Młody człowiek wymaga nie tylko nauczania, ale przede wszystkim wychowania. A czym jest wychowanie? Jak twierdzą autorzy Biblioteczki Reformy MEN - "O wychowaniu w szkole" - jest to proces formowania osobowości ucznia w taki sposób, aby umiał dokonywać wyborów w demokratycznym społeczeństwie. Zgodnie z tym stwierdzeniem wychowanie jest bardzo ważnym elementem w pracy szkoły, gdyż młody człowiek, któremu brakuje doświadczenia, ma często kłopoty z zaistnieniem we współczesnym świecie. Nierzadko też wybiera drogę, która prowadzi do rozczarowań, staje się przyczyną uzależnień lub nawet tragedii. Podstawa programowa kształcenia ogólnego zakłada m.in., że nauczyciele w swojej pracy wychowawczej, wspierając w tym zakresie obowiązek rodziców, winni zmierzać do tego, aby uczniowie w szczególności:

• znajdowali w szkole środowisko wszechstronnego rozwoju osobowego (w wymiarze intelektualnym, psychicznym, społecznym, zdrowotnym, estetycznym, moralnym i duchowym),
• oszukiwali i dążyli do osiągnięcia celów życiowych i wartości wyższych, które pomogą im określić ich własne miejsce w świecie,
• przygotowali się do rozpoznawania wartości moralnych, dokonywania wyborów i hierarchizacji wartości oraz mieli możliwość doskonalenia się.
  

     Są to zadania ambitne na miarę nowego wieku. Na pewno realizacja ich na jednej godzinie wychowawczej w tygodniu byłaby nierealna. Wykonywanie tych działań należy rozłożyć na różne lekcje i zajęcia pozalekcyjne zgodne z jednym z haseł reformy - każdy nauczyciel wychowawcą. Rola wychowawcy klasy i prowadzonych przez niego lekcji jest ogromna. Kontakt z klasą jest jednym z niezbędnych warunków rzeczywistej realizacji szeroko pojętego systemu wychowawczego, natomiast realizacja zadań profilaktycznych spoczywa zarówno na szkole, jak i na rodzicach wspieranych przez właściwe instytucje.
     Aby to osiągnąć, konieczne jest propagowanie zdrowego stylu życia, upowszechnianie wśród młodzieży modelu życia i spędzania czasu wolnego bez używek, systematyczna praca zmierzająca do polepszenia więzi nastolatków z rodzicami poprzez pomoc udzieloną rodzicom i bezpośrednie oddziaływania na młodzież zarówno w procesie dydaktycznym, jak i wychowawczym.
     Konkretną pomoc dla uczniów i ich rodziców będzie stanowił niniejszy program.

Cele programu:

1. Tworzenie bezpiecznej, ciepłej atmosfery w szkole.
2. Ograniczenie zachowań agresywnych i przemocy w szkole.
3. Poznanie się wzajemne i budowanie zaufania.
4. Wzmacnianie poczucia własnej wartości.
5. Nauka i ćwiczenie zachowań asertywnych.
6. Wzbudzenie w uczniach poczucia odpowiedzialności za własne zdrowie.
7. Rozpoznawanie oznak stresu oraz sposobów radzenia sobie z nim.
8. Rozwijanie umiejętności radzenia sobie z napięciem pojawiającym się w trudnych sytuacjach.
9. Przybliżenie znaczenia pozytywnego myślenia.
10. Wskazywanie na szkodliwość używek oraz ukazywanie zagrożeń, jakie niosą ze sobą uzależnienia.
11. Propagowanie zdrowego stylu życia.
12. Wskazywanie pożądanych wzorców zachowań.
13. Projekcja filmów o tematyce prozdrowotnej.
14. Wskazywanie sposobów "trzeźwego" spędzania czasu wolnego oraz kreowanie właściwych wzorców.
15. Wskazywanie wartościowych rozrywek.
16. Budowanie więzi ze szkołą.
17. Poznanie sposobów oddziaływania reklam na ludzi i nauczenie rozszyfrowywania reklam papierosów i napojów alkoholowych.
18. Informowanie rodziców, co mogą zrobić, aby zapobiegać uzależnieniom swoich dzieci.
19. Zwrócenie uwagi rodziców na sygnały ostrzegawcze pojawiające się w przypadku uzależnień oraz inspiracja do lektury wartościowych pozycji traktujących o tej problematyce.
    

Uwagi do realizacji:

Program przeznaczony jest dla uczniów klas I-III gimnazjum. Proponuje się jego realizację w następujących formach:

  godziny do dyspozycji wychowawcy klasy,
  spotkania z pedagogiem szkolnym,
  spotkania z psychologiem,
  spotkania z funkcjonariuszami Policji,
  spotkania z rodzicami,
  spotkania przeddyskotekowe organizatorów z młodzieżą,
  spotkania pozalekcyjne z wybraną młodzieżą,
  prowadzenie dużych programów profilaktycznych proponowanych przez PARPA.

Formy pracy:

  oddziaływania werbalne (rozmowy, pogadanki),
  dyskusje, dzielenie się doświadczeniami,
  zajęcia grupowe.

Postawa prowadzącego:

1. Nie osądza wypowiedzi, choć nie zawsze musi się z nimi zgadzać.
2. Akceptuje i docenia uczucia uczniów, przy czym wyraża swoje uczucia i oczekiwania.
3. Buduje zaufanie grupy, sprawiając tym samym, że każdy uczeń czuje się pełnowartościowym członkiem grupy.
4. Analizuje przyczyny różnych zachowań ucznia.
5. Jest stanowczy wobec agresywnych i destrukcyjnych zachowań uczniów.
6. Podkreśla pozytywne relacje i zachowania uczniów.
7. Jest zintegrowany wewnętrznie (szanuje pytania i zarzuty uczniów, dotrzymuje obietnic, przyznaje się do błędów, jest otwarty na propozycje uczniów).
8. Stosuje komunikację werbalną adekwatną do niewerbalnej.
9. Jest elastyczny, tzn. styl i organizację zajęć dostosowuje do specyfiki poszczególnych grup i etapów ich rozwoju.
   

Spodziewane efekty:

  zmniejszenie zjawiska przemocy w szkole,
  wzrost wiedzy wśród uczniów, rodziców na temat przemocy, uzależnień oraz przeciwdziałanie im,
  umiejętne radzenie sobie w sytuacjach zetknięcia się z przemocą i uzależnieniami,
  uczniowie nauczą się pozytywnych zachowań oraz właściwego postrzegania i rozumienia ludzi,
  uczniowie będą umieli dokonywać wartościowych i sensownych wyborów,
  uczniowie nauczą się mówić o tym, o czym myślą, będą wyrażać swoje uczucia oraz szanować i identyfikować się z uczuciami innych,
  rozumienie reklam i ich wpływu na ludzi.

Wskazówki do realizacji celów:

  W realizacji zamierzonych celów zadaniem szkoły będzie stworzenie środowiska szkolnego przyjaznego uczniowi, z atmosferą ciepła, życzliwości, zrozumienia i tolerancji. Dzięki temu nasza szkoła będzie miejscem, w którym młodzież poczuje się bezpiecznie, będzie chętniej do niej uczęszczała i coraz aktywniej uczestniczyła w jej życiu.

  Komunikacja między ludźmi to werbalne i niewerbalne przesyłanie informacji. Wpływa ona na stosunki między ludźmi, a tym samym na poczucie własnej wartości. Niewłaściwa komunikacja może prowadzić do samotności, poczucia bezradności, rozczarowań, trudności w kontaktach z innymi w wyrażaniu własnych poglądów, a także skłaniać uczniów do wejścia w świat złudzeń, chwilowych stanów dobrego samopoczucia za pomocą alkoholu, narkotyków, leków, czy papierosów. Praca z młodzieżą nad prawidłową komunikacją powinna polegać na uczeniu aktywnego słuchania, zwróceniu uwagi na komunikację niewerbalną i bariery komunikacyjne. Komunikacja niewerbalna jest wieloznaczna, np. gniew bywa wyrażony gwałtowną gestykulacją, wymachiwaniem pięścią, a także kompletną ciszą; rumieniec na twarzy może oznaczać złość, skrępowanie, zdenerwowanie lub przyjemność. Niezgodność komunikacji niewerbalnej i werbalnej może prowadzić do nieporozumienia (np. kiedy mówimy, że ufamy komuś i nie patrzymy mu jednocześnie w oczy).

  Bardzo częstą przyczyną ucieczki ludzi w świat alkoholu i innych środków odurzających jest nieumiejętność radzenia sobie z nadmiernym napięciem emocjonalnym. Ci, którzy nie potrafią radzić sobie ze stresem, nie potrafią właściwie gospodarować czasem wolnym i stawiać sobie realnych celów. W związku z tym należy nauczyć ich, jak walczyć ze stresem (np. długie spacery, uprawianie sportu, słuchanie muzyki, sen, wyjście do kina lub na dyskotekę, rozmowa z przyjacielem, itp.).

  Czas wolny jest niezwykle istotny i ma duży wpływ na jakość życia człowieka. W związku z tym już od najmłodszych lat powinno się przygotować dziecko do odpowiedniego gospodarowania tym czasem i właściwego wykorzystania go. Uczniom, którym rodzina i najbliższe środowisko nie dostarczają odpowiednich wzorców i możliwości rozwoju, należy wskazywać wartościowe oferty spędzania czasu wolnego, tworzyć warunki do korzystania z nich, a także wyrównywać braki występujące w tym zakresie. W tym celu należy podjąć działania w kierunku:

• budzenia świadomości, iż czas wolny zawsze stanowi szansę do samorealizacji, jest wartością, której marnować nie wolno,
• dostarczenia różnorodnych propozycji sensownego wypełnienia tego czasu (bez prób wymuszania uczestnictwa w niechcianych zajęciach),
• zapewnienia fachowego doradztwa tym, którzy nie mają rozwiniętych potrzeb aktywnego wykorzystania czasu wolnego, nie wiedzą czym go wypełnić,
  

  Umiejętność nawiązania właściwego kontaktu z drugą osobą jest istotna w prawidłowym rozwoju każdej jednostki. Zasadami, które należy wypracować, są:

• odzwierciedlanie uczuć i wczuwanie się w sytuacje drugiej osoby,
• umiejętność znalezienia punktu wspólnego z rozmówcą,
• skupianie się w rozmowie na najważniejszych sprawach,
• zapewnienie o dyskrecji i dotrzymanie słowa,
• utrzymanie kontaktu wzrokowego w czasie komunikacji z drugą osobą,
• stosowanie pytań otwartych,
• dbanie o właściwą atmosferę dialogu i dyskusji,
  

  Asertywność to umiejętność, dzięki której ludzie otwarcie wyrażają swoje myśli, uczucia i przekonania nie lekceważąc uczuć i poglądów swoich rozmówców. W sytuacjach konfliktowych umiejętności asertywne pozwalają osiągnąć kompromis bez poświęcania własnej godności, czy rezygnacji z wyznawanych wartości. Ludzie zachowujący się w sposób asertywny potrafią stanowczo powiedzieć "NIE" bez wyrzutów sumienia, złości, czy lęku. Umiejętność tego typu zachowań jest bardzo ważna, np. podczas nacisków grupy rówieśniczej dotyczących zachowań destrukcyjnych.

  Na poczucie własnej wartości ma wpływ ocena wyników działania, zdolności, wygląd, a także ocena bliskich nam osób. Wzmacniania poczucia własnej wartości u uczniów można dokonywać poprzez wykazanie zainteresowania każdym uczniem, witanie się z uczniami w sposób wskazujący, że się ich lubi, rozmawianie na tematy osobiste poruszane przez uczniów, czy podkreślanie dobrych stron ich zachowania. Podnoszeniu poczucia własnej wartości służy również słuchanie uczniów, zwracanie się do nich po imieniu, szukanie u każdego szczególnych umiejętności, a także dzielenie się z rodzicami pozytywnymi uwagami o dziecku.

  Wszystkie zachowania spostrzegane przez młodego człowieka są dla niego źródłem informacji. W wyniku tego buduje on swoje oczekiwania, potrzeby, dążenia, a brak możliwości ich zaspokojenia może prowadzić często do tzw. zachowań obronnych, którymi będą: apatia, bierność, izolacja, agresja, upór, ucieczka od świata. W związku z tym w procesie edukacji należy symulować rozwój oczekiwań poznawczych i społecznych ucznia. Młodzież wychowująca się w atmosferze życzliwości, wzajemnego zaufania, otrzymująca uczucie i uznanie, funkcjonuje dobrze i prawidłowo się rozwija. W takiej atmosferze nie pojawią się zachowania agresywne, konflikty, wystąpi wzajemna życzliwość zarówno uczniów między sobą, jak i uczniów wobec nauczyciela, będą się też rozwijać niezbędne postawy, które należą do priorytetowych w systemie edukacji i wychowania.

Małgorzata Grodowska, Maria Kowalska