Coraz częściej w pracy pedagogicznej mamy do czynienia z dziećmi, które mają kłopoty w opanowaniu techniki czytania czy kształtnego i poprawnego pisania. Czy oznacza to, że uczniowie, z którymi pracujemy, przestają się uczyć? Niekoniecznie tak musi być. Przyczyny mogą mieć źródło zupełnie gdzie indziej.
     Według najnowszej definicji z 1994 r., opublikowanej przez Towarzystwo Dysleksji im. Ortona, dysleksja "jest jednym z wielu różnych rodzajów trudności w uczeniu się. Jest specyficznym zaburzeniem o podłożu językowym, uwarunkowanym konstytucjonalnie" (tzn. zmieniona jest struktura centralnego układu nerwowego).
Często od dysleksji, tj trudności w czytaniu, odróżnia się dysgrafię (kłopoty z osiągnięciem dobrego poziomu graficznego pisma) i dysortografię (niemożność nabycia umiejętności poprawnej pisowni).
     Nie ma właściwie jednoznacznych kryteriów określających dysleksję. Niektórzy uczniowie są kierowani na badania i rozpoznawanie jako dzieci ewidentnie dyslektyczne, natomiast ci z problemami mniej rzucającymi się w oczy i z lepszymi wynikami badań psychologicznych są pozostawieni samym sobie. We współczesnej szkole tacy uczniowie nie nadążają z nauką z powodu szybkiego tempa pracy i zbyt małej liczby powtórzeń.
     Dzieci z trudnościami w czytaniu i pisaniu, określane jako niedyslektycy, szczególnie często zyskują przydomek nieuważnych i są oskarżenie o brak motywacji do nauki i lenistwo.
     M. Welchman twierdzi, że o dyslekcję podejrzewa się osoby, które pomimo przeciętnej inteligencji wykazują niektóre z następujących objawów:

1. opóźnienie w nauce czytania i pisania,
2. widoczne kłopoty z opanowaniem poprawnej pisowni,
3. rażące trudności z przyporządkowaniem dźwięków mowy symbolom graficznym, np. głosek - literom, dźwięków muzycznych - nutom,
4. kłopoty w ustawieniu symboli w logicznej kolejności, np. liter w alfabecie, nazw miesięcy,
5. trudności w nauczeniu się działań matematycznych, takich jak tabliczka mnożenia,
6. kłopoty w nazywaniu (przypominaniu sobie nazw terminów),
7. niepewność w określaniu czasu i kierunków (przed - po, lewo - prawo, przedwczoraj - pojutrze),
8. trudności z zapamiętywaniem i organizacją materiału.
   

Specyficzne trudności uczniów klas młodszych w czytaniu są następujące:

1. czytanie "niepewne", "wymęczone", szczególnie gdy dziecko czyta głośno,
2. częste błędy w czytaniu: pomijanie wyrazów lub ich dodawanie, zniekształcanie i odczytywanie innych podobnych słów,
3. pomijanie linii tekstu lub ponowne odczytywanie,
4. częste gubienie miejsca, w którym dziecko czyta,
5. niepewność w czytaniu podobnych wyrazów, zwłaszcza krótkich, np. on - no, od - do,
6. trudności w dzieleniu dłuższych wyrazów na sylaby i łączeniu zgłosek w wyrazy we właściwym porządku,
7. pomijanie interpunkcji,
8. przestawianie liter w wyrazie, co zmienia jego sens,
9. trudności w wyszukiwaniu najistotniejszych myśli w danym fragmencie tekstu.
   

Specyficzne błędy uczniów klas młodszych w pisaniu to przede wszystkim:

1. słaby poziom prac pisemnych w porównaniu z odpowiedziami ustnymi,
2. prace pisemne na niskim poziomie graficznym i estetycznym: liczne przekreślenia, kilkakrotne próby zapisania wyrazu,
3. trudności w różnicowaniu liter: b - p, d - b, p - g, n - u,
4. niewłaściwy dobór liter do głosek podobnych fonetycznie np.: t - d, b - p, m -n,
5. mylenie nazwy litery i głoski np.: l - el,
6. niewłaściwe stosowanie małych i wielkich liter,
7. trudności w różnicowaniu wyrazów podobnie brzmiących, np.: bąk - pąk,
8. dodawanie, pomijanie lub niewłaściwe umiejscowienie liter lub słów,
9. zapisywanie wyrazów na różne sposoby, np.: szyja, szja, szyia,
10. mylenie liter podczas pisania,
11. złe rozmieszczenie pracy pisemnej w przestrzeni,
12. tracenie wątku podczas zapisywania opowiadania,
13. brak lub niewłaściwe stosowanie interpunkcji.
    

    Uczeń w okresie nauczania początkowego, tj. do końca trzeciej klasy powinien opanować czytanie tak, by było płynne (całymi zdaniami) i ze zrozumieniem. Od tej pory czytanie ma być narzędziem uczenia się innych przedmiotów oraz lektur dla przyjemności. Dzieci dyslektyczne w klasie czwartej albo jeszcze nie umieją czytać, albo pozostają nadal na etapie elementarnego czytania.

Przyczyny występowania dysleksji

     Wyróżnia się zwykle pięć podstawowych koncepcji, mówiących o pierwotnych przyczynach dysleksji:

1. genetyczną - przyczyną zaburzeń i podłożem trudności w czytaniu i pisaniu są geny przekazywane z pokolenia na pokolenie,
2. opóźnionego dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego - zaburzenia dyslektyczne są związane ze spowolnieniem dojrzewania układu ośrodkowego układu nerwowego, spowodowane przez takie czynniki jak geny, hormony,
3. organiczną - przyczyną są mikrouszkodzenia tych okolic mózgu, które szczególnie uczestniczą w procesie czytania i pisania; związane jest to ze szkodliwymi czynnikami chemicznymi, fizycznymi i biologicznymi oddziałującymi na ośrodkowy układ nerwowy w okresie okołoporodowym,
4. hormonalną - niedokształcenie struktury niektórych okolic kory mózgowej i nieprawidłowy model rozwoju mózgu, tzn. zablokowanie rozwoju lewej półkuli mózgowej, czyli tej, która jest związana z mową,
5. psychogenną - zaburzenia emocjonalne spowodowane przez urazy psychiczne i stres.
   

     W ostatnich latach znacznie wzrosła w Polsce znajomość problematyki dysleksji. Pojawiło się diagnozowanie i terapia zaburzeń. Zmieniła się jakość przygotowania dzieci do nauki czytania i pisania. Wzrosły też jednak wymagania szkolne. Teraz, kiedy dziecko idzie do pierwszej klasy, powinno już umieć składać kilkuliterowe wyrazy bez dwuznaków. Pierwszoklasista musi już czytać i pisać teksty wymagające dużej sprawności psychomotorycznej.
     Do nauki czytania i pisania szczególnie ważna jest sprawność i współdziałanie trzech analizatorów: wzrokowego, słuchowego i kinestetycznego.

Być dzieckiem dyslektycznym...

     Naturalną i wrodzoną cechą człowieka jest aktywność. Dziecko rozpoczyna naukę szkolną nie tylko z obowiązku, ale i z ciekawości, chęci poznania nowego świata. Pragnie odnosić sukcesy, bo po to przecież rozpoczyna pracę połączoną z dużym wysiłkiem. U małych dzieci każda nagroda za trud musi być natychmiastowa. A co spotyka w szkole dziecko dyslektyczne zaraz na wstępie? Niepowodzenia. Uczeń dowiaduje się, że jest nieuważny (bo myli lub "zjada" litery), nie słucha pani (a tak naprawdę nie może powiązać głoski z literą), jest niedojrzały (bo rozrabia, przestaje uważać na zajęciach, z których niewiele rozumie). Słyszy, że jest leniwy, bo nie chce po raz setny przeczytać łatwego wyrazu np. "natka". Szczególnie paraliżująco działają wtedy zapewnienia osoby dorosłej, że to przecież jest takie łatwe i że sobie na pewno poradzi.
     Bardzo wiele problemów dyslektycznych kładzie się na karb nadpobudliwości dziecka. Wielu uczniów z poważnymi trudnościami dyslektycznymi kończy karierę szkolną możliwie szybko. Dysleksja nie przekreśla jednak możliwości odniesienia sukcesów w nauce i nie skazuje z góry na przegraną.
     Stąd dużą rolę mogą odegrać nauczyciele w niesieniu pomocy takim dzieciom. Oczywiście w program ten muszą być włączeni rodzice. Tym ostatnim szczególnie w środowiskach wiejskich należy pokazać drogę wiodącą do sukcesu dziecka.
     Należy jednak mówić o tym, by społeczeństwo było świadome istnienia takiego problemu, jakim jest dysleksja. Tylko wczesna diagnoza pozwoli pomóc dziecku, sprawić, że jego pobyt w szkole może być przyjemny, i tak jak inne dzieci może czerpać radość ze zdobywania wiedzy.
     Zatem przyglądajmy się uważnie naszym dzieciom.

Radosława Grabska
Do opracowania wykorzystano:
A. Rentflejsz-Kuczyk, Jak pomóc dzieciom dyslektycznym,
Materiały Gdańskiego Wydawnictwa Oświatowego.

Radosława Grabska - nauczycielka w Szkole Podstawowej w Osiu