Ogólnopolskie Kampanie Profilaktyczno-Edukacyjne

Wprowadzenie

    Epidemia zakażeń HIV narasta. Co najmniej 1/3 zakażonych lub chorych to młodzież w wieku między 10 a 24 rokiem życia; w Europie największą liczbę zakażeń notuje się w grupie wiekowej 17-21 lat.
    Narasta również zjawisko narkomanii, zaś narkomania dożylna jest wciąż jeszcze w Polsce główną drogą zakażenia wirusem HIV. Zagrożenie HIV dotyczy szczególnie młodzieży, do której łatwo dotrzeć z przekazem wiedzy merytorycznej. Prowadzenie działań profilaktycznych, wplecionych w ogólny proces wychowawczy, jest więc obowiązkiem szkoły.
    W związku z wymienionymi wyżej zjawiskami powstała idea zorganizowania i przeprowadzenia Ogólnopolskich Kampanii Profilaktyczno-Edukacyjnych "Żyję bez ryzyka AIDS" skierowanych do nauczycieli i młodzieży szkół ponadgimnazjalnych (w roku 2000) oraz nauczycieli i uczniów gimnazjów (w roku 2001), w ramach Fundacji Homo Homini im. Karola de Foucauld w Krakowie, a do jego współrealizacji przystąpiły następujące instytucje: Krajowe Centrum ds. AIDS, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Małopolskie Centrum Doskonalenia Nauczycieli ODN w Krakowie.

Ogólnopolskie Kampanie "Żyję bez ryzyka AIDS" stały się formą realizacji zadań Ministerstwa Edukacji Narodowej zawartych w Krajowym Programie Zapobiegania Zakażeniom HIV, Opieki nad Żyjącymi z HIV i Chorymi na AIDS na lata 1999-2003.

Szczegółowe cele Kampanii:

• dostarczenie młodzieży rzetelnej wiedzy o drogach i mechanizmach przenoszenia zakażenia HIV oraz o bezpiecznych formach kontaktu z zakażonym;
• promowanie postaw i kształtowanie umiejętności sprzyjających unikaniu zagrożeń (abstynencja przedmałżeńska, wierność małżeńska, asertywne zachowania);
• budzenie świadomości realności zagrożenia zakażeniem HIV;
• kształtowanie u młodych ludzi poczucia odpowiedzialności za siebie i innych;
• obniżenie poziomu lęku oraz kształtowanie postawy akceptacji wobec osób żyjących z HIV i chorych na AIDS;
• przeszkolenie kadry nauczycieli profesjonalnie przygotowanych do prowadzenia zajęć z zakresu profilaktyki HIV/AIDS.
  

    W celu realizacji założonych celów opracowano kaskadową formę szkoleń opartych na programie profilaktyczno-wychowawczym autorstwa Grażyny Węglarczyk pt. "Bez ryzyka".

Powyższe cele zostały przełożone na następujące działania:

• W ramach obu Kampanii odbyły się konferencje szkoleniowe dla certyfikowanych liderów profilaktyki HIV/AIDS, mające na celu zapoznanie ze szczegółowym planem kampanii.
• Liderzy profilaktyki HIV/AIDS, posiadający certyfikaty wydane przez Ministerstwo Zdrowia i Ministerstwo Edukacji Narodowej, przeprowadzili 20-godzinne warsztaty szkoleniowe dla nauczycieli wg autorskiego programu profilaktyczno- wychowawczego G. Węglarczyk "Bez ryzyka". Nauczyciele kończący warsztaty, po zdaniu egzaminu z wiedzy merytorycznej, otrzymali pakiet materiałów edukacyjnych do prowadzenia zajęć z młodzieżą. Warsztaty objęte zostały badaniami ewaluacyjnymi.
• Przeszkoleni nauczyciele przeprowadzili: 5-godzinne warsztaty w szkołach ponadgimnazjalnych, 3-godzinne w gimnazjach (wybrane elementy programu "Bez ryzyka"). Większość nauczycieli przeprowadziła zajęcia w 2 klasach. Zajęcia objęte były ewaluacją.
• Jako efekt pracy z uczniami w ramach I Kampanii zorganizowany został Ogólnopolski Konkurs na plakat lub ulotkę oraz dowolną formę literacką (opowiadanie, wiersz, przedstawienie teatralne, słuchowisko, reportaż itp.) dotyczące profilaktyki zakażeń HIV. W Młodzieżowym Domu Kultury w Krakowie - Nowej Hucie odbyła się wystawa prac plastycznych nadesłanych ze szkół z całej Polski. W ramach kampanii skierowanej do gimnazjów konkursy plastyczne odbywają się lokalnie.
• Młodzież szkół ponadgimnazjalnych uczestniczyła w ogólnopolskiej dwudniowej konferencji (103 osoby) - zaplanowanej jako forum wymiany poglądów młodzieży w trzech obszarach:
  1) świat wartości młodzieży,
  2) profilaktyka zakażeń HIV - co możemy zrobić sami, czego oczekujemy od dorosłych,
  3) żyjący z HIV wśród nas.
  Konferencja dla młodzieży zaplanowana była również w ramach II Kampanii adresowanej do gimnazjów. Jednak z powodu cięć finansowych dokonanych przez MEN została odwołana.
• W listopadzie 2000 roku odbyła się konferencja liderów, przedstawicieli organizacji prowadzących i finansujących kampanię oraz przedstawicieli młodzieży podsumowująca kampanię, połączona z rozdaniem nagród konkursowych za formy literackie i plastyczne.

    Warsztaty szkoleniowe nauczycieli zakończone zostały ewaluacją, mającą na celu ocenę programu "Bez ryzyka" pod względem doboru treści i form szkolenia oraz osoby prowadzącej. Efektywność szkolenia została sprawdzona egzaminem z zakresu zagadnień merytorycznych. W ramach zajęć prowadzonych z młodzieżą sprawdzenia zmian dotyczących wiedzy z zakresu problematyki będącej przedmiotem szkolenia dokonano za pomocą pretestu i posttestu.

Ewaluacja szkoleń nauczycieli miała charakter jakościowy.
W pytaniu o najważniejsze przesłanie kursu padały m.in. następujące odpowiedzi nauczycieli:

• największym grzechem jest niewiedza;
• zrozumienie i otwarcie na problemy innych;
• pokochać i szanować siebie;
• najważniejsza jest wierność i uczciwość;
• czystość jest wartością;
• należy przestrzegać zasad etycznych;
• sami jesteśmy odpowiedzialni za siebie i swoją rodzinę;
• pokonanie lęku wobec chorych i zakażonych;
• wszyscy jesteśmy grupą ryzyka, bezpieczeństwo zależy od zachowań;
• wszystko ci wolno, ale nie wszystko przynosi korzyści;
• nikt nie może twierdzić, że to nie jego problem, problem AIDS może dotknąć każdego z nas;
• spieszmy się kochać ludzi - tak szybko odchodzą; ludzie są najważniejsi;
• osoby zakażone mają takie same potrzeby emocjonalne i społeczne jak wszyscy;
• nie traktuj seksu jak sportu, przygodne współżycie odbiera ci życie;
• prezerwatywa nie jest jedyną, najważniejszą ochroną przed zakażeniem - najważniejszy jest wybór życiowy.

Metoda badań

    Szkolenia w postaci pięciogodzinnych warsztatów, będących fragmentem programu profilaktyczno-edukacyjnego G. Węglarczyk "Bez ryzyka" objęły prawie 19 000 młodzieży ze szkół średnich w wieku 16-19 lat.
Ankieta będąca pre- i posttestem zawierała 35 pytań. 33 dotyczyły różnych aspektów wiedzy: 10 - chorób przenoszonych drogą płciową, 13 - dróg zakażenia wirusem HIV i zachowań ryzykownych, 6 - profilaktyki, 2 - diagnozy i leczenia, 2 - stereotypów dotyczących chorych na AIDS. Dwa pytania dotyczyły deklarowanych intencji w kwestii aktywności seksualnej.

Wzrost liczby poprawnych odpowiedzi na każde z pytań jest znaczący, chociaż maleje średnio z numerem pytania i waha się w granicach od 10% do ponad 50%.

Analizę wyników badań ograniczymy do jednego, szczególnie interesującego obszaru dotyczącego postaw wobec życia seksualnego.
Uczniowie ustosunkowywali się do dwóch podanych niżej stwierdzeń:
Nr 27. Najbardziej odpowiada mi przejście przez życie z jednym partnerem.
Nr 28. Rozpoczęcie współżycia seksualnego powinno być ściśle związane z miłością i małżeństwem.

    W preteście w obu pytaniach ilość odpowiedzi pożądanych z wychowawczego punktu widzenia przewyższała 60%, uczniowie niezdecydowani stanowili kilkanaście procent. Po zajęciach ilość odpowiedzi pożądanych wzrosła w obu przypadkach do prawie 90%: tylu uczniów z przeszkolonej grupy w chwili przeprowadzania posttestu deklarowało, że najbardziej odpowiada im przejście przez życie z jednym partnerem, a także uważało, że rozpoczęcie współżycia seksualnego powinno być ściśle związane z miłością i małżeństwem. Znacznie zmalała ilość osób nie mających zdania w tej kwestii, co oznacza, że warsztaty pozwoliły im skrystalizować swoje poglądy w pożądanym wychowawczo kierunku.

    W ramach zajęć uczniowie przygotowywali prace plastyczne i literackie związane z profilaktyką HIV/AIDS. Najlepsze prace zakwalifikowane zostały do ogólnopolskiego konkursu, który odbył się w Krakowie.
Wystawę obejrzało ponad 2000 osób - między innymi uczniowie szkół średnich z terenu województwa małopolskiego. Według opinii kierownictwa MDK była to wystawa ciesząca się wyjątkowo dużym powodzeniem. 313 uczniów wzięło udział w plebiscycie publiczności, w wyniku którego wyłoniono prace nagrodzone i wyróżnione.
    Na konkurs literacki nadesłano 32 prace, przyznano dwie nagrody (drugą i trzecią) oraz trzy wyróżnienia.

Spotkanie

Idę alejką
Mijam bezdomnego
Pamiętam jego twarz
Śniła mi się

prośba rąk
spokój kroków
krzyk ukryty w cierpieniu

Jestem bezradna
Czuję jego oddech spleciony z życiem
I nie rozumiem

Nasze spojrzenia - to wszystko
co mamy sobie do powiedzenia

Monika Ponicka

    Ogólnopolska Konferencja Młodzieży w założeniach organizatorów miała stanowić jeden z najważniejszych elementów kampanii: miała być miejscem, gdzie młodzi ludzie zabiorą głos w sprawach dla nich ważnych, a my, dorośli - będziemy głównie słuchać.
    Konferencja odbyła się w Suchej Beskidzkiej,a jej uczestnikami byli uczniowie szkół średnich, którzy wcześniej odbyli zajęcia edukacyjne w postaci 5-godzinnych warsztatów i wykazali szczególne zainteresowanie problematyką. Przyjechali oni z opiekunami, którymi byli najczęściej liderzy profilaktyki AIDS, odpowiedzialni za szkolenia nauczycieli, lub nauczyciele, z którymi młodzież miała zajęcia.
    Uczniowie pracowali w pięciu grupach, zastanawiając się nad następującymi zagadnieniami:

1. Co jest dla nas w życiu ważne, czyli świat wartości dzisiejszej młodzieży.
2. Młodość a seks.
3. Profilaktyka: co możemy zrobić sami, czego oczekujemy od dorosłych?
4. Żyjący z HIV wśród nas.
5. Alternatywy: co zamiast ryzyka?

A oto w skrócie najważniejsze tezy, wypracowane w toku dyskusji i pracy warsztatowej:

Co jest dla nas w życiu ważne

Za najważniejsze wartości w swoim życiu młodzi ludzie uznali:
miłość, rodzina, przyjaźń, wiara, marzenia
Każdemu z tych pojęć poświęcono plakat ilustrujący rozumienie tych pojęć przez młodych ludzi.

Młodość a seks

W tej grupie zastanawiano się nad naturą ludzkiej seksualności, różnicami w seksualności chłopców i dziewcząt, motywami wczesnego podejmowania współżycia oraz hamulcami i czynnikami chroniącymi przez przedwczesnym podjęciem współżycia. Dyskutowano także nad tym, co chroni przez ryzykiem zakażenia HIV.

Profilaktyka: co możemy zrobić sami, czego oczekujemy od dorosłych?

W tej grupie młodzi ludzie zastanawiali się, jak rozumieją termin profilaktyka i jakie działania ją stanowią. Uczestnicy odkrywali znaczenie odpowiedzialnych wyborów, świadomego podejmowania decyzji, zachowań asertywnych i budowania pozytywnych relacji z dorosłymi jako elementów istotnych w profilaktyce.

Żyjący z HIV wśród nas

W grupie pracującej nad zagadnieniem "Żyjący z HIV wśród nas" zastanawiano się nad przyczynami dyskryminacji i odrzucenia osób zakażonych oraz nad sposobami zmiany tego stanu rzeczy i pomocy żyjącym z HIV. W tej grupie dyskusyjnej zrodziła się inicjatywa powołania młodzieżowej grupy liderów profilaktyki AIDS i wsparcia żyjących z HIV.

Alternatywy - co zamiast ryzyka?

Dyskusja w grupie "Alternatywy - co zamiast ryzyka" toczyła się wokół określenia takich rodzajów aktywności młodzieży, które nie niosą ryzyka zakażenia HIV. Debatowano nad alternatywnymi sposobami "podnoszenia sobie poziomu adrenaliny", zagospodarowania czasu i energii w sposób bezpieczny. Zastanawiano się, jakie pasje mają młodzi i co jest potrzebne, by mogły one być realizowane.

    Ekspresyjną formą wypowiedzi młodzieży z tej grupy było przedstawienie - performance, ukazujące, że można znaleźć akceptację, radość, zadowolenie, a także przeżyć coś ciekawego, poczuć więź z innymi, nie podejmując zachowań ryzykownych; można cieszyć się życiem i znaleźć jego sens, żyjąc bez ryzyka AIDS.

Podsumowanie

    W ramach działań obu Kampanii Profilaktyczno - Edukacyjnych "Żyję bez ryzyka AIDS", zostało zrealizowane główne założenie, jakim było pogłębienie wiedzy i świadomości zachowań w kontekście profilaktyki HIV/AIDS wśród młodzieży. W opiniach nauczyciele bardzo często zwracają uwagę na użyteczność programu "Bez ryzyka" jako programu o charakterze wychowawczym, stymulującym do odpowiedzialności za siebie i innych. Mamy więc świadomość, że efekty Kampanii będą jeszcze długo widoczne w środowiskach poszczególnych szkół.
    Dodatkowym owocem I Kampanii jest film dydaktyczny dla gimnazjów "Żyję bez ryzyka AIDS", (nr w wykazie środków dydaktycznych MEN 1145/2001) wykorzystujący osiągnięcia artystyczne uczniów. Zgodnie z zaleceniami współczesnej profilaktyki, oprócz prezentacji rzetelnej wiedzy na temat HIV/AIDS, promuje on postawy sprzyjające zdrowemu i odpowiedzialnemu stylowi życia i stawia pytania dotyczące konkretnych wyborów życiowych. Przesłaniem filmu jest myśl o tym, że życie jest zbyt interesujące i pasjonujące, by je narażać, podejmując nieprzemyślane, ryzykowne zachowania.

Opracowała Beata Helizanowicz - Dyrektor Centrum Szkoleniowego Fundacji Homo Homini - MARABUT