W ostatnich latach obserwujemy kryzys wychowania w rodzinie i spadek autorytetu rodzicielskiego. Wpływ na to mają zapewne poglądy przekazywane w środkach masowego przekazu, w których przyznaje się rodzicom większe prawo do realizacji własnego szczęścia. Realizacja ról rodzicielskich jest uzależniona od wolności i autonomii rodziców, od ich egocentryzmu. Brak czasu i akceleracja rytmu życia, kult wartości materialnych, konsumpcyjny styl życia, pogoń za szczęściem osobistym, realizacja własnych celów i dążeń, a także bezrobocie wpływają negatywnie na wychowanie w rodzinie i powodują, że rodzice w niewystarczającym stopniu okazują uczucie i zainteresowanie sprawami dziecka, a nawet są nieobecni w życiu dziecka lub ograniczają swoją rolę rodzicielską do zaspokojenia potrzeb materialnych i fizjologicznych dziecka. Dlatego też niezbędna jest pedagogizacja rodziców - jej zadaniem jest spowodowanie, aby rodzice kierowali się w wychowaniu przede wszystkim wiedzą i umiejętnościami pedagogicznymi, a nie intuicją i tradycją. Powinni być świadomi własnej roli rodzicielskiej, znać potrzeby dziecka, stawiać jasne cele wychowawcze, umiejętnie nagradzać i karać, interesować się sprawami dziecka i w prawidłowy sposób okazywać uczucia.

Badania poziomu kultury pedagogicznej rodziców

    Ogólnie przez kulturę pedagogiczną rozumie się ogół wartości, norm, wzorców i modeli zachowań, które wynikają ze świadomości celów wychowania i z posiadanej wiedzy o wychowaniu, a przejawiają się umiejętnością reagowania na sytuacje wychowawcze.
    W tak sformułowanej definicji można wyodrębnić następujące elementy kultury pedagogicznej:

  1. Świadomość wychowawcza rodziców.
  2. Określona wiedza (element poznawczy w kulturze pedagogicznej):
    a) znajomość potrzeb dziecka;b) znajomość celów i zasad wychowania; c) znajomość cech, jakimi winien odznaczać się wychowawca; d) znajomość trudności i zagrożeń rozwojowych.
  3. Umiejętność nawiązywania stosunku wychowawczego (element emocjonalny w kulturze pedagogicznej):
    a) stosunek uczuciowy rodziców do dziecka; b) stosunek wychowawczy (pedagogiczny) rodziców do dziecka; c) atmosfera wychowawcza.
  4. Znajomość i umiejętność stosowania metod i środków wychowawczych (element behawioralny w kulturze pedagogicznej):
    a) umiejętność stosowania metod; b) umiejętność stosowania nagród i kar; c) umiejętność organizowania warunków wychowawczych w rodzinie; d) stosunek rodziców do nauki szkolnej i ich dalszego kształcenia; e) uznanie potrzeby doskonalenia wiedzy i umiejętności pedagogicznych.

    Na obecny stan kultury pedagogicznej wpływają uwarunkowania zewnątrzrodzinne: środowisko zamieszkania, typ społeczno-zawodowy rodziny, współczesne przemiany (bezrobocie, rytm życia, brak czasu, dostęp do instytucji zajmujących się pedagogizacją rodziców). Z kolei na obecny poziom kultury pedagogicznej mają wpływ uwarunkowania wewnątrzrodzinne: struktura rodziny, płeć, wiek rodziców, wykształcenie, pochodzenie społeczne, warunki materialne, praca zawodowa matek, liczba członków rodziny.
    Podczas przeprowadzonych badań nad poziomem kultury pedagogicznej rodziców zadano szereg pytań szczegółowych:

  1. Czy rodzice są świadomi własnej roli wychowawczej?
  2. Czy posiadają wiedzę dotyczącą znajomości potrzeb dziecka?
  3. Czy współcześni rodzice znają cele i zasady wychowania?
  4. Czy rodzice znają cechy charakteryzujące wychowawcę?
  5. Czy mają świadomość trudności i zagrożeń wychowawczych?
  6. Czy posiadają umiejętności nawiązywania stosunku uczuciowego z dzieckiem?
  7. Jaką tworzą atmosferę wychowawczą domu rodzinnego?
  8. Jakie metody wychowawcze stosują rodzice najczęściej?
  9. Jakie stosują nagrody i kary?
  10. Czy posiadają umiejętność organizowania warunków wychowawczych?
  11. Jaki jest stosunek rodziców do nauki szkolnej dzieci?
  12. Czy współcześni rodzice chętnie korzystają z instytucji zajmujących się pedagogizacją rodziców?

    Badania zostały przeprowadzone w różnych środowiskach: duże miasto (wojewódzkie), średnie (rejonowe), miasteczko, duża wieś (gmina), wieś podmiejska i wieś zachowawcza. W doborze tych środowisk kierowano się następującymi danymi: położenie geograficzne, sieć komunikacyjna, struktura administracyjno-gospodarcza, charakter rejonu pod względem uprzemysłowienia, dostęp do placówek oświatowo-wychowawczych i kulturalnych. Do badań posłużyły dwa narzędzia badawcze: kwestionariusz do badania kultury pedagogicznej i składniki charakterystyki środowiska lokalnego. Obliczeń dokonano w Ośrodku Obliczeniowym KUL z pakietu statystycznego SPSS.

   Wyniki badań

    Na obecny poziom kultury pedagogicznej rodziców mają wpływ uwarunkowania wewnątrzrodzinne, jak: pełność rodziny, płeć, poziom wykształcenia, warunki materialne, praca zawodowa matek oraz uwarunkowania wewnątrzrodzinne, jak: typ społeczno-zawodowy rodziny, miejsce zamieszkania.
    Podstawowym elementem kultury pedagogicznej jest świadomość wychowawcza rodziców. Brak takiej świadomości oznacza, że rodzice nie zdają sobie w pełni sprawy ze swej roli wychowawczej i zrzucają odpowiedzialność za rozwój i wychowanie na inne instytucje: szkołę, państwo, kościół, organizacje młodzieżowe, które mogą tylko wspierać, natomiast nie mogą zastąpić rodziny.
    W badaniu poglądów na rolę ojca w wychowaniu dziecka kierowano się uwarunkowaniami wewnątrzrodzinnymi - pełność rodziny (czy badani pochodzący z rodzin rozbitych i z czasową nieobecnością ojca są świadomi roli ojcowskiej w stosunku do rodzin pełnych). Z badań tych wynika, że istotnym czynnikiem wpływającym na świadomość wychowawczą roli ojca w wychowaniu dziecka jest pełność rodziny.
    Badani z rodzin pełnych naturalnych uważają, że ojciec przede wszystkim zapewnia byt materialny - 79,4%, że jest głową rodziny - 70%, znacznie mniej, bo tylko 26,1% dostrzega, że ojciec zapewnia stałość i konsekwencje w egzekwowaniu wymagań, 34,3% - że dostarcza wzoru mężczyzny, męża i ojca. Badani z rodzin półsierocych i samotnej niezamężnej matki wykazują się nieco wyższym poziomem w niektórych cechach świadomości roli rodzicielskiej ojca: 36,4% uważa, że ojciec jest dla dziecka reprezentantem świata zewnętrznego i społecznego, 45,5% uważa, że jest wzorem mężczyzny, męża i ojca. Natomiast rodzice z rodziny rozbitej w większości (aż 60%) uważają, że ojciec nie pełni istotnej roli w życiu dziecka, a 22,9% nie wie, na czym ta rola miałaby polegać; tylko 20% uważa, że ojciec zapewnia byt materialny, a 8,6% że jest głową rodziny. Badani z czasową nieobecnością ojca mają podobne poglądy: dla 72,9% ojciec zapewnia byt materialny, tylko 30% dostrzega, że ojciec jest głową rodziny, 10,2% że nie pełni istotnej roli. Rodzice z rodzin zrekonstruowanych, rozbitych, z czasową nieobecnością matki i ojca uważają, że ojciec nie jest dla dziecka wzorem mężczyzny, nie otwiera na świat zewnętrzny i nie zapewnia konsekwencji w stawianiu wymagań. Zapewne jest to uzasadnione przez konflikty między rodzicami poprzedzającymi rozwód, ale brak ojca w wychowaniu pozbawia dziecko wzoru mężczyzny, męża i ojca, może stać się źródłem negatywnych skutków wychowawczych. Badania zatem potwierdzają, że tylko rodzice tworzący rodzinę pełną naturalną lub półsierocą są świadomi roli rodzicielskiej ojca i matki.
    Prowadząc pedagogizację rodziców można podkreślać, że warunkiem skutecznego wychowania w rodzinie jest prawidłowa struktura rodziny: jedność i spoistość związku małżeńskiego. Silna więź uczuciowa łącząca członków rodziny, najpierw samych małżonków a następnie także rodziców i dzieci, zapewnia prawidłowy rozwój dziecka. Bez tej więzi struktura rodziny jest słaba. Należy podkreślać szczególne znaczenie w wychowaniu dziecka roli rodzicielskiej matki i ojca, ich miłości macierzyńskiej i ojcowskiej, które są tak różne, a jednak są komplementarne, wzajemnie się uzupełniają. Miłość matki jest bezwarunkowa, kocha dziecko i akceptuje je takim, jakim jest, ojciec zaś kocha w sposób uwarunkowany, za to, że dziecko spełnia jego wymagania i oczekiwania. Dziecko dzięki matce nawiązuje kontakt z ojcem - który reprezentuje świat zewnętrzny, materialny, społeczny. Zarówno ojciec jak i matka dostarczają wzorów, dzięki którym dzieci będą mogły pełnić w przyszłości role: matki, kobiety, żony, męża i ojca.

***

    Z przeprowadzonych własnych badań wynika, że stan obecny kultury pedagogicznej jest stosunkowo niski: dotyczy to zwłaszcza świadomości roli ojca w wychowaniu dziecka, znajomości potrzeb dziecka, wiedzy dotyczącej zagrożeń ze strony narkomanii i sekt, wiedzy na temat cech wychowawcy, przydzielania stałych obowiązków dziecku, organizowanie czasu wolnego, okazywania uczuć i sposobu nagradzania i karania. W porównaniu wyników badań z poprzednich lat, badani rodzice częściej stosują nagrody aniżeli kary, często rezygnują z wymierzania kar niepedagogicznych, jak: kary fizyczne i słowne na rzecz tłumaczenia i wyjaśniania, okazywania smutku i zawodu, tworzą przeważnie atmosferę demokratyczną domu rodzinnego, liczą się z potrzebami i możliwościami dziecka. Na poziom kultury pedagogicznej wpływają też uwarunkowania wewnątrzrodzinne, jak: struktura rodziny, płeć, praca zawodowa matek, poziom wykształcenia, oraz uwarunkowania wewnątrzrodzinne, jak: typ społeczno-zawodowy rodziny, bezrobocie, konsumpcyjny styl życia, akceleracja rytmu życia, zagrożenia ze strony ideologii antypedagogiki, a także miejsce zamieszkania.

Urszula Tokarska

Urszula Tokarska - doktor nauk humanistycznych w zakresie pedagogiki, wykładowca na WSIP w Lublinie

Bibliografia:
1. J. Maciaszkowa, Kultura pedagogiczna, [w:] "Pedagogika opiekuńcza", Warszawa WSiP 1977.
2. P. Poręba, Pedagogizacja rodziców, Studia Warmińskie, t. 6, 1968, s. 421-496.
3. K. Pospiszyl, O miłości ojcowskiej, Warszawa CRZZ 1976.
4. J. Wilk, Pedagogika rodziny, Lublin IP KUL 2002, s. 46.