Dlaczego dzieci i młodzież biorą narkotyki

Inscenizacja z okazji Dnia Ojca - dla najstarszych grup przedszkolnych

Od kilku lat w polskich szkołach realizowane są programy profilaktyki uzależnień, które mają przyczynić się do kształtowania odpowiedzialnej i dojrzałej postawy młodzieży wobec papierosów, alkoholu czy narkotyków. Z obserwacji pedagogicznej nauczycieli, wychowawców i rodziców zauważa się obniżenie wieku inicjacji alkoholowej oraz wzrost liczby młodych ludzi sięgających po narkotyki. Jedną z przyczyn tego niepokojącego zjawiska jest kryzys rodziny i wychowania.

Uzależnienie jest psychiczną lub fizyczną zależnością od substancji, osób, zachowań lub rzeczy, które wywołują doraźną poprawę samopoczucia osoby uzależnionej. Ta poprawa nie trwa długo, natomiast trwale i daleko idące są negatywne skutki takiej decyzji, tj. uszczerbek na zdrowiu, problemy w relacjach międzyludzkich, uczucie wstydu i przegranej. Substancja, osoba, zachowanie lub rzecz, od której ktoś jest zależny, bywa określana mianem "czynnika uzależniającego". Do listy tych uzależnień należą narkotyki, a używanie ich zagraża zdrowiu i życiu ludzkiemu.

Sygnały ostrzegawcze
Encyklopedyczny poradnik życia rodzinnego wyróżnia następujące sygnały ostrzegawcze, na które powinni zwrócić uwagę bliscy uzależnionego1.

Pogorszenie w relacjach z innymi członkami rodziny, odsunięcie się od rodzinnych zajęć, obowiązków i prac.
Pogorszenie wyników w szkole.
Negatywne zmiany osobowości, takie jak niepokój, przygnębienie, nerwowość, gadatliwość, kłamanie.
Zmiany stylu życia (długość włosów, sposób ubierania się, dobór muzyki wskazującej na identyfikację z "kulturą narkotykową").
Zmiany dotyczące snu (bezsenność, późne wstawanie, zasypianie o dziwnych porach, szukanie odosobnienia).
Popadanie w konflikt z prawem (drobne kradzieże w domu i w sklepie, wandalizm).

Chcąc pomóc osobie uzależnionej od narkotyków powinno się znać kolejność wychodzenia z tego nałogu. Proponuje się cztery jego fazy:

Identyfikacja nałogu i uznanie go za fakt przez osobę uzależnioną. Może to wymagać zaangażowania rodziny i przyjaciół, którzy przy pomocy profesjonalnego terapeuty skłonią taką osobę do uznania, iż nałóg ma destrukcyjny wpływ na jego życie.
Detoksykacja (odtrucie) organizmu, czyli odstawienie substancji uzależniającej. Musi się ona dokonać pod nadzorem medycznym (w szpitalu). Odstawienie środka odurzającego bez ingerencji lekarza niesie ryzyko wstrząsu i śmierci.
Rehabilitacja - proces terapii i przemiany ukierunkowany na uwolnienie od nałogu. Odbywa się to w systemie lecznictwa otwartego lub zamkniętego i może polegać na:
- leczeniu szpitalnym,
- indywidualnej psychoterapii,
- terapii rodzinnej lub grupowej.
Postępowanie zachowawcze - najlepiej w ramach grupy Dwunastu Kroków. W okresie pierwszych kilku miesięcy (do roku) zaleca się codzienne spotkania, których częstotliwość w miarę utwierdzania się w trzeźwym stylu życia2.

Trudne dorastanie
     Okres dorastania jest konfrontacją wyobraźni o świecie, przyjaźni i miłości z bolesnym zazwyczaj stanem realności. Człowiek zaczyna sprawdzać samego siebie, dojrzewa do rozwiązywania konfliktów. Uczy się żyć w świecie realnym i akceptować fakt, że życie nie jest jedynie pasmem przyjemności i radości, ale że są to przede wszystkim kompromisy. Próbuje odnaleźć się w rzeczywistości.
     Młody człowiek zaczyna postrzegać rodziców jako zwykłych ludzi, ze wszystkimi ich wadami i zaletami, siebie zaś jako oddzielną jednostkę ludzką, która musi funkcjonować pośród innych już nie w świecie idealnym, ale takim, jaki on naprawdę jest. W okresie dojrzewania psychika dziecka przekształca się. Z małego dziecka staje się dorosłą osobą. Emocjonalne dojrzewanie często nie nadąża za rozwojem biologicznym. Pojawiają się różnego rodzaju konflikty. Dzieci są zdenerwowane, niespokojne, bywają agresywne, leniwe, zamyślają się i mają bardzo zmienne nastoje. Nie jest to nic innego, jak przymierzanie się do dorosłego świata, branie na siebie odpowiedzialności i konfrontowanie siebie z innymi.
     W okresie dojrzewania dziecka znaczenie szkoły jest olbrzymie. Nauczyciel mający autorytet i zaufanie ucznia, osoba, z którą uczeń jest związany, może zrobić naprawdę dużo dla jego rozwoju i przyszłego funkcjonowania w świecie.
     Zdarza się iż dzieci najtrudniejsze są odrzucane, spychane są na margines. Dla nich narkotyki mogą stać się substytutem tego wszystkiego, czego nie znalazły w szkole czy w domu3. Grupa w życiu młodego człowieka jest ważnym elementem. To w niej dziecko czuje siłę, jest rozumiane i akceptowane. Jeżeli w grupie zaczyna brać narkotyki, bo na przykład taka następuje moda, muszą to robić wszyscy. Gdy ktoś odmawia, automatycznie jest odrzucony. Nie wszyscy potrafią powiedzieć "nie". Młody człowiek zaczyna ćpać, by nie zostać odrzuconym i wyśmianym.
     Zdarza się też, iż dzieci i młodzież sięgają po narkotyki, ponieważ jest im zbyt ciężko. Stawiane są im zbyt duże wymagania lub tych wymagań nie ma w ogóle. Dziecko nie wie, jaką ma iść drogą i nie potrafi normalnie funkcjonować. Nie znajduje też celu życia i nie umie być z siebie zadowolonym. Aby odczuwać szczęście, muszą być spełnione pewne kryteria. Przede wszystkim musi pojawić się zadowolenie z bycia w świecie, z tego, jakim jestem, jak się sprawdzam i jak sobie radzę z trudnościami. Dzieci, którym nie stawia się wymagań, mają kłopoty z odnalezieniem się w rzeczywistości, nie dają sobie rady z życiem, nie wiedzą, w jaki sposób rozwiązywać problemy, których z wiekiem przebywa.

Dysfunkcjonalność rodziny
Kolejnym zagrożeniem jest nieprawidłowo funkcjonująca rodzina, tzw. rodzina dysfunkcjonalna, w której rodzice nie wypełniają swoich obowiązków. Nie dostarczają potomkowi prawidłowych wzorców do naśladowania, nie zapewniają możliwości prawidłowego rozwoju emocjonalnego.
Rodzina dysfunkcjonalna to taka, która źle funkcjonuje. Przypuszcza się, że większość rodzin jest w większym lub mniejszym stopniu dysfunkcjonalnych, tyle że rodzina "łagodnie" dysfunkcjonalna kwalifikuje się jeszcze jako "funkcjonalna". Kiedy dysfunkcjonalność zdecydowanie nie mieści się w granicach tolerancji, zaczynamy mieć do czynienia z typowym kompleksem zagadnień: problemami emocjonalnymi, współuzależnieniem, uzależnieniami, zachowaniami autodestrukcyjnymi, zaburzeniami osobowości, przemocą itp.

W rodzinie dysfunkcjonalnej można zauważyć następujące zjawiska:

Przemoc czynna - słowna, fizyczna i seksualna.
Przemoc bierna czyli brak lub niedostatek rodzicielskiego "zasilenia" emocjonalnego w stosunku do ich dzieci. Przemoc ta związana jest z takimi postawami i sytuacjami, jak: pracoholizm, perfekcjonizm, chód emocjonalny, chroniczny konflikt małżeński, rozwód, depresja, czy śmierć rodzica.
Kazirodztwo emocjonalne - polega na obarczaniu dziecka "dorosłymi" rolami i odpowiedzialnością. "Kazirodczy" rodzic, zamiast wspierać dziecko emocjonalnie, sam szuka u niego wsparcia.
Zastępcza samorealizacja - rodzic oczekuje od dziecka, że ono zrealizuje jego niespełnione marzenia czy cele. Dziecko popychane jest w określonym kierunku, ale jeśli nawet osiągnie na danym polu sukces, pozostaje niezadowolone, z poczuciem, że "kazano mu żyć za kogoś".
Negatywna pedagogika - rodzic w sposób otwarty lub ukryty kształtuje u dziecka negatywny obraz samego siebie, aktualnej rzeczywistości i życia w ogóle. Może się to odbywać na drodze werbalnych komunikatów lub bez pośrednictwa słów - przez określone zachowania (np. groźby lub próby samobójstwa, chłód emocjonalny, chroniczne przygnębienie, przemoc.
Sztywne role - są to trwałe zdefiniowane układy ról poszczególnych członków rodziny. Role te służą do podtrzymania niezdrowej dynamiki rodziny.
Uwikłanie i dystans - oznacza przesadną bliskość lub przesadny dystans, naznaczony relacjami międzyludzkimi. Przesadna bliskość cechuje rodzica, który traktuje swoje dziecko jako "przedłużenie" samego siebie. Przesadny dystans to zamykanie się członków rodziny w swoich hermetycznych światach.
Tajemnice - rodziny dysfunkcjonalne mają swoje tajemnice, np. kazirodcza relacja ojca z córką czy nałóg brata - narkomana.
Tłumienie emocji - to zaprzeczenie i tłumienie emocji. Gdy ktoś zdobywa się na zuchwałość okazania żalu czy gniewu, gdy obnaży jakąś "rodzinną tajemnicę", jego emocje natychmiast zostaną "ustrzelone" przez innego członka rodziny.
Współuzależnienie - to postawa bazująca na przekonaniu, że nasze szczęście zależy od określonego układu zewnętrznego, tzn. od osób lub wydarzeń, na które w związku z tym staramy się odpowiednio wpłynąć4.
Niedojrzałość emocjonalna to cecha niemal wszystkich osób uzależnionych od narkotyków. Z rodziny, w której nie ma oparcia i zrozumienia, dziecko w pewnym momencie odchodzi. Naturalne staje się wtedy poszukiwanie wzorców na zewnątrz, poszukiwanie grupy, która je zaakceptuje i wzmocni, chociażby w złych działaniach, takich jak przyjmowanie narkotyków.

Ograniczenie ryzyka używania narkotyków
     Ograniczenie ryzyka sięgania przez młodego człowieka po narkotyki to wspieranie jego prawidłowego rozwoju, budowanie i rozwijanie zdrowych relacji rodzinnych pomiędzy rodzicami i dziećmi. Należy przyjąć określony sposób i filozofię wychowania oraz funkcjonowania rodziny.
     Profilaktyka uzależnień prowadzona jest w domu rodzinnym. Zdrowe, normalne środowisko rodzinne, ukształtowane w oparciu o określone, powszechnie akceptowane normy i wartości, samo w sobie stanowi mocną barierę chroniącą przed różnego rodzaju patologiami, w tym również uzależnieniami5.
     Dobra kondycja rodziny, zdrowe relacje panujące pomiędzy jej członkami, to niezbędne warunki do prawidłowego rozwoju dziecka. Nastolatek silnie związany emocjonalnie ze swoją rodziną wie, że w każdej, nawet najtrudniejszej sytuacji życiowej znajdzie w niej wsparcie, a nie krytykę i karę, ucieknie do domu, a nie w świat narkotyków. Takie dziecko ma możliwość kształtowania swego pozytywnego obrazu. Stopniowo poznaje swoją wartość i niepowtarzalność jako jednostkę. Stara się być twórcze, nie boi się przedstawiać swego stanowiska grupie rówieśniczej, gdyż potrafi samodzielnie myśleć i podejmować decyzje.
     Rodzice powinni poznać, w stopniu podstawowym, przebieg rozwoju dziecka od narodzin do starości. Szczególną uwagę należy zwrócić na okres dojrzewania, w którym pojawia się szereg zmian w wyglądzie fizycznym, psychice i zachowaniu dziecka. Warto jest zdobyć wiedzę na temat zagrożeń czyhających na młodego człowieka we współczesnym świecie.
     Szczególną uwagę należy poświęcić popularnym wśród młodzieży środkom zmieniającym świadomość. Trzeba wiedzieć, jak one działają na organizm człowieka, w jaki sposób można rozpoznać, czy dziecko je stosowało itp. Wiedza ta pozwoli każdemu rodzicowi podjąć problematykę uzależnień w rozmowie z dzieckiem bez obaw, że sprowokuje syna, czy córkę do "spróbowania". Rozmowy na temat narkotyków nie można i nie należy unikać. To, czy dziecko sięga po narkotyki, w dużym stopniu zależy od tego, czego się spodziewa po działaniu danego środka. Jeżeli rodzice będą unikać podejmowania tego tematu lub będą mówić nieprawdę, to przestaną być autorytetem, a młody człowiek zacznie szukać odpowiedzi na nurtujące go pytania w środowisku rówieśniczym. Rodzice, którzy przekażą swojemu dziecku rzetelną wiedzę na temat mechanizmów działania narkotyków, wskazując na sposoby radzenia sobie z problemami, to zmniejszeniu ulegnie motywacja dorastającego do "sztucznego wspomagania" swojej osoby. Dom, w którym dziecko znajduje zrozumienie i pomoc w kryzysie, stanowi bezpieczną przystań, do której warto odwołać, gdy wymaga tego sytuacja. Ważnym jest okazywanie dzieciom uczuć pozytywnych, dowartościowanie ich, podnoszenie samooceny, która bardzo jest potrzebna dla prawidłowego wyboru drogi życiowej. Każdy nastolatek powinien zostać wyposażony w umiejętności radzenia sobie z presją rówieśników. Służą temu celowi program profilaktyki uzależnień, które są realizowane w większości szkół. Rodzice powinni dołączyć do tych działań, pomóc zrozumieć dziecku, na czym polega manipulacja stosowana przez dealerów narkotyków. W domu rodzinnym można również ćwiczyć umiejętności mówienia "nie", podejmowania decyzji czy rozpoznawania środowisk rówieśniczych, w których znajdzie się wartościowych przyjaciół oraz tych, których można znaleźć jedynie problemy i kłopoty6.

Co jest dobre, a co jest złe?
     Pojęcie wartości wywodzi się z ekonomii, a do filozofii i innych dyscyplin naukowych trafiło w XIX w. We współczesnej psychologii uważa się, że wartości są przekonaniem o tym, co jest pożądane i dobre. Sama świadomość tego, co jest dobre, a co jest złe powoduje, że człowiek ma odwagę i dysponuje odpowiednią siłą, by podejmować decyzje na podstawie posiadanej wiedzy oraz własnego zdania. Wartości są źródłem motywacji, przekonań i działań. Mogą być odwzorowane, bądź kopiowane. Człowiek musi wiedzieć, co jest ważne i pożądane z jego punktu widzenia i zrozumieć, na czym polega dana wartość, a dopiero później możliwym będzie posługiwanie się nią w życiu.
     Dojrzewający nastolatek potrafi już określić, co jest dobre, a co jest złe i swoje decyzje podejmować z osobistych motywacji. W rozwoju osobniczym nie jest możliwe wyróżnienie poszczególnych etapów rozwoju moralnego. Rodzice muszą pamiętać o tym, że rozwój ten przebiega stopniowo i nie należy go przyspieszać, stosując wygórowane wymagania, gdyż może to doprowadzić do kształtowania i utrwalania u dziecka poczucia niekompetencji oraz niskiej samooceny. Ważne jest też, by w stosunku do każdej normy i wartości rodzice prezentowali jednoznaczną i zgodną linię. Umożliwi to dziecku identyfikację danej wartości i "wbudowania" jej w swój własny, tworzący się system wartości. Dzieci potrzebują wartości dla swojego zdrowego rozwoju, normalnego i prawidłowego funkcjonowania w życiu dorosłego człowieka, a nawet dla dawania sobie rady z problemem dnia codziennego. Jasne normy egzekwowane na drodze osobistego przekonania pomagają nastolatkowi odkryć siebie, swoją wartość, zabezpieczającą tym samym przed licznymi niebezpieczeństwami okresu dorastania.
     Spośród wielu wartości, które należy wszczepić każdemu dojrzewającemu dziecku na szczególną uwagę w profilaktyce uzależnień należą: samodzielność, wiara w siebie, uczciwość, zaufanie, odwaga cywilna, odpowiedzialność, szacunek, przyjaźń, tolerancja, miłość i pokojowe współżycie z ludźmi. Należy nauczyć młodych pozytywnego postrzegania siebie, świata i ludzi, z którymi, na co dzień się spotykają.

Problem uzależnienia
     Większość środków uzależniających, legalnych, czy nie, wpływa negatywnie na funkcje mózgu, nawet jeśli są zażywane wyłącznie w celach towarzyskich. Substancje uzależniające upośledzają zdolności mentalne, takie jak: myślenie, koncentracja, czuwanie, dobre samopoczucie, odczuwanie emocji i świadomości. Narkotyki są substancjami psychotropowymi i działają na ośrodkowy układ nerwowy. Mają swoisty i wybiórczy wpływ na procesy psychiczne. Stwierdza się, że stosowanie zbyt często lub w nadmiernych ilościach narkotyków ma szkodliwy wpływ na zażywającego oraz na osoby przebywające w jego otoczeniu. Z tego też powodu społeczeństwo stara się kontrolować stosowanie narkotyków i leków zawierających narkotyki za pomocą nakazów tradycji, zasad religijnych, zwyczajów społecznych i ogólnie obowiązujących przepisów prawnych.
     Nieżyjący już Marek Kotański, przewodniczący Młodzieżowego Ruchu na rzecz Przeciwdziałania Narkomanii "Monar", w jednym ze swych reportaży mówił:
     "Jeżeli nie będzie konsumentów, to liderzy sami się wykruszą. Ich ściganie nie przyniesie rezultatów. Trzeba docierać do młodzieży, informować ją o zagrożeniu, rozmawiać z nią w sprzyjającej do dyskusji atmosferze. Czymś zupełnie przeciwnym jest szkoła, w której policjant i pies szukają narkotyków. To nie jest metoda. W ten sposób młodzież będzie uciekała nam w podziemie i wtedy jeszcze trudniej będzie do niej dotrzeć. Wystarczy rozmawiać z młodzieżą, ona sama wyeliminuje spośród swojego otoczenia dealerów".
     Problem przyczyn zażywania narkotyków przez dzieci i młodzież wychodzi przede wszystkim z tego, czego dziecko jest świadkiem i czego samo doświadcza. Każdy rodzic powinien pamiętać, że7:

Dziecko krytykowane uczy się potępiać.
Dziecko otaczane wrogością uczy się agresji.
Dziecko żyjące w strachu uczy się lękliwości.
Dziecko doświadczające litości uczy się
rozczulać nad sobą.
Dziecko wyśmiewane uczy się nieśmiałości.
Dziecko otaczane zazdrością uczy się zawiści.
Dziecko zawstydzane uczy się poczucia winy.
Dziecko zachęcane uczy się wiary w siebie.
Dziecko otaczane wyrozumiałością uczy
się cierpliwości.
Dziecko chwalone uczy się wdzięczności.
Dziecko akceptowane uczy się kochać.
Dziecko otaczane aprobatą uczy się lubić siebie.
Dziecko darzone uznaniem uczy się dobrze mieć cel.
Dziecko żyjące w otoczeniu, które potrafi się dzielić uczy się hojności.
Dziecko traktowane uczciwie uczy się
prawdy i sprawiedliwości.
Dziecko żyjące w poczuciu bezpieczeństwa
uczy się ufności.
Dziecko otoczone przyjaźnią uczy się
radości życia.
Jeżeli żyjesz w spokoju, twoje dziecko będzie żyło w spokoju ducha.

Renata Gryniewicz

Przypisy:
1. F. Minirth, P. Meier, S. Arbernburn, W stronę wartości. Encyklopedyczny Poradnik Życia Rodzinnego, Warszawa 1998, s. 278-279.
2. Tamże.
3. M. Moneta-Malewska, Narkotyki w szkole i w domu. Zagrożenia, Warszawa 2001, s. 19.
4. F. Minirth, P. Meier, S. Arbernburn, W stronę... dz. cyt., s. 212.
5. K. Zajączkowski, Profilaktyka uzależnień a wartości, Kielce 2001, s. 27.
6. K. Zajączkowski, Profilaktyka... dz. cyt. s. 29.
7. D. Law Nolte za: J. Vas, G. Dryden: Rewolucja w uczeniu. Moderski i S-ka, Poznań 2002.

Literatura:
Karpowicz P., Narkotyki, Jak pomóc człowiekowi i jego rodzinie, Białystok 2002.
Law Nolte D., za: Vas J., Dryden G.,: Rewolucja w uczeniu. Moderski i S-ka, Poznań 2002.
Minirth F., Meier P., Arbernburn S., W stronę wartości. Encyklopedyczny Poradnik Życia Rodzinnego, Warszawa 1998.
Moneta-Malewska M., Narkotyki w szkole i w domu. Zagrożenia, Warszawa 2001.
Zajączkowski K., Profilaktyka uzależnień a wartości, Kielce 2002.