonali podmiotu ludzkiego, jeśli nie przyczynia się do dojrzewania i wzbogacenia jego być"6. Zło bowiem "... nie polega na mieć jako takim, ale na takim posiadaniu, które nie uwzględnia jakości i uporządkowanej hierarchii posiadanych dóbr"7.
     Okres młodości jest szczególnym momentem wyborów życiowych, również wartości, które kształtują całe późniejsze życie. Papież wskazuje jednak, iż "... droga, jaką wskazywał Jezus Chrystus, do tego prowadziła, ażeby bardziej być! Zawsze do tego prowadzą wskazania Ewangelii". Z wielkim naciskiem papież przekonuje młodzież o tym, iż potrzebna jest rozwaga w podejmowaniu decyzji: "... wasze powołanie i zawody są różne. Musicie dobrze rozważyć w jakim stosunku - na każdej z tych dróg - pozostaje bardziej być do więcej mieć. Ale nigdy samo więcej mieć nie może zwyciężyć"8. Wybór w stronę więcej być powinien opierać się na wartościach.
      Jan Paweł II podkreśla również fakt, iż "... ważne są wybory oparte na wartościach. Wartości są bowiem podstawą, która nie tylko decyduje o Waszym życiu, ale także określa linie postępowania i strategie, które budują życie w społeczeństwie. Pamiętajcie też, że nie można oddzielać od siebie wartości osobistych i wartości społecznych"9. Cała nauka dotycząca budowania cywilizacji miłości, również wyboru wartości duchowych i ludzkich związanych z więcej być, wymagają dużego samozaparcia i pracy nad sobą - "... nie można żyć w niekonsekwencji: wymagać od innych i od społeczeństwa, a samemu prowadzić życie tak, jakby wszystko w nim było dozwolone"10. Podobny apel kieruje do młodzieży polskiej w słowach: "... musicie od siebie wymagać, nawet gdyby inni od Was nie wymagali"11. Wymaganie od siebie jest właśnie wyborem wartości, takich jak prawda, sprawiedliwość, wolność.
     Wychowawca, który pragnie pomóc stawać się człowiekiem, który "bardziej jest, niż ma" powinien kierować się pewnymi zasadami, będącymi elementem składowym taktyki wychowawczej. Do takich najważniejszych wskazań należy zaliczyć następujące reguły:
     1. Postawę przeciwną konsumpcyjnemu podejściu do życia kształtuje się poprzez budzenie ofiarności wobec osób, które stanowią naturalne środowisko dla danego wychowanka.
     2. Kształtowanie wrażliwości społecznej i empatii staje się priorytetem w wychowaniu społecznym dzieci i młodzieży.
    3. Umiejętność posiadania możliwa jest tylko wtedy, gdy człowiek ma dystans wobec rzeczy materialnych. Zbytnie przywiązanie do tej sfery zawsze budzi chęć posiadania więcej. Wychowawca zatem powinien w dialogu tłumaczyć i popierać przykładami taka postawę.
     4. W kwestiach społecznych istotną płaszczyzną relacji międzyludzkich jest umiejętność podchodzenia do ludzi, którzy więcej mają. Zazdrość jest ogromna siłą niszczącą, która przeszkadza w normalnych kontaktach osobowych. W działaniach wychowawczych należy pokazywać, iż najlepszym sposobem walki ze zazdrością jest kształtowanie w sobie postawy pełnej miłości obdarzającej.
     5. Umiejętność "bardziej bycia niż posiadania" zakłada odpowiednia hierarchię wartości. Buduje się ją poprzez konsekwentne realizowanie zasad Dekalogu. Wychowawca ma w tym względzie bardzo ważne zadanie, bowiem powinien przekonać wychowanka, że taka realizacja jest możliwa.
     6. Prawidłowe wychowanie społeczne musi być oparte o wolność zarówno zewnętrzną, jak i wewnętrzną. Człowiek zniewolony w jakikolwiek sposób nie ma odpowiedniego spojrzenia na problematykę posiadania i dzielenia się z innymi tym, co posiada.
     O tej ostatniej wartości papież z naciskiem mówił w Poznaniu: "... trzeba umieć używać swojej wolności, wybierając to, co jest dobrem prawdziwym. Nie dajcie się zniewalać! Nie dajcie się zniewolić, nie dajcie się skusić pseudowartościami, półprawdami, ludźmi miraży, od których później będziecie się odwracać z rozczarowaniem, poranieni, a może nawet ze złamanym życiem"12. Warte podkreślenia jest również to, iż "... nauka o trudzie i pięknie wolności, o związkach wolności z prawdą jest jednym z najbardziej ważkich tematów w nauczaniu Papieża"13. Wolność jest wartością, której się nie posiada, ale którą trzeba stale zdobywać. Co znaczy być wolnym? Jan Paweł II odpowiada w prosty sposób "... to znaczy umieć używać swej wolności w prawdzie - być prawdziwie wolnym - to nie znaczy, stanowczo nie znaczy: czynić wszystko, co mi się podoba, na co mam ochotę. [... ] Być prawdziwie wolnym - to znaczy być człowiekiem prawego sumienia, być odpowiedzialnym, być człowiekiem dla drugich"14. Papież podkreśla, iż "... spotkanie z Jezusem jest wydarzeniem, które nadaje sens egzystencji człowieka i wstrząsa nią, ukazując duchowe horyzonty prawdziwej wolności"15.
     Współczesna kultura materialistyczno-konsumpcyjna jest zagrożeniem dla młodego człowieka, którego wychowuje do egoizmu i ciągłej chęci posiadania. Dlatego tak ważne są apele papieża, który wskazuje wybory oparte na zasadzie prawdy i wolności. Ta nauka jest przeniknięta postawą otwarcia się na drugich, wyzbycia się egoizmu. Papież wzywa młodych do odwagi w pójściu za tym głosem słowami: "... do Was należy położyć zdecydowaną zaporę demoralizacji - zaporę tym wadom społecznym, których ja tu nie będę nazywał po imieniu"16.
      To właśnie w młodych Jan Paweł II widzi ludzi głęboko wrażliwych na niesprawiedliwość i krzywdę, która często rodzi się z działania ludzkiego skierowanego przeciw człowiekowi. Pomimo trudności papież mówi, iż młodym potrzebna jest siła. Duchowa moc jest potrzebna, gdyż "... budowanie cywilizacji miłości wymaga wyraźnej i wytrwałej gotowości do poświęceń, pragnienia, by otworzyć nowe drogi społecznego współżycia, przezwyciężając podziały i przeciwstawne sobie formy materializmu"17.
     Każdy wychowawca powinien świadomie i konsekwentnie poprzez swoje działania wychowawcze wzmacniać tę siłę. Jak to uczynić? Oto kilka sugestii w tej kwestii:
     1. Prawdziwa wolność jest poparta głębokim pragnieniem jej przeżywania. Bez zaangażowania emocjonalnego nie ma skutecznego wychowania w wolności i do wolności. Musi o tym pamiętać każdy wychowawca, kształtując osobowość wychowanków.
     2. Życie w wolności zakłada życie w prawdzie. Przeciwdziałanie kłamstwu jest ważnym elementem pracy wychowawczej. Szczególny nacisk powinien być położony na utrwalanie postawy "stawania w prawdzie", która wiedzie do wolności.
     3. Rozpoznawanie "jakości moralnej danego czynu" leży u podstaw prawidłowo formowanego sumienia. Ono jest źródłem postępowania danego człowieka. Nieuczciwość wobec siebie często przekłada się na nieuczciwość społeczną.
     4. Walka z nałogami, które drążą niejedno młode życie ludzkie staje się kolejnym priorytetem w pracy wychowawczej. W tej dziedzinie samowychowanie odgrywa kluczowa rolę. Wychowanek musi wiedzieć, dlaczego chce zerwać z określonym nałogiem.
     5. Ważna wydaje się również motywacja, bez której nie ma spójnego postępowania. Wychowawcy powinni podsuwać odpowiedź na pytanie: dlaczego warto być wolnym?
     6. Największym przeciwnikiem prawdy i wolności jest egoizm. Myślenie w kategoriach ja, a nie my, prowadzi do powolnej alienacji społecznej. Drugiego człowieka traktuje się wtedy instrumentalnie. Kształtowanie postawy prospołecznej jest ważnym zadaniem wychowawczym.
     7. Systematyczna praca nad sobą, kontrola swoich myśli i wyborów jest skutecznym sposobem walki ze zniewoleniem konsumpcjonizmem i zakłamaniem. Bogate życie sakramentalne jest ogromnym wzmocnieniem w tym procesie.
     8. Większa znajomość społecznej nauki Kościoła może przyczynić się do bardziej jednoznacznych opinii dotyczących istniejących zjawisk społecznych.
     9. Szukanie odpowiedzi na pytanie o sposoby obrony przed nieograniczoną chęcią posiadania staje się fundamentalnym zadaniem wychowawczym. Przeciwdziałanie często zgubnemu działaniu mass mediów jest istotnym elementem w odpowiedzi na to pytanie.
     10. Modlitwa stanowi podstawowy środek stawania się wolnym. W dialogu z Bogiem człowiek rozpoznaje prawdę, która wyzwala. Zachęta do regularnej modlitwy powinna być często obecna w rozmowie wychowawcy z wychowankiem.
     3. Kolejnym tematem papieskiego nauczania społecznego jest problem rozwoju ekonomicznego. Wielu młodych, którzy z ideałami wyniesionymi z młodości wstępuje w życie dorosłe i zawodowe, nie potrafi poradzić sobie z rzeczywistością niesprawiedliwości, korupcji i wyzysku, natomiast "... ważnym wymogiem względem postępu technicznego jest konieczność przemiany struktur i mechanizmów ekonomicznych w duchu obiektywnych wymagań porządku moralnego"18. Warto zwrócić uwagę, iż rozwój ekonomiczny z jego skutkami musi być zakorzeniony "... w podstawowej prawdzie nauki Kościoła o powszechnym przeznaczeniu dóbr oraz z przyjętej koncepcji człowieka, jego godności i powołania"19. W imię tej godności "... człowiek nie może zrezygnować z siebie, ze swojego właściwego miejsca w świecie widzialnym, nie może stać się niewolnikiem rzeczy, samych stosunków ekonomicznych"20. Papież podkreśla, że "... rozwój ekonomiczny kraju musi uwzględniać wielkość, godność i powołanie człowieka. [... ] Rozwój i postęp gospodarczy nie może dokonywać się kosztem człowieka. [... ] Musi to być rozwój, w którym człowiek jest podmiotem, czyli najważniejszym punktem odniesienia"21.
     Człowiek jest podmiotem rozwoju i dlatego najważniejszym zadaniem każdej istoty ludzkiej jest uszanowanie jego godności. Potwierdza to Sobór Watykański II w twierdzeniu, iż "... także w życiu gospodarczo-
-społecznym trzeba uszanować i podnosić godność osoby ludzkiej, pełne jej powołanie i dobro całego społeczeństwa. Człowiek bowiem jest twórcą, ośrodkiem i celem całego życia gospodarczo-społecznego"22.
      W budowaniu lepszego świata, bardziej sprawiedliwego, akceptującego interpersonalny rozwój osoby ludzkiej, Kościół kładzie nacisk na młodych, gdyż "... w rzeczywistości bowiem są oni (i do tego stale trzeba ich zachęcać), czynnym podmiotem, aktywnymi uczestnikami ewangelizacji i twórcami społecznej odnowy"23. Papież zachęca, by "... skierować ich talenty i zdolności twórcze ku wyższym celom, które mogą ich zafascynować i wzbudzić w nich zapał: dobro społeczne, solidarność wobec wszystkich braci, szerzenie ewangelicznego ideału życia i działanie dla dobra bliźnich"24.
      Jan Paweł II często w przemówieniach do młodzieży wskazuje na wielkie ideały, gdyż "... wrażliwość młodzieży głęboko reaguje na takie wartości jak sprawiedliwość, niestosowanie przemocy i pokój. Serca młodych są otwarte na braterstwo, przyjaźń i solidarność"25. Zachęta Jana Pawła II dotyczy zaangażowania czynnego młodych w budowaniu cywilizacji miłości, gdyż "... świata sprawiedliwości i pokoju nie można zbudować tylko słowami, ani też nie mogą dokonać tego siły zewnętrzne: trzeba go pragnąć, trzeba, by był on wynikiem wkładu wnoszonego przez wszystkich ludzi"26.
     Wielu młodych w swoim życiu zadaje pytanie: "... co mamy czynić, aby nie zapanował nad nami grzech powszechnej niesprawiedliwości, pogardy dla człowieka i podeptania jego godności?"27. Na to pytanie Namiestnik Chrystusa odpowiada, iż "... głosić Chrystusa oznacza przede wszystkim dawać o Nim świadectwo we własnym życiu, w pełnieniu codziennych obowiązków i w podejmowaniu konkretnych decyzji w zgodzie z ewangelią"28.
     Do podjęcia społecznych, odpowiedzialnych obowiązków potrzebna jest wewnętrzna siła i moc, która jest potrzebna "... by żyć na co dzień odważnie, także w sytuacji obiektywnie trudnej, aby dochować wierności sumienia w studiach, w pracy zawodowej, by nie ulec modnemu dziś konformizmowi, by nie milczeć, gdy drugiemu dzieje się krzywda, ale mieć odwagę wyrażania słusznego sprzeciwu i podjęcia obrony“29. Bycie świadkiem staje się dla młodych projektem życia oraz próbą, którą "... trzeba podjąć z całą odpowiedzialnością. Jest to odpowiedzialność osobista [... ] i równocześnie społeczna: za sprawiedliwość i pokój, za ład moralny własnego rodzinnego środowiska, całego wreszcie społeczeństwa, za autentyczne dobro wspólne“30.
     Mówiąc o rozwoju ekonomicznym nie można zapominać, iż także w tej dziedzinie istnieje wielkie pole do działania dla wychowawców. Są oni współodpowiedzialni za prawidłowe podejście młodego pokolenia do uczestnictwa w rozwoju ekonomicznym rodziny i kraju. Zatem do podstawowych zadań wychowawczych należy zaliczyć następujące:
     - Podstawowym zadaniem wychowawczym jest kształtowanie postawy, w której cel nie uświęca środków. Nie tylko skuteczność, ale i ocena moralna decyduje o podjęciu konkretnego działania na płaszczyźnie ekonomicznej.
     - Odpowiedzialność za rozwój ekonomiczny kraju jest ściśle związana z wychowaniem patriotycznym. Poczucie tożsamości narodowej jest często w dobie globalizmu przesuwane na drugi plan, a nawet negowane. Kształtowanie troski o swoją ojczyznę jest ważnym elementem wychowania społecznego i religijnego.
     - Wychowawcy powinni kształtować postawę solidarności społecznej, czyli mocnej i trwałej woli zaangażowania się na rzecz dobra wspólnego, które jest droga pokoju i rozwoju.
     - Dzieci i młodzież muszą być wychowywani w duchu niezamykania oczu na trudne problemy ludzkie, uznając szlachetną walkę o sprawiedliwość i pokój, a także poszanowanie godności każdego człowieka.
     - Wychowankowie powinni kierować się w swoich wyborach zasadą powszechnego przeznaczenia dóbr oraz poszanowania własności prywatnej.
     - Odpowiedzialność polityczna jest przeciwieństwem postawy, w której człowiek nastawiony jest jedynie na przeforsowanie własnych interesów kosztem innych. Taka postawa powinna być wpajana od najmłodszych lat31.
     - Człowiek postawiony w centrum wszelkiej działalności społecznej gwarantuje sprawiedliwość społeczną. Dlatego też w wychowaniu społecznym musi być miejsce na kształtowanie postawy szacunku dla drugiego człowieka i jego własności32.
     - Rozwój ekonomiczny jest związany z postępem cywilizacyjnym. Współczesne młode pokolenie powinno nauczyć się odpowiedniego korzystania ze zdobyczy techniki. Szczególne zagrożenie stanowi brak autocenzury w korzystaniu z Internetu i innych mediów. Przeciwdziałanie lansowanym przez nie poglądom powinno być elementem pracy wychowawcy z wychowankiem.
     - Ekologia stanowi ważny czynnik wspierający wychowanie społeczne. Młode pokolenie musi w sobie budzić odpowiedzialność za środowisko naturalne. Od tego zależy przyszłość tego pokolenia. Każdego bowiem człowieka obowiązuje odpowiedzialność za świat, który otrzymał.
     - Oprócz zobowiązania do uczciwości wiara chrześcijańska domaga się szczególnego, braterskiego umiłowania biednych i słabych. Kształtowanie takiej postawy jest elementem konstytutywnym wychowania społecznego.
     - Dawne cnoty chrześcijańskie, takie jak skromność, rezygnacja, miłosierdzie, często w obecnych czasach kwestionowane, mogą być w procesie wychowawczym na nowo interpretowane i aktualizowane pod wpływem nowych uwarunkowań społecznych33.
     Zadaniem wychowania jest pomoc w przezwyciężaniu rozpowszechnionej bezradności wobec kompleksowych struktur gospodarczych, w których tkwi każdy człowiek34.
     Na zakończenie spotkania z młodzieżą w Krakowie na Skałce, papież skierował znamienne słowa zachęty do polskich studentów: "... jesteście przyszłością świata, narodu, Kościoła. Od Was zależy jutrzejszy dzień. [... ] Wy macie przenieść ku przyszłości to całe olbrzymie doświadczenie dziejów, któremu na imię Polska. [... ] Z tego trudnego doświadczenia [... ], można wydobyć lepszą przyszłość, ale pod warunkiem uczciwości, trzeźwości, wierze, wolności ducha i siły przekonań. Bądźcie konsekwentni w swojej wierze“35. Powyższe słowa korespondują z wezwaniem skierowanym do wychowawców, w którym można usłyszeć: "... gorące umiłowanie prawdy powinno ożywić obowiązki wychowawcze, wynosząc je ponad czyste koncepcje scjentystyczne czy laicystyczne. Musi prowadzić do uczenia, jak prawdę odróżnić od fałszu, sprawiedliwe od tego, co niesprawiedliwe, moralne od tego, co niemoralne, to, co podnosi człowieka, od tego, co nim manipuluje“36. I to jest kwintesencja działań wychowawczych na gruncie społecznym.

Ks. Janusz Mastalski
Ks. dr Janusz Mastalski — adiunkt w Katedrze Pedagogiki PAT w Krakowie

Przypisy:
1. V. Messori, Zamiast wprowadzenia, [w:] Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, Lublin 1994, s. 12.
2. Jan Paweł II, Orędzie na XI Światowy Dzień Młodzieży, [w:] L’Osservatore Romano 2/1996, s. 9.
3. Jan Paweł II, Homilia podczas VI Światowego Dnia Młodzieży, Częstochowa 15 VIII 1991, [w:] L’Osservatore Romano (wyd. pol.) wyd. specjalne 8/1991, s. 29.
4. Jan Paweł II, Encyklika Solicitudo Rei Socialis, nr 1.
5. Jan Paweł II, Homilia podczas spotkania z młodzieżą na placu Adama Mickiewicza w Poznaniu, 3 VI 1997, [w:] L’Osservatore Romano (wyd. pol.), wydanie specjalne. s. 46.
6. Jan Paweł II, Solicitudo..., dz. cyt., nr 28.
7. Tamże.
8. Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży na Westerplatte, Gdańsk 12 VI 1987, [w:] Odwagi! Ja jestem nie bójcie się, Poznań 1987, s. 112-113.
9. Jan Paweł II, Orędzie na XVIII Światowy Dzień Pokoju (1 I 1985), [w:] Wy jesteście moją nadzieją. Wybór wypowiedzi Ojca Świętego Jana Pawła II do młodzieży, Warszawa 1991, s. 144.
10. Tamże.
11. Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży, Jasna Góra 6 VI 1979, [w:] Musicie od siebie wymagać, Poznań 1984, s. 281.
12. Jan Paweł II, Spotkanie z młodzieżą na placu A. Mickiewicza, dz. cyt., s. 47.
13. M. Zięba, Niezwykły Pontyfikat, Kraków 1997, s. 85.
14. Jan Paweł II, List Apostolski Parati Semper, Z okazji Międzynarodowego Roku Młodzieży (31 III 1985 r.), nr 13.
15. Jan Paweł II, Orędzie na IX i X Światowy Dzień Młodzieży, nr 2.
16. Jan Paweł II, Spotkanie z młodzieżą podczas Apelu Jasnogórskiego..., dz. cyt., s. 105.
17. Jan Paweł II, Orędzie na II Światowy Dzień Młodzieży, [w:] Wy jesteście..., dz. cyt., s. 54.
18. T. Borutka, J. Mazur, A. Zwoliński, Katolicka Nauka Społeczna, Częstochowa 1999, s. 288.
19. Tamże, s. 289.
20. Jan Paweł II, Encyklika Redemptor Hominis (4 III 1979 r.), nr 16.
21. Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy Świętej, Ełk 8 VI 1999, [w:] Bóg jest miłością - VII pielgrzymka Jana Pawła II do ojczyzny, Olsztyn 1999, s. 83.
22. KDK 63.
23. Jan Paweł II, Adhortacja Apostolska Christifideles Laici, O powołaniu i misji świeckich w Kościele i w świecie dwadzieścia lat po Soborze Watykańskim II (30 XII 1988 r.), nr 46.
24. Jan Paweł II, Katechezy o Kościele, część VI: Świeccy we wspólnocie chrześcijańskiej; katecheza 100 Kościół Młodych, nr 4, [w:] Ojciec Święty Jan Paweł II do młodych, Kraków 2000.
25. Jan Paweł II, Adhortacja Apostolska Christifideles Laici.., nr 46.
26. Jan Paweł II, Orędzie na XVIII Światowy Dzień Pokoju, nr 9.
27. Jan Paweł II, List Apostolski Parati Semper..., nr 15.
28. Jan Paweł II, Orędzie na VII Światowy Dzień Młodzieży, [w:] L’Osservatore Romano (wyd. pol.) 2/1992, s. 6.
29. Jan Paweł II, Spotkanie z młodzieżą na Westerplatte..., nr 7.
30. Jan Paweł II, Spotkanie z młodzieżą akademicką na Skałce, Kraków 8 VI 1979, [w:] Musicie..., dz. cyt., s. 188.
31. W. Kubik, Zarys dydaktyki katechetycznej, Kraków 1990, s. 154.
32. T. Bilicki, Dziecko i wychowanie w pedagogii Jana Pawła II, Kraków 2000, s. 52.
33. W. Kubik, Zarys dydaktyki..., dz. cyt., s. 155.
34. Jan Paweł II, Adhortacja Apostolska Christifideles Laici..., dz. cyt., nr 59.
35. Tamże.
36. Jan Paweł II, Spotkanie z nauczycielami i wychowawcami, Nikaragua, 4.03.1983.