Propozycja metodyczna cyklu lekcji wychowawczych (III kl. gimnazjum)

Jako nauczyciel języka polskiego mam wiele możliwości kształtowania postawy patriotycznej młodzieży. Realizowaniu tego celu sprzyja literatura piękna, którą wyróżnia sugestywna siła oddziaływania, przybierająca często patriotyczny charakter. Mam świadomość tego, że widzialny ślad twórczego ducha w narodzie odzwierciedlający w polskiej literaturze wielki potencjał myśli ludzkiej, jej tendencji, wzlotów i upadku winien być dostrzegany na co dzień przez współczesne młode pokolenie, dla którego znajomość rodzinnego dorobku literackiego, dorastania w kręgu jego oddziaływań może przyczynić się do rozwinięcia bardzo pożądanych cech osobowości. A zatem rola literatury, wielkich twórców i języka ojczystego jest nie do przecenienia.
Jednak często młodzież nie rozumie i nie akceptuje patriotycznych zachowań bohaterów historycznych czy literackich. Z wypowiedzi młodych ludzi wynika, że dla nich słowo "patriotyzm" pozbawione jest głębszych znaczeń przekładalnych na ich życie. Dlaczego? Ponieważ - jakkolwiek do młodego wieku przynależą optymizm i radość życia - młode pokolenie zdaje sobie sprawę z otaczającej je rzeczywistości, która nie nastawia optymistycznie: kryzys polityczny, społeczny, gospodarczy. Jak być patriotą, kiedy liczą się kariera, pieniądze, układy, kiedy trwa "wyścig szczurów", kiedy brak perspektyw nie tylko na zdobycie pracy w przyszłości, ale nawet na niejednokrotnie zbyt drogie kształcenie się?
Stwierdzenie: jestem nauczycielem, jest dla mnie jednoznaczne z: jestem wychowawcą. Jako nauczyciel-wychowawca muszę uświadamiać młodemu pokoleniu, iż patriotyzm jest wartością, że patriotą może być tylko człowiek postępujący moralnie, umiejący rozróżniać dobro od zła, chcący dokonywać wyboru tego pierwszego, chcący dbać o dobro ogólne. Młodzi ludzie muszą zauważyć, że istnieje ścisłe powiązanie między moralnością a patriotyzmem.
Uznałam, że służyć temu może cykl lekcji wychowawczych poświęconych kształtowaniu uczuć patriotycznych. Poniższa propozycja metodyczna może być zapowiedzią tego cyklu.

Temat: Czym jest patriotyzm?

Jednostka lekcyjna: 2 (lub 3)
Cele lekcji:
- kształtowanie postaw patriotycznych,
- uświadomienie związków postaw etycznych, moralnych z postawą patriotyczną,
- rozwijanie umiejętności porozumiewania się,
- rozwijanie umiejętności pracy w zespole,
- wyzwolenie działań twórczych oraz powszechnej aktywności,
- rozwijanie umiejętności analizy, oceny faktów, stanowisk i propozycji rozwiązań.
Metody pracy: burza mózgów, metaplan, dyskusja.
Formy pracy: indywidualna, zespołowa.

Środki dydaktyczne:
1. Teksty:
a) J. Słowacki, "Sowiński w okopach Woli",
b) A. Mickiewicz, "Śmierć Pułkownika",
c) A. Mickiewicz, fr. "Reduty Ordona",
d) K. I. Gałczyński, "Pieśń o żołnierzach z Westerplatte".
2. Materiały do pracy nad metaplanem (dla każdego zespołu): arkusz szarego papieru, "chmurka" z białego papieru do zapisania tematu dyskusji, około 20 kółek i 20 owali z białego papieru do zapisywania odpowiedzi, 10 prostokątów z białego papieru do zapisywania wniosków końcowych, pinezki, taśma samoprzylepna, kolorowe flamastry.

Przebieg lekcji

Wprowadzenie.
Nauczyciel nie zdradza tematu ani problematyki lekcji; po wprowadzeniu uczniowie sami mają odkryć treść przewodnią zajęć. Wskazani uczniowie odczytują wybrane utwory (teksty a - d). Po przeczytaniu tekstów nauczyciel prosi młodzież o określenie postaw bohaterów przedstawionych utworów. Uczniowie powinni zauważyć postawę bohaterstwa, heroizmu oraz określić, czemu miała ona służyć, czym była spowodowana. Te ustalenia mają umożliwić młodzieży odkrycie motywu przewodniego lekcji, jakim jest patriotyzm.
Teraz nauczyciel może podać temat zajęć.

Czym jest patriotyzm?
Odpowiedź na to pytanie uzyskano za pomocą metody burza mózgów. Można ją wykorzystać na wiele sposobów, np. jako narzędzie ustanawiania obszarów wspólnych znaczeń:
Wymień 10 skojarzeń, jakie Ci przychodzą do głowy, kiedy usłyszysz hasło "patriotyzm".
Każdy uczeń indywidualnie (na kartce) wykonuje schemat skojarzeń dotyczących wskazanego hasła (rys. 1). Następnie poszukuje się wspólnych skojarzeń dla całej klasy, a wyniki poszukiwań zapisuje się na tablicy wykorzystując wcześniejszy schemat. Chętni uczniowie (bądź nauczyciel) podsumowują:
Patriotyzmem nazywamy postawę emocjonalną i społeczną, przepojoną miłością i szacunkiem do własnego kraju i narodu. Z patriotyzmem wiąże się gotowość do bezinteresownej służby dla ojczyzny, a nawet gotowość do ofiar, gdy zagrożony jest byt narodu czy niepodległość państwa. Postawa patriotyzmu wyraża się w różny sposób, nie tylko przez bohaterską walkę na polach bitew, ale też zwykłą, sumienną, codzienną pracę na rzecz narodu. Patriotyzm wyraża się troską o dobro własnego narodu, państwa i jego obywateli.
Uwagi:
Ogniwa I i II warto zamknąć pytaniami: Jakie cechy musi mieć człowiek, którego można nazwać patriotą? Jakie cechy musi mieć człowiek gotowy do złożenia ofiary za ojczyznę z wartości największej, jaką jest życie?
Refleksja nad tymi pytaniami powinna uzmysłowić młodzieży, że postawa patriotyczna związana jest nierozerwalnie z wartościową postawą moralną.

Dyskusja.
Czy dziś młody człowiek (Ty, Twój rówieśnik) odczuwa potrzebę bycia patriotą?
1. Nauczyciel dzieli uczniów na zespoły 5-6-osobowe, każdy zespół otrzymuje materiały do pracy.
2. Przed przystąpieniem do pracy nauczyciel przedstawia:
a) problem do rozwiązania: Czy dziś młody człowiek (Ty, Twój rówieśnik) odczuwa potrzebę bycia patriotą?
b) określa limit czasu - około 30 minut.
3. W wyznaczonym czasie uczniowie dyskutują, tworząc plakat (rys. 2).
Czynności uczniów:
a) W chmurce zapisują problem - temat dyskusji, umieszczają ją w plakacie.
b) Dzielą plakat na strefy: Jak jest?, Jak powinno być?, Dlaczego nie jest tak, jak powinno być? Wnioski.
c) W strefach przypinają karteczki - koła z odpowiedziami na postawione pytania.
d) Wnioski są umieszczone na samym końcu, muszą być uzgodnione, jak wszystko, z całą grupą.
e) Prezentacja plakatów.
Każdy plakat wymaga omówienia. Wybrana osoba referuje tok pracy swojej grupy. W czasie prezentacji każdy uczestnik może zadawać pytania, zgłaszać uwagi. Odpowiadać może każdy członek danej grupy.
4. Podsumowanie.
Po zakończeniu pracy należy zebrać wnioski ze wszystkich plakatów. Ważna jest tu rola nauczyciela jako koordynatora, swego rodzaju przewodnika, bo temat dyskusji wymaga, by osiągnąć wspólne dla całej klasy rozwiązanie.

Podsumowanie lekcji.
W ostatniej fazie lekcji należy położyć nacisk na pokazanie, że na miano patriotów zasługują ludzie nietuzinkowi, wielcy. O ich wielkości stanowią nie stanowiska, zaszczyty, kariera, bogactwo, ale czyny i postawa moralna. Warto więc zadać młodzieży pytania:
l Kto wg Ciebie w historii Polski zasłużył na miano patrioty? Uzasadnij swój wybór.
l Podaj z czasów współczesnych przykłady Polaków - patriotów. Uzasadnij swój wybór.
l Jakim człowiekiem chcesz być Ty?
Lekcję można zakończyć odczytaniem wiersza W. Szymborskiej "Gawęda o miłości ziemi ojczystej" z zaakcentowaniem słów:

Można nie kochać cię - i żyć,
ale nie można owocować.

Agnieszka Kaczmarek
Agnieszka Kaczmarek - nauczycielka języka polskiego w Zespole SzkóŁ nr 1
im. MikoŁaja Kopernika w Nowym Tomyślu

Bibliografia
1. R. I. Arends, Uczymy się nauczać, WSiP, Warszawa 1994.
2. M. Taraszkiewicz, Jak uczyć lepiej? Czyli refleksyjny praktyk w działaniu, Wyd. CODN, Warszawa 1999.
3. K. Rau, E. Ziętkiewicz, Jak aktywizować uczniów. "Burza mózgów" i inne techniki w edukacji, Oficyna Wydawnicza G&P, Poznań 2000.