Konspekt otwartej lekcji sztuki w klasie V szkoły podstawowej

Proponowany konspekt lekcji sztuki jest przykładem integracji międzyprzedmiotowej, który łączy elementy wiedzy religijnej, historycznej, geograficznej, polonistycznej, muzycznej i plastycznej. Realizując tematykę bożonarodzeniową wykorzystałam różnorodne, aktywne metody i formy pracy, aby uczniowie mogli poznać omawiane zagadnienie wszystkimi zmysłami zgodnie z założeniami reformy oświaty. Lekcja otwarta była podsumowaniem metody projektu. Przeznaczona była dla rodziców, nauczycieli sztuki (muzyki, plastyki), j. polskiego, historii i religii, a przede wszystkim dla nauczycieli stażystów i kontraktowych.

Czas realizacji:
2 godziny lekcyjne

Temat:
"Boże Narodzenie w sztuce"

Podstawy programowe:

Muzyka: słuchanie muzyki; muzykowanie na instrumentach; działania muzyczno-ruchowe; muzyka ojczysta i regionalna.

Plastyka: kontakt z dziełami sztuki plastycznej; ludowa sztuka regionu; działania plastyczne.

J. polski: opowiadanie na temat otaczającej rzeczywistości, własnych przeżyć, tekstów kultury; czytanie różnych tekstów.

Religia: szacunek dla rodzinnych i narodowych tradycji; chrześcijańskie źródła informacji.

Historia: wybrane elementy kultury polskiej; polskie dziedzictwo kulturowe; symbole i święta religijne; fakty i wydarzenia z przeszłości.

Przyroda: wybrane krajobrazy świata.

Cele lekcji:

• Korelacja treści programowych muzyki, plastyki, literatury, historii, religii, geografii i języków obcych.
• Rozbudzanie zainteresowań sztukami pięknymi.
• Rozwijanie wrażliwości estetycznej.
• Wzbudzanie szacunku dla tradycji i obyczajów związanych z Bożym Narodzeniem.
• Zapoznanie uczniów z przykładowymi dziełami literackimi, plastycznymi i muzycznymi związanymi z ematem.
• Kształcenie twórczej ekspresji dziecka.
• Kształcenie głosu i słuchu dziecka oraz umiejętności gry na instrumentach perkusyjnych.
• Rozwijanie zainteresowań i uzdolnień uczniów.
• Doskonalenie umiejętności wypowiadania się, formułowania wniosków na podstawie zdobytych informacji.
• Doskonalenie umiejętności korzystania z różnych źródeł informacji.
• Kształcenie umiejętności komunikowania się, współpracy w grupie, odpowiedzialności za rezultaty wspólnej pracy.

Umiejętności uczniów:

• Uczniowie wykorzystują zdobytą wiedzę i umiejętności w praktyce.
• Dostrzegają związki pomiędzy różnymi dziedzinami sztuk pięknych.
• Posiadają dużą wiedzę na omawiany temat.
• Znają tradycje i obrzędy związane z Bożym Narodzeniem.
• Potrafią wymienić przykładowych twórców i ich dzieła.
• Poszerzają i utrwalają swoją wiedzę z historii sztuki.
• Posługują się poprawnie terminami plastycznymi i muzycznymi.
• Korzystają z różnych źródeł informacji.
• Współpracują w grupie, są odpowiedzialni za efekt wspólnej pracy.

Metody i formy pracy:

• Śpiew zespołowy kolęd i pastorałek.
• Gra na dzwonkach chromatycznych i instrumentach perkusyjnych niemelodycznych.
• Słuchanie utworów instrumentalnych, wokalnych i instrumentalno-wokalnych związanych z tematem.
• Inscenizacja przedstawienia "Kolędnicy".
• Grupowa praca plastyczna - tryptyk bożonarodzeniowy - wycinanka witrażowa.
• Pokaz reprodukcji obrazów wielkich mistrzów.
• Indywidualne czytanie wierszy znanych polskich poetów.
• Wyszukiwanie na mapie i globusie państw.
• Rozmowa na temat obrzędów i zwyczajów bożonarodzeniowych.
• Projekcja fragmentów dwóch filmów.
• Omówienia przeczytanych przez uczniów opowiadań związanych z tematem.

Środki dydaktyczne:
Słownik języka polskiego; słownik szkolny - terminy i pojęcia z wiedzy o sztuce; Pismo Święte: Ewangelia św. Łukasza; kolekcja: "Wielcy Malarze" - nr 37, 42, 46, 48; J. K. Ostrowski - "Mistrzowie Malarstwa Polskiego"; R. Cumming - "Najsławniejsze obrazy świata"; "Sztuka Świata" - tom III, V, VI; seria: "W kręgu sztuki": K. Secomska - "Tintoretto", G. Eckardt - "Peter Paul Rubens", E. Vogel - "Rembrandt"; S. Markowski - "Ziemia Zbawiciela"; L. Lombardi - "Ziemia Święta"; W. Socha - "Zwyczaje, obrzędy i wierzenia okresu adwentu i Bożego Narodzenia"; "Boże Narodzenie w życiu i literaturze" - Antologia; M. Lemnis, H. Vitry - "W staropolskiej kuchni"; J. Kaszycki - "Kantyczki z nutami"; tekst kolędy "Cicha noc" w j. angielskim i j. niemieckim; podręcznik "Muzyka V" - D. Malko; filmy: "Jezus" i "Jezus z Nazaretu"; kartki świąteczne z różnych krajów świata; mapa Palestyny i globus; nagrania utworów - płyty CD, kasety; utwory literackie - opowiadania, wiersze; tekst przedstawienia kolędniczego; materiały plastyczne: kartony, bibuła, klej, nożyczki; potrawy wigilijne - barszcz, kutia; arkusze ewaluacyjne.

Tok lekcji:

1. Powitanie gości i uczniów. Przedstawienie i omówienie tematu lekcji:
   
   a) Krótka rozmowa na temat Bożego Narodzenia - fakt biblijno-historyczny, określenie czasu i miejsca,      źródła chrześcijańskie i pozachrześcijańskie (Swetoniusz - historyk rzymski, Pliniusz Młodszy      -zarządca Bitynii, Józef Flawiusz - żydowski historyk.)
        Narodzenie Chrystusa - zaczątkiem nowej ery.
   b) Wyjaśnienie pojęcia: sztuki piękne, odczytanie ze słownika.
   
   
2. Wprowadzenie w świąteczny nastrój, zapalenie świecy.
   
   a) Odczytanie fragmentu Ewangelii św. Łukasza o narodzeniu Pana Jezusa - (2, 1-8), omówienie (zabór      rzymski za panowania cezara Augusta, spis ludności, pokłon pasterzy i mędrców ze wschodu).
   b) Projekcja filmu: "Jezus" - fragment przedstawiający narodzenie Jezusa.
   c) Odszukanie Nazaretu i Betlejem na mapie.
   d) Pokaz zdjęć z Ziemi Świętej: panorama Betlejem, Bazylika Narodzenia, grota pasterzy.
   
   
3. Rozmowa na temat zwyczajów i obrzędów bożonarodzeniowych.
   Uczniowie opowiadają swoje przeżycia, porównanie z dawnymi zwyczajami i obrzędami.
   
   
4. Inscenizacja przedstawienia kolędniczego (z regionu Krośnieńskiego), omówienie treści, charakterystyka postaci.
   
   (wszyscy śpiewają pod drzwiami "Wśród nocnej ciszy")

Gwiazdor
Śnieżek pada mroźno wszędzie, przychodzimy po kolędzie.
Przychodzimy w Imię Jego, Boga Ojca Przedwiecznego.

Pasterz I
Idzie z nami i Maryja cudna czysta jak lilija
Z Jezusem Chrystusem swym Syneczkiem, dajcie z makiem kukiełeczkę.

Pasterz II
Siała baba kluski z makiem i usnęła
nad przetakiem,
dziadek cicho w kącie siedział,
a co wiedział nam powiedział
i pod Bożym znakiem.
(wszyscy żegnają się znakiem krzyża)

Pasterz III
W Judzkiej krainie w poluśmy stali
w gęstej krzewinie owce pasali,
wtem z nieba światłość rozdarła mroki,
zjawił się anioł piękny, wysoki.
(wchodzi anioł, wszyscy śpiewają "Anioł pasterzom mówił")

Pasterz I
Mój aniele czysty duchu, powiedzże nam,
powiedz,
jak powitać Dzieciąteczko,
a nie zgubić owiec?

Anioł
Nie lękajcie się pasterze
o trzodę wśród nocy,
nic owieczkom się nie stanie przy
pomocy.
Idźcie więc powitać Dziecię,
a przez godzin kilka
ja owieczek dopilnuję i odpędzę wilka.

Gwiazdor
Jak rzekł anioł niech się stanie, więc
nie zwlekajcie
i powitać Dzieciąteczko ze mną wyruszajcie.

Pasterz I
Wezmę w darze dla Dzieciątka masła
osełeczkę.

Pasterz II
Ja słodziutki pszenny placek.

Pasterz III
A ja miodu troszeczkę.
(wszyscy wychodzą ze śpiewem "Do szopy hej pasterze")

Gwiazdor
Na szczęście, na zdrowie
na ten Nowy Rok,
żeby Wam się rodziła kapusta i groch.
Żeby Wam się rodziło: żytko jak korytko,
pszenica jak rękawica,
bób jak żłób, a owiesek jak pański piesek.
Żeby się Wam zewsząd lały
obfitości zdroje:
w każdym kątku po dzieciątku,
a na piecu troje.
I żebyście tu mieli dostatku wszelkiego
w chałupie i stodole,
w komorze, na dworze daj
Wam Panie Boże!
(wchodzi Herod, Żołnierz i Żyd)

Herod
Jestem Herod - władca świata!
Ludzie królem mnie wybrali
za milionów kilkanaście willę mi
wybudowali,
a w tej willi mam marmury
i lusterka kryształowe,
nawet dla psa przy kominku mam
łóżeczko modrzewiowe.
Ale troska wciąż mnie gnębi
o los dalszy tronu mego
by ktoś władzy mi nie zabrał
i królestwa prześwietnego.
Pójdź tu Żydzie - Harendarzu
i przyklęknij na kolano
z księgi starej mi odczytaj
co w proroctwach napisano.

(Żyd wyciąga księgę i mówi)
Mam ja księgę bardzo starą,
przez Proroków napisaną
gdzie ze znaków odgadnięto,
jaka przyszłość nam pisana,
a w tej księdze jasno stoi,
że się Herod słusznie boi
bo Dzieciątko się narodzi,
które ludzi oswobodzi.
Dziecię ciche i pokorne,
zbawi ludzi swoim bólem,
a gdy z grobu stanie z martwych,
tego świata będzie Królem.

Herod
Co? Dzieciątko? - rozkazuję,
żeby zaraz wzięto miecze
i w krainie mojej całej wszystkie dzieci
w pień wycięto!

Diabeł
Tego chciałem, to mi rada,
Herod zabił dzieci miłe.
Krwią się splamił stary grzesznik więc się
cieszy piekło całe.
(Herod zrywa się przerażony)
Jużeś trupem zły Herodzie,
więc gdy piekło się otwiera,
pojedziesz na moich widłach prościutko
do Lucyfera!
(widłami wypycha Heroda, krzesło zajmuje anioł z szopką, po bokach stoją pasterze i gwiazdor)

Anioł
Darmo zbrodnie twe Herodzie,
darmo krew przelana
bo niebiescy aniołowie ochronili Pana!
Bo pokłony mu oddali w szopce
przy żłóbeczku
i skrzydłami zasłonili Dziecię na sianeczku.
Więc pasterze moi mili,
prędko przybywajcie
i Jezusa Boże Dziecię wdzięcznie
przywitajcie.
(wszyscy śpiewają: "Witaj Dzieciąteczko")

Gwiazdor
Z Bogiem pozostańcie i w zdrowiu pracujcie
a pastuszkom tej kolędy dzisiaj nie żałujcie.
(po otrzymaniu datków wszyscy śpiewają wychodząc)
Dziękujemy za kolędę gospodarzu panie.
Niech tu Jezus i Maryja w tym domu
zostanie,
niech tu Jezus i Maryja w tym domu
przebywa,
Niech tu nigdy w gospodarstwie
chleba nie ubywa.

5. Rozmowa na temat tradycji świątecznych, symboli wigilijnych:

• choinka - symbol odradzającego się stale życia,
• opłatek - w geście łamania się opłatkiem zawarte jest pojednanie i wzajemne wyrażanie sobie życzliwości,
• żłóbek - szopka - symbol wigilijny przypominający Boże Narodzenie (pierwszą żywą szopkę zorganizował św. Franciszek w 1223 roku, pokaz szopek wykonanych przez uczniów oraz zakupionych),
• siano i snop słomy - przypomina ubóstwo groty betlejemskiej, ze słomy wróżono urodzaj,
• 12 potraw wigilijnych - na pamiątkę 12 apostołów,
• wspólne kolędowanie.

6. Obyczaje świąteczne innych krajów świata (w czasie opowiadania o zwyczajach uczniowie odszukują dane państwo na globusie, podając jego stolicę):

• Węgry - zebrani przy wigilijnym stole Węgrzy dzielą się jabłkiem, które jest symbolem dobrobytu, pokoju i wspólnoty.
• Dominikana - na każde święta domy maluje się nową farbą dla zapewnienia szczęścia domowego ogniska.
• Francja - Francuzi dzielą się chlebem, pieką 13 bochenków symbolizujących 12 apostołów i Chrystusa.
• Grecja - ważnym momentem jest krojenie świątecznego ciasta, w którym można znaleźć złotą lub srebrną monetę - szczęście na cały rok.
• Niemcy - trzy tygodnie przed świętami zawieszany jest kalendarz, każdego dnia dzieci odsłaniają jedno okienko, w którym jest słodki upominek.
• Szwecja - Wigilię Szwedzi świętują pieczoną szynką.
• Anglia - najważniejszym daniem świątecznym jest nadziewany indyk i pudding.
• Włochy - w całych Włoszech wystawiane są szopki oraz inscenizacje z życia świętych.
• USA - przygotowania trwają już od końca listopada, 25 grudnia świętuje się z rodziną, zaś 26 grudnia jest normalnym dniem pracy.

7. Światowy zwyczaj składania sobie życzeń świątecznych - pokaz kartek świątecznych z różnych państw (RPA, Francja, Włochy, Stany Zjednoczone, Anglia, Słowacja, Ukraina, Niemcy, Holandia).
Uczniowie redagują życzenia świąteczne.

8. Polskie kolędy i pastorałki
 
   a) Historia powstania, twórcy kolęd i pastorałek.
   b) Wspólne śpiewanie znanych kolęd i pastorałek: "Wśród nocnej ciszy", "Przybieżeli do Betlejem", "Oj         maluśki,     maluśki", "Jam jest dudka",
   c) Śpiewanie kolędy "Cicha noc" w języku polskim, angielskim, niemieckim.
   d) Wysłuchanie kolędy "Cicha noc" w języku ukraińskim oraz w wykonaniu chóru i orkiestry symfonicznej.
   e) Granie na dzwonkach chromatycznych kolędy: "Pójdźmy wszyscy do stajenki" - analiza utworu (budowa,         metrum, tempo, dynamika).
   f) Granie na dzwonkach chromatycznych ludowej pieśni z Rzeszowskiego: "Hej, nam hej! " - analiza utworu        (budowa, metrum, tempo, dynamika).

9. Wysłuchanie przykładowych utworów znanych kompozytorów:
Oratorium na Boże Narodzenie - J. S. Bach; Kantata na Boże Narodzenie - A. Stradella; Scherzo h-moll - F. Chopin; Concerto Grosso "Boże Narodzenie" - A. Corelli; kolędy staroangielskie: "A way in a manger", "Ding dong merrily on high"; Utwory Z. Preisnera: "To już pora na wigilię", "24 grudnia każdego roku"; "Pierwsza gwiazdka" - Ich Troje.

10. Boże Narodzenie w literaturze

   a) Indywidualne czytanie wierszy: J. Kasprowicz - "Przy wigilijnym stole", "Narodzenie Chrystusowe", J. Kierst         - "Lulaj-że", "Kolęda", J. Twardowski - "Wigilia", F. Karpiński - "Pieśń o narodzeniu Pańskim", K. K.        Baczyński - "Z szopką", A. Asnyk - "Przyjście Mesjasza", L. Staff - "Wigilia w lesie".
   b) Analiza przeczytanych utworów.
   c) Uczniowie streszczają przeczytane opowiadania: "Czwarty król", "Opowieść wigilijna".

11. Pokaz reprodukcji obrazów wielkich mistrzów:
mozaika XI w.; fresk XIV w., sztuka bizantyjska; fresk: Giotto, "Hołd Trzech Króli", XIV w.; "Adoracja Dzieciątka", F. Lippi, XV w.; "Pokłon Trzech Króli", "Mistyczne narodzenie", Sandro Botticelli, XV w.; "Pokłon Trzech Króli", Leonardo da Vinci, XV w.; "Pokłon Trzech Króli", A. Dürer, XVI w.; "Narodziny Chrystusa", Tintoretto, XVI w.; "Adoracja pasterzy", El Greco, XVII w.; "Pokłon Trzech Króli", P. P. Rubens, XVII w.; "Święta rodzina z aniołkami", Rubens, XVII w.

12. Praca plastyczna

   a) Uczniowie w grupach wykonują tryptyk bożonarodzeniowy - technika: wycinanka witrażowa.
   b) Wystawa i omówienie wspólnie wykonanej pracy.
   c) Pokaz przykładowych tryptyków: "Sąd Ostateczny" - H. Memling, "Ołtarz Paumgartenów" - A. Dürer.
   d) Przykładowe witraże: "Vita - somnium breve" - J. Mehoffer, "Polonia" - S. Wyspiański, witraże I.        Wojnickiej-Markielowskiej, witraż z katedry Chartres.

13. Wspólna degustacja dań wigilijnych (barszcz, kutia).

14. Podsumowanie lekcji, samoocena uczniów, ankieta ewaluacyjna.

15. Na pamiątkę przeprowadzonej lekcji uczniowie oraz zaproszeni goście otrzymują kartki o tematyce bożonarodzeniowej z następującym tekstem:

"Boże Narodzenie jest wtedy,
gdy wokoło panuje radość.
Noże Narodzenie - to znaczy nadzieja!
Gdy wszyscy podają sobie ręce,
gdy każdy znajduje dach nad głową,
gdy pomagamy sobie,
gdy trwamy w dobrem
- wtedy właśnie jest Boże Narodzenie!

Boże Narodzenie to znaczy
osuszać łzy, dzielić się wszystkim,
nieść pociechę w niedoli.
Gdy nieszczęśliwy znajduje pomoc
- wtedy naprawdę jest Boże Narodzenie!

Boże Narodzenie może być też co dzień,
kiedy obdarzamy się miłością,
gdy każde serce kocha.
Gdy jesteśmy dla siebie radością
- wtedy też jest Boże Narodzenie!
Wtedy Bóg zstępuje z nieba
i przynosi nam swoje światło.
Kolęda z Haiti

Anna Sokołowska