Specyfika pracy pedagoga szkolnego polega na konieczności dostosowania metod i form pracy do zasobów i potrzeb konkretnej szkoły, całej społeczności szkolnej i społeczności lokalnej. Najważniejszą sprawą w tej kwestii wydaje się prawidłowa, głęboka i trafna diagnoza potrzeb i problemów danego środowiska. Ten etap pracy pozwoli nam sformułować listę konkretnych zadań.
    Istotną grupą zadań są czynności mające na celu przeciwdziałanie niepowodzeniom szkolnym różnego typu i o różnej etiologii. Jako pedagog realizuję to zadanie poprzez prowadzenie z dziećmi zajęć korekcyjno-kompensacyjnych oraz organizowanie pomocy w nauce dla uczniów mających trudności w realizowaniu programu szkolnego. Kluczem do realizacji zadań z tej grupy działań są systematyczne zajęcia z uczniami. Pierwszą grupę stanowią dzieci ze specyficznymi trudnościami w nauce. Zajęcia odbywają się indywidualnie lub w niewielkich, kilkuosobowych zespołach, a ich głównym celem jest ćwiczenie i doskonalenie zaburzonych funkcji percepcyjnych. Sporą grupę dzieci objętych indywidualną opieką stanowią uczniowie, którym środowisko rodzinne nie jest w stanie zapewnić pomocy w nauce. W tym przypadku moja funkcja sprowadza się bardziej do roli "korepetytora", osoby udzielającej pomocy w nauce, rozwiązywaniu zadań domowych, tłumaczącej niezrozumiałe partie materiału. Systematyczna praca z dziećmi przynosi wymierne i widoczne efekty na miarę możliwości konkretnego ucznia. Warunkiem osiągnięcia tego mniejszego lub większego sukcesu jest zaangażowanie zarówno ucznia jak i pedagoga podczas zajęć. Przykładem takiej pomocy, która w stosunkowo niedługim czasie przyniosła bardzo wyraźne efekty jest dla mnie przypadek Karoliny, obecnie uczennicy V klasy. Gdy dziewczynka ta rozpoczynała naukę szkolną, mimo ukończenia "zerówki" nie znała liter, o czytaniu nie było oczywiście mowy. Ponadto miała znaczne trudności w zakresie analizy i syntezy słuchowej. Rodzice nie wykazywali chęci do bardziej wytężonej pracy z dzieckiem w celu uzyskania przez Karolinę zadowalającego poziomu w zakresie czytania i pisania. Objęcie dziewczynki indywidualną opieką pomogło Karolinie niespodziewanie szybko nadrobić zaległości. Aktualnie Karolina jest dobrą uczennicą, nie ma większych trudności w nauce, a te drobne, ujawniające się w trakcie codziennej nauki szkolnej rozwiązywane są na bieżąco.
    Kolejną grupą zadań są działania ukierunkowane na sprawy związane z szeroko pojętym wychowaniem, w tym organizowanie działań z zakresu szeroko rozumianej profilaktyki. Zadania z tej wielowymiarowej sfery realizuję w kontekście problemów i spraw pojawiających się w środowisku szkolnym. Niektóre z nich rozwiązywane są stosunkowo szybko, inne wymagają działań długofalowych i wielokierunkowych. Nie możemy przewidzieć, z jakimi trudnościami wychowawczymi spotkamy się w naszej pracy, z jakimi problemami przyjdzie się nam zmierzyć. Istotna jest postawa pedagoga, którą powinna charakteryzować otwartość zarówno w sferze percepcji pojawiających się problemów jak i w sferze podejmowanych działań mających na celu rozwiązanie tych trudności. Pedagog powinien być ukierunkowany na szybkie ujawnienie i rozpoznanie sytuacji zagrażających dziecku w prawidłowym rozwoju, tkwiących w nim samym, jego rodzinie, lub w podejściu nauczyciela, a także wynikających z zaburzeń kontaktów rówieśniczych. Formułuje wówczas wstępną diagnozę i podejmuje działania mające na celu wczesną pomoc. Chcąc znaleźć optymalne rozwiązanie danego problemu, powinniśmy szukać pomocy i wsparcia wśród innych osób znających sedno sprawy oraz wśród różnorakich instytucji zajmujących się pomocą w tym zakresie. Jedną z takich postaci niewątpliwie może być osoba ucząca religii w szkole. Możemy tu szukać wsparcia nie tylko moralnego, ale i korzystać z wiedzy na temat funkcjonowania ucznia w środowisku rodzinnym, pozaszkolnym, grupie rówieśniczej w kontekście wiary, życia duchowego i religijnego. Takie informacje, nie zawsze dostępne nauczycielom czy pedagogowi, pozwolą nam uzyskać obraz ucznia i jego środowiska w pełniejszym wymiarze. Będziemy mogli podjąć odpowiednia i trafnie dobrane środki zaradcze, mające na celu pomoc dziecku w trudnej sytuacji, której nieprawidłowe sposoby zachowania są tylko symptomem i skutkiem.
    Współpraca z katechetką w moim przypadku układa się bardzo dobrze, często korzystam z jej pomocy, wieloletniego doświadczenia i wiedzy w rozwiązywaniu problemów wychowawczych. Ostatnio absorbują nas problemy wychowawcze związane z uczniem klasy piątej - Pawłem. Obserwujemy u niego coraz częściej pojawiające się zachowania agresywne, po lekcjach, w godzinach popołudniowych, które chłopiec z grupą rówieśniczą spędza w miejscowym parku. Chwalenie się swoimi "wyczynami" przed kolegami z klasy sprawia mu przyjemność. Rozmowy przeprowadzane z uczniem przez wychowawcę, katechetę czy pedagoga szkolnego nie przynoszą pożądanych efektów. Nawet ciągły kontakt z rodzicami, a właściwie tylko z matką chłopca, gdyż ojciec nie uczestniczy czynnie w procesie wychowawczym syna, niewiele pomaga. Jeśli jednak spojrzymy na sytuację rodzinną tego ucznia w szerszej perspektywie, a szczególnie w aspekcie wiary i religijności, wydaje się, że możemy dotrzeć do źródła znikomych sukcesów wychowawczych szkoły w tym przypadku. Obok niskiego poziomu szeroko rozumianej kultury, nieporadności wychowawczej oraz podstawowych błędów wychowawczych popełnianych przez rodziców Pawła przede wszystkim niekonsekwencji, występują tu jeszcze inne czynniki negatywnie wpływające na uspołecznienie dziecka. Z informacji katechetki wiadomo, że jest to rodzina o bardzo niskim poziomie religijności. Rodzice nie są nośnikami systemu wartości zgodnego z nauką Kościoła, do życia nastawieni są raczej konsumpcyjnie i hedonistycznie. Trudno w takim przypadku oczekiwać od nich wsparcia czy zrozumienia dla podejmowanych przez nas działań mających na celu zmianę zachowań chłopca. W przypadku Pawła wyraźnie widać braki w zakresie chrześcijańskiego stylu życia rodziny, w której funkcjonuje.
    A oto inny przypadek, tym razem pozytywnego wpływu wartości katolickich na ucznia, żyjącego w niesprzyjającym środowisku rodzinnym. Michał jest uczniem klasy trzeciej, ma kilkoro rodzeństwa, a rodzina zmaga się od lat nie tylko z problemem alkoholowym, ale również z codzienną biedą i ubóstwem. Negatywny przykład ojca-alkoholika i współuzależniona matka nie stanowią podatnego środowiska wychowawczego. Michał jest dzieckiem impulsywnym, upartym i wybuchowym. Prawidłowa socjalizacja chłopca jest wyraźnie zagrożona. Ale od roku Michał dobrowolnie zaangażował się w życie religijne parafii, został ministrantem, z entuzjazmem uczęszcza na spotkania w kościele, czynnie uczestniczy we mszy świętej i innych nabożeństwach. Wyraźnie zaznacza się pozytywny wpływ religii na funkcjonowanie psychospołeczne chłopca, co możemy zaobserwować w zmianie niektórych jego reakcji. Wysiłki Michała mające na celu eliminację negatywnych zachowań zostały zauważone przez wszystkich nauczycieli, mającymi kontakt z chłopcem podczas lekcji i przerw.
    Ostatnią sferą działań są zadania z zakresu pracy socjalnej, środowiskowej czy interwencyjnej. Praca pedagoga szkolnego w tym zakresie polega na dokładnym rozpoznaniu nie tylko warunków socjalno-bytowych ucznia, ale również atmosfery wychowawczej panującej w jego środowisku rodzinnym. Podejmowane działania powinny dotyczyć organizowania pomocy materialnej dla potrzebujących uczniów. W aktualnej rzeczywistości zabieganie o środki materialne staje się zadaniem coraz trudniejszym, niemniej warto w tej kwestii nawiązać współpracę z Ośrodkiem Pomocy Społecznej, Gminną Komisją do spraw Rozwiązywania Problemów Alkoholowych czy z duchownymi z pobliskiej parafii. Przykładem pomocy materialnej dla uczniów może być dopłata lub całkowite pokrycie kosztów wyżywienia dziecka w szkole, stypendium dla uczniów, zapewnienie bezpłatnego wyjazdu ucznia na wypoczynek, zapomogi rzeczowe i losowe czy też zwolnienie ucznia z różnego typu opłat zbieranych na terenie szkoły i klasy. Pedagog udziela także wsparcia i pomocy rodzicom mającym trudności w procesie wychowywania swoich dzieci. Realizuje to poprzez udział w zebraniach z rodzicami, omawiając na nich problematykę potencjalnych trudności wychowawczych charakterystycznych dla określonego wieku rozwojowego dzieci. Inną formą pedagogizacji jest kontakt indywidualny z rodzicami. Z moich doświadczeń wynika, że konsekwencją sygnalizowania przeze mnie jakiegoś problemu na ogólnym zebraniu z rodzicami są ich późniejsze indywidualne wizyty w gabinecie pedagoga. Styl i formy pracy pedagoga warunkowane są specyfiką danej szkoły. Omówione sfery jego działań splatają się ze sobą i wzajemnie przenikają do tego stopnia, iż nieraz trudno je od siebie oddzielić.

MaŁgorzata Janota-Palusińska

MaŁgorzata Janota-Palusińska - pedagog szkolny w Szkole Podstawowej w Myślachowicach