Rodzice są dla dziecka pierwszymi dawcami uczuć. Komunikują je w sposób werbalny bądź niewerbalny - zależy to od sposobu, w jaki przejawiają miłość względem siebie oraz względem dzieci. Jest to bardzo ważne w kształtowaniu emocjonalnej atmosfery w rodzinie. W rodzinach, które cechuje wysoki poziom komunikacji, następuje przenoszenie dobrego odnoszenia się do siebie małżonków na wzajemne stosunki między rodzicami a dziećmi, a później między dzieci i ich towarzyszy zabaw. Przy niskim poziomie komunikacji prawidłowość ta ulega zaburzeniu. Jeżeli rodzice dobrze wyrażają swoje uczucia, to ten fakt nie tylko upoważnia dzieci do ekspresji własnych emocji, lecz również sprawia, że rośnie ich szacunek do rodziców jako dorosłych ludzi1.


     Mówienie i słuchanie - na tym polega porozumiewanie się. Aby skutecznie rozmawiać z dzieckiem, należy przede wszystkim okazać chęć zrozumienia go. Zachęcając dziecko do otwarcia się musimy pamiętać, że:

  1. diagnoza musi być precyzyjna, aby środek był pewny. Im lepiej pasuje do sytuacji, tym będzie skuteczniejszy. Jaką bowiem mamy szansę na to, żeby zmienić opinię dziecka, gdy nie mamy pojęcia, na czym się ona opiera?
  2. nie atakuj pozycji dziecka, lecz staraj się je zrozumieć - stwórz klimat sprzyjający wymianie. Dziecko poczuje się mniej zagrożone, nie będzie się bało stracić twarzy i jego opór będzie mniejszy. W ten sposób, rozluźniając sytuację, natychmiast zyskujemy możliwości znalezienia nowych, wzajemnie korzystnych wyjść;
  3. pokaż dziecku, że zależy ci na jego zrozumieniu, że uznajesz możliwość zmiany sądu, zgodnie z jego punktem widzenia. Szczere współdziałanie z dzieckiem jest gwarancją sukcesu naszych zamierzeń;
  4. pozytywny klimat wzbudza zaufanie, ułatwia komunikację i przyspiesza odkrycie tego, co jeszcze nie zostało wypowiedziane2.

    Zarówno rozmowa, jak i dyskusja z dzieckiem mogą przybrać różną postać. Szczególnie użyteczne w kontaktach dorosłych z dziećmi i młodzieżą są:

Rozmowa nakierowana - jest nastawiona głównie na swobodne i szczere wypowiedzi osób, z którymi się rozmawia. Docenia się tu ich spontaniczność, mówienie o sprawach osobistych i koncentrowanie się raczej na tym, co w nich pozytywne.

Dyskusja uczestnicząca - wychowawca czy nauczyciel nierzadko usuwa się na dalszy plan. Sankcjonuje prawo do bezwzględnie otwartego wypowiadanie własnych opinii, nie ma nikomu za złe, że nie podziela jego stanowiska, nie waha się też odstępować od własnego zdania, jeśli tylko uzna, że rację mają inni3.
Uważne i cierpliwe wysłuchanie dziecka wymaga od dorosłego, aby:

  • przestrzegał zasad partnerstwa - zachowując swą kierowniczą funkcję, dorosły (nauczyciel czy rodzic) nie narzuca nakazów i zakazów, lecz stara się je uzasadnić, wyjaśnić ich cele i znaczenia4;
  • koncentrował się na dziecku;
  • akceptował je wewnętrznie;
  • uznawał pierwszeństwo wypowiedzenia się dziecka5.

Istnieją różne techniki stosowane przez dorosłych w rozmowach z dzieckiem:

  1. Wypytywanie - jest sztuką samą w sobie. A ponieważ chodzi nam o otwarcie dyskusji, należy wybrać taką metodę, która temu sprzyja. Będą to pytania otwarte, w przeciwieństwie do pytań zamkniętych. Pytania otwarte są tak formułowane, żeby dziecko mogło swobodnie wyrazić swoją opinię, bez sugerowania czy nacisku. Zachęcają do wymieniania racji, rozwinięcia opinii, jego pole zasięgu jest otwarte. Pytania otwarte zaczynają się od: jaki?, co?, jak?, dlaczego?, co?; pytania zamknięte od: czy?, dlatego pozostawiają dziecku mało wolności. Pociągają za sobą odpowiedzi w rodzaju: tak, nie, nigdy, wcale. Zamykają one dialog lub zmuszają do stawiania następnych pytań. Dziecko może czuć się jak na przesłuchaniu i zamknąć w sobie. Można także używać pytań zapasowych, które pozwalają na sprecyzowanie myśli wyrażanych przez dziecko, na jej pogłębienie, na ujawnienie innych pobudek. Uzupełniają one pytanie otwarte. Można je tak formułować: Co przez to rozumiesz?, Czy możesz o tym powiedzieć coś więcej?, Czy możesz powiedzieć dokładniej, dlaczego, ile itp.
  2. Słuchanie aktywne - bardzo ważną umiejętnością zapewniającą skuteczność rozmowy jest słuchanie. Dziecku nie wystarcza, że dorosły je wysłucha, musi mieć też pewność, że je rozumie. Najwyższy stopień słuchania wymaga od nas pełnego zaangażowania, uaktywnienie wszystkich naszych zmysłów. Słuchamy nie tylko uszami, lecz oczami i sercem. Koncentrujemy całą naszą uwagę (nie przerywamy, nie przeszkadzamy), pozycja ciała wyraża chęć współpracy, równoprawność, uświadamianie sobie potrzeb innych, obiektywizm, odpowiadamy po namyśle, jesteśmy zorientowani na rozwiązywanie wspólnych problemów6, utrzymujemy kontakt wzrokowy, jesteśmy powściągliwi w wyrażaniu własnego zdania7. Staramy się dostrzec emocje i uczucia kryjące się za słowami. Ten rodzaj słuchania nazywamy słuchaniem empatycznym. Dziecko, świadome naszych starań, będzie widziało w nich dowód naszego szacunku dla niego. Poczuje się kimś ważnym, wartościowym. Płyną z tego dwie korzyści: wzmożona motywacja do powiedzenia w kwestii spornej czegoś ważnego, a poza tym samo dziecko chętniej nas wysłucha.
  3. Powtórne sformułowanie - echo. Jest to najprostszy sposób pokazania dziecku, że uważnie je słuchamy. Niemniej nie należy go nadużywać, gdyż dziecko może zacząć sądzić, iż tak naprawdę go nie słuchamy.
  4. Powtórne sformułowanie - odbicie. Ma dwie formy: ponownie formułujemy wypowiedź w języku przystępnym dla dziecka; jego uczucia i emocje, kryjące się za słowami i sformułowane jeszcze raz przez nas, pozwolą na głębsze poznanie dziecka.
  5. Powtórne sformułowanie - streszczenie. Streszczamy to, co najważniejsze w wypowiedzi dziecka. Pozwala mu to na pełniejsze zrozumienie rzeczy8.

     Prawidłowa rozmowa powinna zawierać parafrazę, czyli oddanie innymi słowami sensu wypowiedzi lub uczucia w nim zawartego w sposób bezsporny. Można zacząć słowami: O ile dobrze zrozumiałem..., Chciałbym upewnić się, czy pojąłem jak trzeba..., Inaczej mówiąc... Istotny jest również ton głosu, jakim porozumiewamy się z dzieckiem. Powinien być on łagodny, spadający przy końcu zdania, dzięki temu nie przypomina ono pytania (dziecku bowiem ton pytający może wydawać się zbyt oskarżający). Również tzw. ciepłe zachowania: milczące potakiwanie, skinięcie głową, lekki szept zachęcający do kontynuowania, są fizycznymi oznakami naszej uwagi. Pozwólmy dzieciom mówić, aby ich emocje wyładowywały się bez próby ich powstrzymania. W ten sposób dziecko się uspokoi. Niezwykle ważny jest również czas, w jakim prowadzimy rozmowę. Gdy czas jest niesprzyjający, brakuje natychmiastowej reakcji ze strony dziecka (słowa: zaraz, za chwilę), brak dyspozycyjności dziecka, czyli jego gotowości do natychmiastowego, bezdyskusyjnego podporządkowania się woli rodziców czy wychowawcy9. Być może nasze żądania po prostu zbiegają się w czasie z jakimiś czynnościami, które dziecko wysoko sobie ceni, albo dziecko boi się wysiłku, jaki przyjdzie mu włożyć w wykonanie naszych wymagań10.
     Skuteczną techniką prowadzącą do rozwiązania problemów jest zaplanowana dyskusja - poważna i świadoma rozmowa, odbywająca się wtedy, kiedy wszyscy panują nad sobą i są skoncentrowani11.
    Prawdziwie skuteczna komunikacja nie może być monologiem. Aby skutecznie przekonywać, informować czy zmieniać nastawienie słuchacza, udział obu stron - mówiącego i odbiorcy - musi być aktywny. Znaczenie ma:

  • Osobiste zainteresowanie - ludzie przeważnie robią to, co chcą robić. Trzeba wiedzieć o swoich słuchaczach dostatecznie dużo, aby określić ich potrzeby, motywacje, prawdziwe zainteresowania.
  • Osoba mówiącego - osobisty styl (ciepły, przyjazny, interesujący, zorganizowany, pewny swego, otwarty).
  • Sposób mówienia - styl i technika wypowiedzi12.

Istnieje również kilka innych sposobów ułatwiających rozmowę z dzieckiem:

  • Słuchaj bardzo uważnie.
  • Zaakceptuj jego uczucia i określ je.
  • 'Wejdź w skórę dziecka', aby spojrzeć na sytuację z jego punktu widzenia - identyfikuj się z dzieckiem.
  • Wysławiaj się jasno, zrozumiale i do końca precyzuj swoje zdania.
  • Postaraj się o synchronizację między tobą a dzieckiem:
  • Używaj łagodnego tonu - język wpływa na humor i uczucia;
  • Używaj jego języka - zarówno pod względem doboru słów jak i stylu;
  • Skoordynuj swoje zachowanie z zachowaniem i gestami dziecka - chodzi tu o komunikację niewerbalną, wyrażającą się postawą ciała, gestami, mimiką, spojrzeniem.
  • Wyrażaj swoje własne uczucia i emocje, ale nie obarczaj za nie odpowiedzialnością dziecka. Wypowiadaj się w formie 'ja', gdy jasno wyrażasz swoje uczucia, zachęcasz tym samym dziecko, by podążało za nami.
  • Zastanów się dobrze nad tym, jak odbierasz uczucia dziecka - chodzi o to, aby ich nie negować, ale dać im prawo do istnienia. Już samo ich nazwanie oznacza, że są rozpoznane i pełniej zaakceptowane.
  • Mów o porozumiewaniu się, o formie, nie o treści. Wytłumacz dziecku, co zamierzasz zrobić, zapoznaj je ze sposobami, które chcesz zastosować, podziel trudności.
  • Wystrzegaj się przekazu niejasnego lub z podwójnym sensem.
  • Unikaj niefortunnych wyrażeń.
  • Unikaj poniżania, ataków osobistych, raniących słów, przykrych wyrażeń.
  • Unikaj pytań - pułapek. Tego rodzaju pytania w żadnym wypadku nie pozwalają na prawdziwe zrozumienie problemów dziecka13.
  • Jeżeli to możliwe lub konieczne - zamień pragnienia dziecka w fantazję.
  • Udziel informacji.
  • Porozmawiaj o swoich uczuciach14.

    Właściwe formułowanie prośby oraz prawidłowo przeprowadzane rozmowy wyrabiają u dziecka poczucie odpowiedzialności15. Muszą być jednak one dostosowane do wieku i możliwości dziecka. Szczera rozmowa zwraca uwagę dziecka na samego siebie, zachęca i pobudza go wysiłku, skupia uwagę na wewnętrznych siłach, pomaga dążyć do celu. Oznacza zaufanie i wiarę dorosłego w dziecko16.
    Skuteczna rozmowa ma miejsce wtedy, gdy dorosły z dzieckiem nie chce niczego w tym momencie załatwić, nie ma interesu innego niż ten, aby być razem i cieszyć się ze spotkania, aby poznawać i coraz głębiej rozumieć dziecko, wyrażać otwarcie siebie. Takie bliskie, głębokie spotkania pozostawiają istotne ślady w doświadczeniu dziecka. Otwierają mu nowe perspektywy rozwoju17. Jeżeli ro'dzice czy nauczyciele poświęcają chwilę czasu i wysiłku, aby wypracować osobiste pozytywne zasady komunikowania się oraz zgodzą się na ich używanie, wtedy także oni będą mogli w nich znaleźć wiele przyjemności18.

Katarzyna Nowak

Katarzyna Nowak - nauczycielka nauczania zintegrowanego w Szkole Podstawowej nr 8 w Policach

Przypisy:
1. Leite J. S., Kip Parrish J., Wychowanie skuteczne. 10 przykazań dla rodziców, Warszawa 1994, s. 129.
2. Ghazal M., Zjedz zupkę i... bądź cicho! Nowe spojrzenie na konflikty rodzice - dzieci, Warszawa 1995, s. 65.
3. Łobocki M., ABC wychowania, Lublin 1999, s. 84-85.
4. Skorny Z., Psychologia wychowawcza dla nauczycieli, Warszawa 1992, s. 65.
5. Łobocki M., Pedagogika wychowawcy klasy. Wychowanie, Warszawa 1985, s. 62.
6. Brześkiewicz Z. W., Supersłuchanie. Jak słuchać i być słuchanym, Katowice 1997, s. 115.
7. Hamer H., Klucz do efektywności nauczania. Poradnik dla nauczycieli, Warszawa 1994, s. 57.
8. M. Ghazal, dz. cyt., s. 65.
9. Samson A., Moje dziecko mnie słucha, Warszawa 1994, s. 118.
10. Konarzewski K., Szymańczak M., Kiedy dziecko mówi NIE, Warszawa 1988, s. 76-77.
11. Turecki S., Wernick S., Jak rozumieć problemy emocjonalne dziecka, Warszawa 1997, s. 77-80.
12. Hamlin S., Jak mówić, żeby nas słuchali. Klucz do sukcesu zawodowego, Warszawa 1994, s. 20.
13. M. Ghazal, dz. cyt., s. 74.
14. A. Faber, E. Mazlish, Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły, Poznań 1993; T. Gordon, Wychowanie bez porażek, Warszawa 1996.
15. Campbell R., Sztuka zrozumienia, Warszawa 1999, s. 127.
16. Mezzena G., Rodzice i dzieci. Poradnik psychologiczny, Kraków 1995, s. 23.
17. Jakubowska B., Jakubowski J., Łypacewicz A., Rylke H., (Red.), Ja i inni, Warszawa 1989, s. 48.
18. Sujak E., Komunikacja międzyosobowa w życiu codziennym rodziny, w: Jan Paweł II - Familiaris Consortio, tekst i komentarze, T. Styczeń (red.), Lublin 1987, s. 211-215.