Współczesność "narzuca się" człowiekowi jako pokusa łatwego i wygodnego życia, często przeciwnego podstawowym zasadom moralnym. Liczy się odpowiedni standard materialny, zdrowe i piękne ciało, a o wartości człowieka często decyduje jego stan majątkowy. Współczesnego człowieka zachęca się do odrzucenia podstawowych wartości, takich jak prawda, dobro i piękno. Media od dawna przestały liczyć się z godnością człowieka, przedstawiając go raczej jako "rzecz do używania", a nie osobę, której winno się okazywać szacunek. Emanująca zewsząd seksualność bombarduje młodego człowieka i stanowi poważne zagrożenie dla rozwoju jego osobowości. Nierzadko niszczy jego zdrowe poczucie wstydu i czystości seksualnej, wpływając tym samym niekorzystnie na przeżywanie przezeń poczucia własnej wartości i godności osobistej. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest "zagubienie się" wielu młodych ludzi. Dodatkowym czynnikiem utrudniającym prawidłowy proces wychowania w rodzinie jest brak obecności najważniejszych dla dziecka osób - rodziców. Pokolenie współczesne to pokolenie pozbawione ojców, a nierzadko i matek (np. gdy obydwoje rodzice pracują za granicą). W tej sytuacji odpowiedzialność za wychowanie młodego pokolenia spada na dziadków i szkołę, a podstawowe potrzeby psychiczne człowieka (pragnienie bycia kochanym i akceptowanym, poczucie bezpieczeństwa, uznania, afiliacji) zaspokaja w dziecku grupa rówieśnicza. Tymczasem badania naukowe wskazują na niezastąpioną rolę rodziny w wychowywaniu dzieci i przygotowywaniu ich do dorosłego życia. Szkoła i inne instytucje opiekuńczo-wychowawcze, np. przedszkola i żłobki, nie mogą pełnić funkcji priorytetowej, winny jedynie wspierać proces wychowawczy.
    W przygotowaniu dzieci i młodzieży do podjęcia w sposób odpowiedzialny ról związanych z płciowością szczególne miejsce przypada rodzicom.
    "Wychowanie do życia w rodzinie", wprowadzone do szkół jako przedmiot dla uczniów chętnych, jest z pewnością dla nich szansą odkrycia wielu wartości związanych z płciowością i życiem rodzinnym. Należy jednak pamiętać, że nawet najlepszy nauczyciel - wychowawca nie jest w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb uczniów w tym względzie.

Specyfika wychowania seksualnego w rodzinie

    Rodzina jest instytucją, która wychowuje od początku. Szczególną rolę w tym wychowaniu odgrywa wzajemna miłość między rodzicami; stanowi zjawisko ważniejsze niż sama więź rodzice- dzieci.
    Wychowanie seksualne dokonuje się w rodzinie niejako w sposób spontaniczny, gdyż dzieci na co dzień są świadkami wzajemnego stosunku rodziców do siebie, bardzo łatwo wyczuwają, czy rzeczywiście darzą się oni wzajemnym szacunkiem, życzliwością, miłością. Atmosfera wychowawcza domu rodzinnego, jeśli jest właściwa, sprzyja realizowaniu zadań wychowawczych również w dziedzinie płciowości.
    Do podstawowych zadań rodziny w zakresie wychowania seksualnego należy przekazanie zgodnie z prawdą wiedzy o początkach życia człowieka, ukazanie właściwego stosunku do ciała i płci, kształtowanie postawy czystości i wstydliwości oraz przygotowanie do odpowiedzialnego rodzicielstwa. Prowadzeniu rozmów z dziećmi sprzyja ciepła i serdeczna atmosfera rodzinna. Jest ona podstawą zaufania i poczucia bezpieczeństwa. Ze względu na delikatność poruszanych problemów klasa szkolna nie jest w stanie zapewnić takiej atmosfery. Zawsze przecież można zostać wyśmianym, gdy zada się "niestosowne" pytanie.
    Istotną rolę pełni też emocjonalny związek nadawcy z odbiorcą, jaki ma miejsce w rodzinie.
    Dzięki tej emocjonalnej więzi dziecko odkrywa i przeżywa siebie jako szczególną wartość, uczy się właściwego stosunku do samego siebie, nabiera szacunku i poczucia własnej godności. Tylko w takim klimacie możliwy jest prawidłowy rozwój osobowości. Ze względu na masowość oddziaływania szkolnego, niemożliwe jest powstanie takiej więzi między każdym dzieckiem a nauczycielem wychowania prorodzinnego. Istotną cechę wychowania rodzinnego stanowi także możliwość indywidualnego oddziaływania na każde dziecko. To przecież ono inspiruje rodziców do udzielania odpowiedzi na interesujące je pytania. To ono decyduje o tym, o czym chciałoby porozmawiać z rodzicami. W klasie szkolnej tematy lekcji są zazwyczaj "narzucone" przez program lub nauczyciela prowadzącego, a indywidualność oddziaływania nie zawsze jest możliwa. Wychowanie w rodzinie zapewnia również ciągłość i naturalność oddziaływania, gdyż sytuacje wychowawcze związane są z życiem rodzinnym.
    W szkole sytuacje te są niejako "sztucznie" wywoływane. Rozmawiając z dzieckiem w domu rodzice mają szansę pokierowania rozwojem dziecka zgodnie z jego indywidualnymi potrzebami.

Zadania rodziców

dotyczące wychowania seksualnego dzieci
    Szczególną rolę w procesie wychowania człowieka odgrywa szczera, życzliwa rozmowa.
    To dzięki rozmowie, w toku dialogu ze światem dorosłych, możliwe jest dojście dziecka do pełni człowieczeństwa. W trakcie rozmowy dziecko ma szansę nie tylko poszerzyć swoją wiedzę, ale przede wszystkim doświadcza akceptacji ze strony rodziców, wie, że jest dla nich szczególną wartością. To przeżywanie siebie jako kogoś wyjątkowego, niepowtarzalnego jest niezwykle ważne dla całego procesu wychowania, a więc także w zakresie płciowości. Niestety, doświadczenie pokazuje, że ta dziedzina ludzkiego życia w wielu rodzinach nie stanowi przedmiotu rozmów z dziećmi, a zatem nie wchodzi w zakres ich doświadczeń.
    Tymczasem sfera seksualna jest wpisana w naturę bycia człowiekiem, zatem pomijanie jej w wychowaniu może utrudniać osiągnięcie pełni człowieczeństwa.
    W jaki zatem sposób rodzice mogą pomóc swoim dzieciom w integracji płciowości z całą osobowością dziecka?
    W rozmowach należy ukazywać dzieciom przede wszystkim wartości związane z płcią, takie jak rodzina, małżeństwo, miłość między ludźmi, czy życie ludzkie w ogóle. Tylko w tym kontekście wychowanie seksualne będzie przebiegało prawidłowo.
    Rodzice jako pierwsi nauczyciele dziecka powinni kształtować w nim świadomość ścisłej łączności, jaka zachodzi między seksualnością człowieka a funkcjami rodzicielskimi.
    Dowartościowanie funkcji macierzyństwa i ojcostwa sprawia, że zarówno chłopiec, jak i dziewczynka będą wzrastali we właściwej hierarchii wartości. Oddzielenie funkcji prokreacyjnej od rzeczywistości seksualnej wprowadza w umysły młodych ludzi zamęt i bezład moralny.
    Szczególnym zadaniem rodziców jest przygotowanie dzieci na przeżywanie przemian okresu dojrzewania. Idealnie byłoby, gdyby rozmowy z chłopcem prowadził ojciec, a z dziewczynką matka. Jest oczywiste, że rodzicom, którzy prowadzili już z dzieckiem rozmowy, nauczyli je posługiwać się właściwymi nazwami na określenie poszczególnych narządów płciowych, będzie znacznie łatwiej poruszać tematy związane z dojrzewaniem, niż rodzicom, którzy dotychczas unikali tego typu rozmów. Jednakże i oni, w trosce o dobro swoich dzieci, powinni podjąć się tego zadania. Bardzo ważne jest, aby w rozmowie używać terminów zaczerpniętych z biologii i medycyny, a więc takich, które funkcjonują obiektywnie. Błędem jest używanie określeń potocznych lub niekiedy zupełnie nieprawdziwych. Dziewczynka powinna uzyskać informacje o zachodzących w jej organizmie cyklicznych zmianach oraz o ich celowości. Przy braku rozmów na te tematy dziewczęta przeżywają niepotrzebnie lęki i obawy, co nie sprzyja kształtowaniu prawidłowej postawy wobec własnej kobiecości.
    Chłopca wchodzącego w okres dojrzewania najczęściej zaskakuje to, co dzieje się z jego ciałem. Zaczyna odczuwać bodźce seksualne, a przeżywane doznania płciowe łączą się z odczuciem przyjemności. To od rodziców powinien się dowiedzieć, że nad odruchami płciowymi należy uczyć się panować. Chłopiec powinien również wiedzieć, że jego rozwój psychoseksualny przebiega dwutorowo. Z jednej strony przeżywa swoją płciowość związaną z popędem płciowym, z drugiej pragnie przeżywać prawdziwą miłość. Jeśli rozwój psychoseksualny chłopca ma przebiegać prawidłowo, to musi on podjąć trudny wysiłek opanowania popędu płciowego i podporządkowania tej sfery postawie miłości. W przeciwnym razie może on zbytnio koncentrować się na pożądaniu kobiety, a nie na okazywaniu jej miłości. U osób obojga płci należy kształtować postawę troski i otwierania się na drugiego człowieka.
    Rzecz niezwykle ważną stanowi nauczenie dzieci właściwej higieny ciała. Konieczna jest również zachęta do angażowania się w sport oraz do rozwijania zainteresowań. Pomoże to zwłaszcza chłopcu we właściwym kierowaniu energią związaną z budzeniem się popędu płciowego.
    W tym czasie trzeba też ukazywać dzieciom wartość naturalnej wstydliwości oraz wartość dziewictwa. Współcześnie młodzież zachęca się wręcz do odrzucania tych wartości, a ci którzy myślą inaczej, narażeni są na wyśmiewanie przez swoich rówieśników. Wobec tego właśnie rodzice powinni towarzyszyć swoim dzieciom w przeżywaniu młodości i być dla nich oparciem. Właściwie pojęta wstydliwość wyraża się w umiejętności patrzenia z podziwem na piękno ludzkiego ciała oraz rezygnacji z oglądania ciała ludzkiego ukazanego w sposób wulgarny lub pornograficzny. Właściwie pojęta czystość polega na równoczesnej akceptacji własnej płciowości i rezygnacji z działania seksualnego aż do zawarcia sakramentu małżeństwa. Postawa taka uczy szacunku wobec osoby odmiennej płci, a jednocześnie ułatwia budowanie z nią więzi duchowej, koniecznej do przeżywania prawdziwej miłości.
    W rozmowie z dorastającymi dziećmi należy ukazywać im wartość małżeństwa sakramentalnego oraz sens przysięgi małżeńskiej, wyjaśnić słowa miłość, wierność i uczciwość małżeńska, które zobowiązują do liczenia się z drugim człowiekiem oraz z jego przeżyciami. Małżeństwo sakramentalne jest wyłączne i nierozerwalne. Zadaniem męża i żony będzie więc stała troska o wzajemne dobro oraz o dobro wspólnoty małżeńskiej i rodzinnej. W tym kontekście należy wyjaśnić dzieciom sens współżycia płciowego w małżeństwie, którego celem obok przekazywania życia jest również pogłębianie miłości. Fakt niezwykle ważny stanowi ukształtowanie w dzieciach postawy szacunku wobec dziecka poczętego, które pojawia się w małżeństwie jako owoc i wyraz miłości małżonków oraz dar samego Stwórcy. W związku z tym należy uczyć dzieci akceptacji daru, jakim jest płodność, czyli możliwość współuczestniczenia z Bogiem w dziele przekazywania życia. Akceptacja daru płodności polega na umiejętności kierowania własną płodnością, co wymaga znajomości rytmu biologicznego kobiety. Wyraża się ona również w panowaniu nad swoim ciałem oraz w postawie rezygnacji ze stosowania antykoncepcji.
    W wychowaniu młodych ludzi nie może zabraknąć oddziaływań ukierunkowanych na rozwój postawy miłości, która będzie wyrażała się w trosce o drugiego człowieka oraz w pragnieniu dla niego dobra i szczęścia. Postawa taka wymaga przezwyciężania własnego egoizmu oraz umiejętności współuczestniczenia w życiu drugiego człowieka. Rodzice powinni więc rozwijać w dzieciach takie cechy, jak życzliwość, serdeczność, chęć niesienia pomocy, empatię, ofiarność, odpowiedzialność, sprawiedliwość, bezinteresowność. Ważne jest również, by rodzice ukazywali te cechy dzieciom poprzez własny przykład. Tylko wtedy możliwa będzie integracja płciowości z całą osobowością dziecka.
     Szczególny dar dla ludzi podejmujących życie rodzinne w znaczeniu chrześcijańskim stanowi adhortacja apostolska Ojca Świętego Jana Pawła II z dnia 22 listopada 1981 roku FAMILIARIS CONSORTIO.

Agnieszka Surdacka

Agnieszka Surdacka — pracownik ZespoŁu Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych w Kraśniku