Podstawowe dokumenty pomocne przy ocenie treści nauczania zajęć edukacyjnych "Wychowanie do życia w rodzinie" realizowanych w ramach podstawy programowej kształcenia ogólnego Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu

"Wychowanie do życia w rodzinie", prowadzone w ramach nauczania szkolnego było i jest nadal przedmiotem, na temat którego żywo dyskutuje się. Niestety, dyskusje te podlegają także silnym wpływom politycznym1, ponieważ to odpowiednie ministerstwo2 (obecnie Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu) decyduje ostatecznie o celach edukacyjnych, zadaniach szkoły i treściach nauczania "Wychowania do życia w rodzinie", które są nakreślone w podstawie programowej kształcenia ogólnego3. Ponieważ w społeczeństwie ścierają się różne opcje ideologiczne, stąd w kwestiach odnoszących się do ludzkiej miłości, życia w rodzinie, małżeństwa i rodzicielstwa dochodzą również do głosu siły polityczne będące pod wpływem liberalnych tendencji cywilizacyjnych. Ustalają one cele, zadania i treści nauczania "Wychowania do życia w rodzinie" zgodnie z ich własnymi poglądami, które nieraz są sprzeczne z poglądami wielu uczniów i ich rodziców, w szczególności zaś uczniów i rodziców należących do Kościoła katolickiego.

Kościół, także Kościół w Polsce, nie jest przeciwny prowadzeniu w szkole zajęć edukacyjnych w zakresie "Wychowania do życia w rodzinie". Domaga się jednak, aby cele, zadania i treści nauczania były zgodne z sumieniem dzieci oraz ich rodziców. Biskupi polscy w czasie gorących dyskusji na ten temat napisali w Słowie pasterskim: "Z życzliwością przyjmiemy pomoc szkoły. Ale tylko pomoc"4. Papieska Rada ds. Rodziny poleca rodzicom "uważne śledzenie każdej formy wychowania seksualnego udzielanego ich dzieciom poza domem"5. W razie niezgodności proponowanych treści i metod nauczania z wyznawaną przez nich wiarą zachęca, aby wycofać dzieci z takich zajęć. "Taka decyzja, dodaje Papieska Rada ds. Rodziny, nie może jednak być powodem do dyskryminacji dzieci"6.

Wypowiedzi Stolicy Apostolskiej7

W okresie pontyfikatu Jana Pawła II Stolica Apostolska wielokrotnie zabierała głos w sprawie wychowania do życia w rodzinie, wyrażając krytyczną opinię wobec liberalnych tendencji cywilizacyjnych, które występują przeciwko podstawowej wartości, jaką dla człowieka jest małżeństwo i rodzina. Papieska Rada ds. Rodziny przestrzega rodziców przed zlaicyzowanym wychowaniem seksualnym, które "spycha Boga na margines życia i uznaje narodziny dziecka za zagrożenie"8. Stwierdza ona także, iż wiele szkół "usiłuje realizować programy wychowania seksualnego, najczęściej zastępując rodzinę, z zamiarami czysto informacyjnymi. Powoduje to zwykle rzeczywistą deformację sumienia"9. Papieska Rada ds. Rodziny demaskuje również działalność wielu międzynarodowych organizacji propagujących wychowanie seksualne, które popiera "przerywanie ciąży, sterylizację i antykoncepcję. Te organizacje chcą wnieść fałszywy styl życia, przeciwny prawdzie o płciowości ludzkiej. Prowadząc swą działalność na poziomie narodowym czy lokalnym, organizacje te pragną wzbudzić wśród dzieci i młodzieży lęk co do tzw. 'zagrożenia nad-populacyjnego', by szerzyć mentalność antykoncepcyjną, tzn. mentalność 'anti-life'10. Także Jan Paweł II wiele razy poddawał krytyce twórców współczesnej cywilizacji za ich negowanie wartości ludzkiej miłości, małżeństwa i rodziny: "Jeśli z jednej strony istnieje 'cywilizacja miłości', to równocześnie też zachodzi możliwość 'anty-cywilizacji' destrukcyjnej, co niestety w naszej epoce stało się faktem dokonanym o bardzo szerokim zasięgu"11.

W adhortacji apostolskiej Familiaris consortio, o zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym Jan Paweł II pisze: "W obliczu kultury, która na ogół "banalizuje" płciowość ludzką, interpretując ją i przeżywając w sposób ograniczony i zubożony, odnosząc ją jedynie do ciała i egoistycznej przyjemności, posługa wychowawcza rodziców musi skupić się zdecydowanie na kulturze życia płciowego, aby była ona (...) w pełni osobowa: płciowość jest w istocie bogactwem całej osoby - ciała, uczuć i duszy - ujawniającym swe głębokie znaczenie w doprowadzeniu osoby do złożenia daru z siebie w miłości"12. Ojciec Święty wypowiadał się na temat zagrożenia rodziny również w czasie ostatniej pielgrzymki do ojczyzny (sierpień 2002): "Człowiek nierzadko żyje tak, jakby Boga nie było. (...) Odrzucając Boże prawa i zasady moralne, otwarcie występuje się przeciw rodzinie. Na wiele sposobów usiłuje się zagłuszyć głos Boga w ludzkich sercach"13.

Niezbywalne prawo rodziców do wychowywania własnych dzieci

Wobec uzurpacji władz państwowych będących pod wpływem liberalnych tendencji cywilizacyjnych, Sobór Watykański II przypomina rodzicom ich niezbywalne prawo do wychowywania swoich dzieci. Szkoła zaś może pełnić jedynie rolę pomocniczą wobec wychowania rodzinnego: "Ponieważ rodzice dali życie dzieciom, w najwyższym stopniu zobowiązani są do wychowania potomstwa i dlatego należy ich uważać za pierwszych i najlepszych wychowawców. Wychowawcze oddziaływanie rodziców jest tak ważne, że trudno je czymkolwiek zastąpić. Do rodziców należy bowiem stworzenie takiej atmosfery rodzinnej, przepojonej miłością i szacunkiem dla Boga i ludzi, która sprzyjałaby spójnemu osobowemu i społecznemu wychowaniu dzieci"14. Prawo to potwierdza także Jan Paweł II w adhortacji apostolskiej Familiaris consortio: "Prawo-obowiązek rodziców do wychowywania jest czymś istotnym i (...) związany jest z samym przekazywaniem życia ludzkiego; jest on pierwotny i mający pierwszeństwo w stosunku do zadań wychowawczych innych osób, z racji wyjątkowości stosunku miłości łączącej rodziców i dzieci"15. Prawo do wychowywania dzieci w sposób szczególny odnosi się do wychowania seksualnego. Jan Paweł II podkreśla z naciskiem, że wychowanie do życia w rodzinie winno odbywać się "zawsze pod ich (rodziców) troskliwym kierunkiem zarówno w domu, jak i w (...) ośrodkach wychowawczych. W tym sensie Kościół potwierdza prawo pomocniczości, które szkoła obowiązana jest przestrzegać, współpracując w wychowaniu seksualnym w takim samym duchu, jaki ożywia rodziców"16.
W razie zaś nadużyć władz państwowych czy też szkolnych w tym zakresie, rodzice mogą "żądać od władz praw prewencyjnych i represyjnych wobec nadużywania i deformowania wrażliwości dzieci i młodzieży"17. Rodzicom konieczna jest dziś świadomość, że ich prawo do wychowywania swoich dzieci w duchu wolności religijnej oraz z poszanowaniem sumienia ich i ich dzieci jest zapisane w Konstytucji RP oraz w wielu międzynarodowych konwencjach ratyfikowanych przez Polskę.

Prawa rodziców zagwarantowane w Konstytucji RP oraz w międzynarodowych konwencjach ratyfikowanych przez Polskę

Rodzice mają prawo domagać się od państwa, władz oświatowych, dyrekcji i wychowawców szkolnych takiego prowadzenia zajęć edukacyjnych w ramach "Wychowania do życia w rodzinie", które byłoby zgodne z wyznawaną przez nich samych oraz ich dzieci wiarą. Gwarantuje im to Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej oraz międzynarodowe konwencje ratyfikowane przez Polskę, między innymi Konwencja o Prawach Dziecka oraz Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności18.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej19

Konstytucja RP w artykule 48 stwierdza: "Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania". Konstytucja zastrzega jednak: "Ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu"20. Ponadto artykuł 71, punkt 1 Konstytucji mówi, że państwo w swojej polityce winno uwzględniać dobro rodziny: "Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych". Zaś w artykule 72 Konstytucji "Rzeczypospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka". Na bazie tych zapisów konstytucyjnych rodzice mogą domagać się od państwa i szkoły takiego wychowania do życia w rodzinie, które nie byłoby sprzeczne z ich wartościami moralnymi i ludzkimi, wyznawanymi przez nich samych, jak również przez ich dzieci21.

Konwencja o Prawach Dziecka22

W kontekście naszych rozważań na szczególną uwagę zasługuje Konwencja o Prawach Dziecka. W artykule 18, w punkcie 2 podkreślona zostaje zasada pomocniczości państwa wobec rodziny. Państwo nie może więc wyręczać rodziców w spełnianiu ich obowiązków wobec ich dzieci: "Państwa - Strony będą okazywały odpowiednią pomoc rodzicom oraz opiekunom prawnym w wykonywaniu przez nich obowiązków związanych z wychowywaniem dzieci oraz zapewnią rozwój instytucji, zakładów i usług w zakresie opieki nad dziećmi". Ponadto w artykule 14, punkcie 1 Konwencji stwierdza się, że "Państwa - Strony będą respektowały prawo dziecka do swobody myśli, sumienia i wyznania", w tym też prawo odnoszące się do wychowania do życia w rodzinie. Konwencja o Prawach Dziecka (artykuł 18, punkt 1) gwarantuje też dzieciom "prawo do swobodnej wypowiedzi", swobody poszukiwania, otrzymywania i przekazywania informacji oraz idei. Strony Państwa zobowiązują się również (artykuł 24, punkt 2f) do udzielania rodzicom pomocy w zakresie "rozwoju profilaktycznej opieki zdrowotnej, poradnictwa dla rodziców oraz wychowania i usług w zakresie planowania rodziny". Odnośnie tego ostatniego sformułowania, ratyfikując dokument, Polska wyraziła zastrzeżenie: "Rzeczypospolita Polska uważa, że poradnictwo dla rodziców oraz wychowanie w zakresie planowania rodziny powinno pozostawać w zgodzie z zasadami moralności"23.

Uwzględniając powyższe zastrzeżenie Polski, Konwencja o Prawach Dziecka może również stanowić dla rodziców wychowujących dzieci w duchu wiary katolickiej podstawę, aby egzekwować od państwa, szkoły, jak i wychowawców taką realizację treści nauczania "Wychowania do życia w rodzinie" na wszystkich poziomach nauczania w szkole, która szanowałaby ich sumienia oraz cenione przez nich wartości moralne i religijne.

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności24

Innym międzynarodowym dokumentem, na który możemy się powoływać w dyskusji odnośnie "Wychowania do życia w rodzinie" prowadzonego w ramach zajęć edukacyjnych w szkole, jest Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Polska ratyfikowała ją dopiero po upadku komunizmu. (Jest rzeczą znamienną, że władze PRL w ciągu blisko czterdziestu lat nie przyjęły tego dokumentu). Artykuł 9, punkt 1 Konwencji mówi o wolności myśli, sumienia i wyznania: "Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje (...) wolność uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swego wyznania lub przekonań przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne". Artykuł 10, punkt 1 deklaruje prawo każdego człowieka "do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe". Zaś artykuł 12 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności mówi o prawie do zawarcia małżeństwa: "Mężczyźni i kobiety w wieku małżeńskim mają prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa".

Konwencja uchwalona ponad pół wieku temu nie zawiera żadnych kontrowersyjnych sformułowań pod względem obyczajowym, moralnym i religijnym. Właśnie dlatego może być także ważnym punktem odniesienia do realizacji praw rodziców i ich dzieci, do domagania się takiego "Wychowania do życia w rodzinie" realizowanego w ramach zająć szklonych, które szanowałoby w pełni ich religijne i moralne zapatrywania.

Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet25

Kontrowersyjnym natomiast dokumentem w sprawie prowadzenia zajęć edukacyjnych "Wychowania do życia w rodzinie" w ramach zajęć szkolnych może okazać się Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, która została przyjęta jeszcze w czasach PRL. W artykule 5, w punkcie 1 tej Konwencji czytamy: "Państwa Strony podejmą wszelkie stosowne kroki w celu: zmiany społecznych i kulturowych wzorców zachowania mężczyzn i kobiet w celu osiągnięcia likwidacji przesądów i zwyczajów lub innych praktyk, opierających się na przekonaniu o niższości lub wyższości jednej z płci albo na stereotypach roli mężczyzny i kobiety". Artykuł ten może być różnie interpretowany w zależności od tego, co Państwa - Strony i ich przedstawiciele uznają za przesąd lub też zwyczaj opierający się na przekonaniu o niższości lub wyższości jednej z płci. Możliwości interpretacji, a tym samym okazji do ideologicznych manipulacji, są bardzo szerokie.
Kontrowersyjnym zapisem w dyskusji o "Wychowaniu do życia w rodzinie" prowadzonym w ramach szkolnych zająć może okazać się także artykuł 10, w którym stwierdza się potrzebę "wyeliminowania wszelkich stereotypowych koncepcji pozycji mężczyzny i kobiety na wszystkich szczeblach nauczania i we wszystkich rodzajach kształcenia przez popieranie koedukacji i innych form nauczania, które mogą być pomocne w osiągnięciu tego celu, a zwłaszcza przez rewizję podręczników i programów szkolnych oraz dostosowanie metod pedagogicznych". Również interpretacja tego artykułu może łatwo prowadzić do nieporozumień. Na te właśnie sformułowania omawianej konwencji powołują się nieraz radykalne ruchy feministyczne, których żądania bywają sprzeczne z zasadami moralności katolickiej oraz tradycyjnymi wartościami rodzinnymi i narodowymi. Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet w artykule 14, w punkcie 2 domaga się też dostępu wszystkich kobiet do "odpowiednich usług w dziedzinie zdrowia, w tym również do informacji, poradnictwa i usług w zakresie planowania rodziny". I choć prawo kobiet zapisane w tym artykule jest samo w sobie słuszne, to jednak jego rozumienie i interpretacja będzie zależeć od przyjętej aksjologii.
Ocena treści nauczania "Wychowania do życia w rodzinie"26

Uważna analiza aktualnie obowiązujących treści nauczania "Wychowania do życia w rodzinie"27 zapisanych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych (V i VI klasa), gimnazjum oraz szkół średnich (liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego, technikum oraz zasadniczej szkoły zawodowej) z punktu widzenia moralności katolickiej nie budzi większych zastrzeżeń28. Pewien niepokój rodziców katolickich mogą budzić jedynie dwa sformułowania zawarte w treściach nauczania dla szkół średnich: "Inicjacja seksualna, jej uwarunkowania i następstwa. Argumenty biomedyczne, psychologiczne i moralne za opóźnieniem wieku inicjacji seksualnej" oraz "Metody i środki antykoncepcji. Sposoby ich działania i doboru". Jednak i te dwa sformułowania, przy dobrej woli, można pogodzić z rozwiązaniami moralnymi przyjmowanymi przez katolików.

Wszystkie inne sformułowania zawarte w podstawie programowej kształcenia ogólnego do zajęć edukacyjnych "Wychowanie do życia w rodzinie" nie budzą zastrzeżeń. Problem jednak w tym, że są one bardzo ogólne. Ich interpretacja i realizacja, zarówno w podręczniku, jak też w czasie zajęć szkolnych zależy już od konkretnych nauczycieli, którzy program realizują. W ramach opisu treści nauczania "Wychowania do życia w rodzinie" zapisanych w podstawie programowej kształcenia ogólnego byłoby możliwe zarówno wychowanie, które dystansując się od moralności katolickiej lansowałoby podejście liberalne, jak też wychowanie, które uwzględniłoby w pełni katolickie rozwiązania moralne. Opierając się jedynie na samym opisie celów edukacyjnych, zadań szkoły oraz treści nauczania zajęć edukacyjnych "Wychowania do życia w rodzinie", nie można wydawać opinii ich zgodności czy też niezgodności z wyznawanymi przez katolików wartościami moralnymi w zakresie życia małżeńskiego i rodzinnego.

Pochwała dokumentu Papieskiej Rady ds. Rodziny

Problem wychowania do życia w rodzinie, określanego także jako wychowanie seksualne, w ostatnich latach był żywo dyskutowany w różnych krajach, szczególnie zaś na Zachodzie. Władze oświatowe niektórych państw ustalały kontrowersyjne programy i akceptowały kontrowersyjne podręczniki wychowania seksualnego. W tej sytuacji wielu rodziców zwracało się do Kościoła z prośbą, "aby zajął właściwe stanowisko, opracował przewodnik i dostarczył sugestii dla wychowania dzieci, zwłaszcza w okresie dzieciństwa i młodości"29. Odpowiadając na petycje Papieska Rada ds. Rodziny przygotowała dokument Ludzka płciowość: prawda i znaczenie. Wskazania dla wychowania w rodzinie. Jest to najbardziej kompleksowe opracowanie Stolicy Apostolskiej na temat wychowania seksualnego w rodzinie i w szkole, jakie ukazało się po Soborze Watykańskim II.

Ponieważ Papieska Rada ds. Rodziny formułuje swoje refleksje i rady z perspektywy całego Kościoła, mogą one pomóc w przekroczeniu środowiskowych problemów, nierzadko uwikłanych także politycznie, także polskim rodzicom, nauczycielom i wychowawcom. Ten ważny dokument Stolicy Apostolskiej pomoże obiektywnie spojrzeć na "Wychowanie do życia w rodzinie", jakie proponowane jest zarówno w rodzinie, jak i w szkole.

W pierwszych rozdziałach dokument ukazuje ludzką płciowość w perspektywie powołania do miłości, czystości oraz chrześcijańskiego powołania, które może być realizowane zarówno w ramach życia małżeńskiego, jak też i powołania do celibatu30. Po ukazaniu teologicznej i duchowej perspektywy dokument podejmuje bardziej szczegółowe tematy związane z życiem rodzinnym, rozwojem psychoseksualnym, wychowaniem seksualnym w rodzinie i szkole31. Autorzy dokumentu często odwołują się do nauk humanistycznych, w szczególności zaś do psychologii, dzięki czemu staje się on prawdziwym "podręcznikiem" dla rodziców, wychowawców i duszpasterzy "Wychowania do życia w rodzinie", nazywanego w dokumencie wychowaniem seksualnym. Papieska Rada ds. Rodziny w końcowej części swojego dokumentu daje niezwykle cenne i praktyczne wskazówki odnoszące się zarówno do wychowania seksualnego w rodzinie, jak też w ramach szkoły32.
Warto w tym miejscu przytoczyć cztery zasady, które mogą okazać się cenną pomocą dla rodziców przy ocenie programów, podręczników i zajęć edukacyjnych prowadzonych w szkole: (1) "Ludzka płciowość jest tajemnicą sakralną, którą należy ukazywać według nauczania doktrynalnego i moralnego Kościoła, licząc się ze skutkami grzechu pierworodnego"33. (2) "Dzieciom i młodzieży mogą być udzielane jedynie informacje proporcjonalne do każdego etapu ich indywidualnego rozwoju"34. (3) "Żadne materiały o charakterze erotycznym nie mogą być prezentowane dzieciom i młodzieży bez względu na ich wiek, czy to indywidualnie, czy w grupie"35. (4) "Nikt nie może być nigdy namawiany, a tym bardziej zobowiązywany do działania w jakikolwiek sposób, który mógłby obiektywnie obrażać skromność lub który mógłby subiektywnie ranić osobistą wrażliwość lub poczucie "prywatności"36. Ludzka płciowość: prawda i znaczenie Papieskiej Rady ds. Rodziny jest dokumentem, który może być zasadniczym punktem odniesienia dla oceny programów nauczania, podręczników oraz zajęć edukacyjnych "Wychowania do życia w rodzinie", jakie proponowane są dzieciom i młodzieży w szkołach37.

***

Korzystanie z prawa do wychowywania dzieci w poszanowaniu dla sumienia i wyznania domaga się jednak od rodziców zaangażowania oraz wiedzy. Rodzice winni więc żywo interesować się, jakie cele edukacyjne, zadania i treści nauczania "Wychowania do życia w rodzinie" zapisane są w podstawie programowej kształcenia ogólnego, jakie podręczniki ich dziecko dostaje do ręki oraz w jaki sposób zajęcia te są prowadzone.

Józef Augustyn SJ

dr hab. Józef Augustyn SJ - Wyższa SzkoŁa Filozoficzno-Pedagogiczna "Ignatianum", redaktor naczelny kwartalnika "Życie Duchowe", animator rekolekcji ignacjańskich, autor wielu publikacji z zakresu życia duchowego.

PRZYPISY
1. Cele edukacyjne, zadania szkoły i treści nauczania "Wychowania do życia w rodzinie", podane w ramach podstawy programowej kształcenia ogólnego, ulegały trzykrotnie zmianie (1997, 1998, 2002) wraz ze zmianą ekip rządzących.
2. Sposób nauczania szkolnego i zakres treści zajęć edukacyjnych "Wychowania do życia w rodzinie" określa rozporządzenie ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, wydane na podstawie artykułu 4, punkt 3 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 roku o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży.
3. Obecnie obowiązuje podstawa programowa kształcenia ogólnego na mocy rozporządzenia MENiS z dnia 26 lutego 2002, Dz. U. Nr 51.
4. Por. Słowo pasterskie biskupów polskich wzywające do odpowiedzialnej troski o przygotowanie dzieci i młodzieży do miłości, małżeństwa i rodzicielstwa, "Biuletyn KAI", 25 marca 1997, s. 36.
5. Papieska Rada ds. Rodziny, Ludzka płciowość: prawda i znaczenie. Wskazania dla wychowania w rodzinie [=LP], Rzym 1995, 117.
6. LP, 117.
7. Ważniejsze dokumenty Stolicy Apostolskiej, jakie ukazały się po Soborze Watykańskim II, w których poruszany jest problem wychowania do życia w rodzinie: Paweł VI, Humanae vitae. Encyklika o zasadach moralnych w dziedzinie przekazywania życia ludzkiego, Rzym 1968; Kongregacja Nauki Wiary, Persona humana. Deklaracja o niektórych zagadnieniach etyki seksualnej, Rzym 1975; Jan Paweł II, Familiaris consortio. Adhortacja o zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym [=FC], Rzym 1981; Kongregacja ds. Wychowania Katolickiego, Wytyczne wychowawcze w odniesieniu do ludzkiej miłości, Rzym 1983; Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich. Odkupienie ciała a sakramentalność małżeństwa. Katechezy, Rzym 1986; Katechizm Kościoła Katolickiego, Rzym 1992, 2331-2400; Jan Paweł II, Gratissimam sane. List do Rodzin [=LR], Rzym 1994; Papieska Rada ds. Rodziny, Ludzka płciowość: prawda i znaczenie. Wskazania dla wychowania w rodzinie, Rzym 1995.
8. LP, 45.
9. LP, 1.
10. LP, 1.
11. LR, 13.
12. FC, 36.
13. "Wiadomości KAI", 25 sierpnia 2002, s. 19.
14. Sobór Watykański II, Gravissimum educationis. Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim (nowe tłumaczenie), Poznań 2002, 3.
15. FC, 36.
16. FC, 37.
17. LP, 45.
18. Przy wydawaniu recenzji podręczników do "Wychowania do życia w rodzinie" (na wszystkich poziomach nauczania) Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu domaga się od mianowanych przez siebie recenzentów stwierdzenia zgodności treści merytorycznych podręcznika z Konstytucją RP oraz międzynarodowymi konwencjami ratyfikowanymi przez Polskę: Konwencją o Prawach Dziecka, Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz Konwencją w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet.
19. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej została podpisana przez Prezydenta dnia 2 kwietnia 1997 roku.
20. Por. Konstytucja RP, artykuł 53, punkt 3.
21. Por. Prawa rodziców, "Służba Życiu. Zeszyty Problemowe 1/2002, s. 15-17.
22. Konwencja o prawach dziecka została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 roku i ratyfikowana przez Polskę dnia 30 września 1991 roku.
23. Załącznik do Konwencji o Prawach Dziecka dodany przy okazji ratyfikacji dokumentu przez Polskę.
24. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności została uchwalona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 roku (zmieniona następnie protokołami nr 3, 5, 8 i 11). Polska podpisała Konwencję 26 listopada 1991 roku, a ratyfikowała 19 stycznia 1993 roku.
25. Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 18 grudnia 1979 roku i przyjęta przez Polskę 18 lipca 1980 roku.
26. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002 r.
27. W ramach szkoły podstawowej "Wychowanie do życia w rodzinie" jest realizowane jako moduł ścieżki edukacyjnej przedmiotu "Wychowanie do życia w społeczeństwie"; w ramach gimnazjum jako moduł przedmiotu "Wiedza o społeczeństwie", a w ramach liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego, technikum oraz zasadniczej szkoły zawodowej jako ścieżka edukacyjna.
28. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002, Dz. U. Nr 51.
29. LP, 1.
30. LP, 1-36.
31. LP, 37-111.
32. LP, 113-144.
33. LP, 122.
34. LP, 124.
35. LP, 126.
36. LP, 127.
37. Por. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum 1994, 2332, 2337-2342; 2344, 2346, 2350-2355, 2338; Karta Praw Rodziny. (Uchwalona przez Stolicę Apostolską dnia 23 października 1983 roku i podpisana przez Jana Pawła II), artykuł 3; 4 a, b, c; 5 a, c, e; 10.