Program PION dla gimnazjum
JAKO SPOSÓB REALIZAJI ZAJĘĆ "WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE"

"Program PION dla gimnazjum" (nr dopuszczenia DKW-4014-85/01) jest autorskim programem wychowawczym wspierającym młodzież w dojrzewaniu do miłości i odpowiedzialności w sferze seksualnej. Skrót PION pochodzi od pierwszych liter pełnej nazwy programu - Płciowość i Odpowiedzialność Nastolatków. 3-letnia wersja gimnazjalna jest oparta na istniejącej wcześniej jednorocznej wersji programu.

    Program powstał jako wspólne dzieło kilkunastoosobowego Zespołu Instruktorów Programu PION pod redakcją Barbary Paź i Szymona Grzelaka z Fundacji Homo Homini im. Karola de Foucauld. Rzeczoznawcami, którzy pozytywnie zaopiniowali program są prof. dr hab. Krystyna Ostrowska, prof. dr hab. Maria Ryś i dr Hanna Goszczyńska-Cerańska.

Główne cele programu:

1) pomoc młodym ludziom w tym, by mogli zintegrować swoją seksualność z całą osobowością;
2) wskazywanie młodym ludziom drogi do pełni miłości między dwojgiem osób i związanej z nią odpowiedzialności;
3) pomoc w tworzeniu zrozumienia i lepszej komunikacji między uczniami a ich rodzicami.
4) rozwijanie postawy wstrzemięźliwości seksualnej do zawarcia małżeństwa.
    Główna myśl programu opiera się na przekonaniu o wielkiej wartości i pięknie ludzkiego ciała, seksualności i ludzkiej miłości. Piękno płciowości, emanujące z natury ludzkiej i uwidaczniane przez program, staje się dla młodych uczestników pozytywnym wezwaniem do odpowiedzialności. Jest to odpowiedzialność wynikająca z posiadania pełnej wiedzy i ze zrozumienia wartości płciowości.
    Zasadą programu jest pociąganie za tym, co dobre. Unika się wzbudzania motywu strachu. O konsekwencjach zachowań ryzykownych informuje się w sposób zrównoważony, starannie dbając o to, by wszystkie trudne zagadnienia związane z nieodpowiedzialnymi wyborami w sferze miłości i seksualności omawiać w dalszej części każdego roku zajęć. Daje to szansę na niezakłócone wspomaganie formowania się dojrzałej tożsamości płciowej u gimnazjalistów. Pozytywnej identyfikacji z własną płcią nie da się zbudować na negacji. Można natomiast bezpiecznie omawiać najtrudniejsze nawet zagadnienia z młodzieżą, która jest już świadoma wartości i piękna swej płciowości. Chodzi tu o piękno i głębię zawarte zarówno w ludzkiej płodności, stanowiącej jądro tożsamości płciowej człowieka, jak też w potencjale psychofizycznej (cielesno-duchowej) integracji, czy wreszcie w wiernym i trwałym związku dwojga zintegrowanych wewnętrznie osób.
    Mentalny proces zachodzący dzięki uczestnictwie w programie PION można ująć skrótowo w taki sposób: "Cokolwiek robię ze swoim ciałem, robię z całym sobą. Wchodząc w bliskość z czyimś ciałem, wchodzę w bliskość z całym człowiekiem. Fizyczny kontakt seksualny zawsze angażuje pozostałe wymiary osoby. Aby nie wchodzić w konflikt z samym sobą ani nie wzbudzać go w kimś muszę zatem rozpatrywać decyzję o kontakcie fizycznym nie tylko w kontekście oczekiwanej przyjemności fizjologicznej, czy nawet towarzyszących jej uczuć, ale także w kontekście społecznej dojrzałości i wyznawanych przeze mnie i tę drugą osobę wartości".
    Jedyną sytuacją pełnego zaangażowania seksualnego, w której konflikt taki się nie pojawia, jest kontekst wiernego i trwałego związku dwojga osób, czyli małżeństwa. W programie PION ukazujemy młodzieży, że tylko w wiernym i trwałym związku pojawia się pełna możliwość poniesienia naturalnych konsekwencji współżycia seksualnego. Przede wszystkim chodzi tu o możliwość zapewnienia opieki i wychowania poczętemu dziecku, ale także o kontekst bezpieczeństwa dla pogłębiania wzajemnej więzi.
    Wstrzemięźliwość seksualna przed zawarciem takiego związku jest jedynym w pełni skutecznym sposobem uniknięcia chorób przenoszonych drogą płciową (w tym HIV/AIDS) i jest ukazywana w programie jako pozytywna norma dla nieżonatych lub niezamężnych nastolatków.
    Drogą do realizacji podstawowego celu programu, jakim jest integracja seksualności z całą osobowością, jest stworzenie młodzieży dobrych warunków do poznania samych siebie i poznania praw rządzących miłością i seksualnością, a w konsekwencji do podejmowania decyzji życiowych w sposób refleksyjny i pogłębiony. Proces poznawczy idzie tu naturalną drogą od tego, co widzialne i namacalne, do tego co bardziej abstrakcyjne i nieuchwytne - od ciała, poprzez uczuciowość, ku wartościom i wreszcie normom, których zadaniem jest chronienie tych wartości. Dlatego właśnie w programie obecne są niespotykane w innych programach elementy: indywidualna samoobserwacja uczniów oraz rozmowy indywidualne z nauczycielem prowadzącym program.
    Poznawanie własnej, indywidualnej cielesności i emocjonalności odbywa się równolegle ze zdobywaniem wiedzy ogólnej o zagadnieniach związanych z miłością i seksualnością. Aktywne metody pracy w grupie w połączeniu z drogą indywidualnego samopoznania, otwierają drogę do pogłębionej refleksji nad wartościami, z którymi powiązana jest ludzka miłość i seksualność. Chodzi tu o takie wartości, jak: odpowiedzialność, szacunek do siebie i płci przeciwnej, prawda, wierność, itp. Młodzi ludzie, znajdujący się w okresie rozwojowym, w którym nie są już skłonni do bezrefleksyjnej wiary w obraz świata przekazywany przez dorosłych, mogą dzięki proponowanej formule metodycznej zinternalizować treści i przyjąć za swoje normy, przed którymi broniliby się, gdyby odczytali je jako narzucane.
    Młodzi ludzie potrzebują tego, by w trudnej i pięknej drodze dojrzewania towarzyszył im zaufany dorosły. Najważniejszymi takimi osobami są rodzice. Potrzebni są jednak również inni dorośli, którzy wspieraliby rodziców w wychowaniu, co jest szczególnie ważne w okresie dojrzewania. Jako realizatorzy programu PION wcielamy w życie zasadę, że wychowawca lub nauczyciel prowadzący wychowanie prorodzinne i seksualne powinien zawsze stać na drugim miejscu za rodzicem, a jednym z celów jego pracy winna być pomoc w budowaniu mostu zrozumienia między uczniem a rodzicami.

ZASADY REALIZACJI ZAJĘĆ

    Brak zgody rodziców lub brak zgody ucznia powoduje, że uczeń nie może uczestniczyć w zajęciach.
    Spotkanie informacyjne realizatora programu z rodzicami powinno nastąpić wcześniej niż spotkanie z uczniami. Jest ono koniecznym elementem programu.
    W całym 3-letnim cyklu zajęć spotkania z rodzicami powinny odbywać się na początku każdego roku i na zakończenie zajęć w poszczególnych latach.
    Realizacja zajęć w okresie 3 lat gimnazjum powinna być rozłożona w taki sposób, aby treści przypisane do drugiej i trzeciej klasy zrealizowane zostały w jednym ciągu zajęć cotygodniowych. Dopuszczalna przerwa nie może przekraczać długości okresu wakacyjnego.
    Konieczny jest podział części spotkań (5 godzin) na grupy rozdzielnopłciowe, lekcje dla dziewcząt prowadzi kobieta, a dla chłopców - jeśli to możliwe - mężczyzna. W pewnych, określonych niżej sytuacjach możliwe jest odejście od tej reguły polegające na samodzielnym prowadzeniu wszystkich zajęć przez kobietę.
    Niezbywalnym elementem programu jest prowadzenie przez uczniów systematycznej indywidualnej samoobserwacji. U dziewcząt polega ona na zapisywaniu wybranych objawów fizjologicznych cyklu menstruacyjnego oraz własnych nastrojów, stanów emocjonalnych. U chłopców ogranicza się do systematycznego zapisywania uczuć.
    W trakcie 3 lat realizacji programu nauczyciel prowadzący zajęcia powinien odbyć co najmniej 4 krótkie rozmowy indywidualne z każdym uczniem. Rozmowy indywidualne z dziewczętami prowadzić może tylko kobieta. Rozmowy z chłopcami powinien prowadzić mężczyzna, choć w niektórych sytuacjach dopuszcza się prowadzenie ich przez kobietę.
    W programie PION obowiązuje w określony sposób zasada poufności, o której uprzedzone są wszystkie zainteresowane podmioty (rodzice, nauczyciele, uczniowie). Polega ona na tym, że wypowiedzi uczniów w trakcie rozmów indywidualnych nauczyciel traktuje jako poufne. Zasada poufności może być uchylona tylko w przypadku ujawnienia w rozmowie faktu naruszenia obowiązującego w RP prawa. Tak rozumiana poufność nie obejmuje więc ucznia w stosunku do wypowiedzi nauczyciela wygłaszanych czy to na zajęciach grupowych, czy w trakcie rozmów indywidualnych.
    W przypadku takiej woli nauczyciela, rodziców i uczniów program może być rozszerzony o elementy ukazujące nauczanie Kościoła Katolickiego w odniesieniu do płciowości człowieka. W sytuacji realizacji w grupie młodzieży innego wyznania chrześcijańskiego, zainteresowanej rozszerzeniem o aspekty teologiczne, konieczne są szczegółowe uzgodnienia z rodzicami (tak, aby w razie takiej potrzeby, grupa prawosławna czy protestancka mogła poznać teologię płciowości zgodną ze swoim wyznaniem).
    Program PION może być prowadzony wyłącznie przez osoby, które legitymują się ukończeniem sześciodniowego warsztatu szkoleniowego zwieńczonego egzaminem i posiadają ważny dyplom nauczyciela programu PION.
    Nauczycielem programu PION mogą być wyłącznie te osoby, których życie osobiste zgodne jest z zasadami programu. Nauczyciel powinien być modelem akceptującego, a zarazem odpowiedzialnego stosunku do miłości, cielesności i seksualności. Nie jest dopuszczalne, aby realizator programu PION modelował własną postawą życiową postawy odmienne od tych, których uczy program.

POLSKIE DOŚWIADCZENIA PROGRAMU PION (1993-2001)

    Realizacja programu "Płciowość i Odpowiedzialność Nastolatków" (PiON) posiada bogatą historię na terenie polskiej szkoły. Szkolenia dla nauczycieli programu rozpoczęły się w roku 1993, a pierwsze realizacje w szkolnych klasach w roku 1994. W latach 1995-97 program PION stanowił element programu "Promocja zdrowia fizycznego, psychicznego, społecznego i duchowego w systemie edukacji i poprzez system edukacji" realizowanego przez CMPPP MEN we współpracy z Funduszem Ludnościowym ONZ. W latach 1995-98 rozwój programu wspierany był przez CODN. Od roku 1998 dalsze działania związane z programem PION prowadzi merytorycznie i organizacyjnie Fundacja Homo Homini im. Karola de Foucauld (poprzez Centrum Szkoleniowe "Marabut" wpisane do Rejestru Ministra Edukacji Narodowej).
    W latach 1996-98 na zlecenie CMPPP MEN przeprowadzone zostały przez Fundację Wychowawców i Młodzieży "Prom" profesjonalne badania ewaluacyjne skuteczności programu PION w bezpośredniej pracy z młodzieżą (Remedium, 10/99; Dwumiesięcznik NPR, 3-4/99). Wyniki tych badań jednoznacznie pokazują pozytywny wpływ programu na młodzież w wieku gimnazjalnym. Są to pierwsze i, jak dotąd, jedyne w Polsce badania skuteczności konkretnego programu edukacyjnego z dziedziny wychowania prorodzinnego i seksualnego.
    Ogółem w latach 1993-2000 szkolenia uprawniające do realizacji programu ukończyło 850 nauczycieli. 21 spośród nich uzyskało uprawnienia instruktorskie i utworzyło kadrę szkoleniową programu.

MACIERZYSTY PROGRAM TEEN-STAR, PROCES JEGO ADAPTACJI

    PION jest polską adaptacją amerykańskiego programu Teen STAR ("Nastoletnia Gwiazda"). Litery STAR stanowią skrót pełnej nazwy: Sexuality Teaching in the context of Adult Responsibility - "Nauczanie o płciowości w kontekście dojrzałej odpowiedzialności". Autorką programu jest dr Hanna Klaus, Dyrektor Centrum Naturalnego Planowania Rodziny w Waszyngtonie. Program powstał w roku 1980, jako niespodziewana konsekwencja dialogu z młodzieżą amerykańską, prowadzonego w ramach badań naukowych prowadzonych przez Centrum w Waszyngtonie. Program wyrósł niejako z życia. Stanowił owoc zderzenia fachowej wiedzy i otwartości badaczy z potrzebami rozwojowymi młodzieży licealnej, która domagała się pogłębionych rozmów o seksualności i która odpłaciła radykalną zmianą postaw w kierunku seksualnej wstrzemięźliwości. Sukces programu wśród licealistów zaowocował stopniową krystalizacją kilku innych wersji programu: gimnazjalnej, akademickiej i wersji dla nastoletnich matek i ojców. Obecnie program realizowany jest w kilkunastu krajach świata: USA, Kanada, Chile, Zimbabwe, Uganda, Etiopia, Francja, Wielka Brytania, Szwajcaria, Austria, Hiszpania, Polska, Słowacja, Litwa, Rumunia, Chorwacja, Ukraina.
    Polska adaptacja, prowadzona pod kierunkiem Szymona Grzelaka, powstała jako owoc kilku lat doświadczeń w prowadzeniu programu z polską młodzieżą przez wielu polskich nauczycieli, którym towarzyszyły spotkania z rodzicami, a także jako owoc licznych szkoleń dla nauczycieli i uwag recenzentów. Do programu wprowadzonych zostało wiele zmian odróżniających go od amerykańskiego oryginału. Podstawowa konstrukcja i główna myśl programu pozostała ta sama, jednak zmianie uległy niektóre aspekty metodyczne i treściowe oraz system szkolenia nauczycieli. Obecna wersja (1996/99) podręcznika dla nauczycieli to w 50% owoc pracy polskich instruktorów. Polskie osiągnięcia w zakresie programu PION prezentowane były na XIX Międzynarodowym Kongresie Rodzin w Lucernie (1999). Polscy szkoleniowcy trzykrotnie współprowadzili warsztaty szkoleniowe programu PION na Ukrainie (2000-2001).

OCZEKIWANE EFEKTY PROGRAMU

    PION jest przede wszystkim programem edukacyjno-wychowawczym promującym zdrowe i dojrzałe postawy. Angażowanie się w związki seksualne na etapie, na którym nie ma jeszcze dojrzałości emocjonalnej i społecznej, koncentruje na egocentrycznym przeżywaniu bliskości z drugą osobą i nie pomaga w kształtowaniu postawy miłości, rozumianej jako zdolność i potrzeba życia dla drugiego. Prawdziwa miłość wymaga umiejętności zapomnienia o sobie, a o to trudno, gdy młody człowiek nie potrafi w sposób wolny i świadomy kierować sobą w decyzjach dotyczących aktywności seksualnej, lecz jest kontrolowany przez pojawiające się w nim impulsy.
    Zamierzonym skutkiem zajęć jest efekt profilaktyczny. Bezdyskusyjny jest fakt, że czekanie ze współżyciem seksualnym do ślubu stanowi jedyne w pełni skuteczne zabezpieczenie przed nie planowanym poczęciem i chorobą przenoszoną drogą płciową, a także negatywnymi konsekwencjami psychicznymi i duchowymi rozwiązłości. Dla młodzieży dotkniętej już głębiej demoralizacją w dziedzinie seksualnej lub posiadającej w tej sferze różnorakie problemy, PION niejednokrotnie może stać się programem pre-terapeutycznym. Wynika to z indywidualizacji kontaktu nauczyciela z uczniem i nastawienia na prowadzenie młodego człowieka od tego miejsca, w którym jest obecnie, ku pełniejszej realizacji dobra w jego życiu w sferze miłości i płciowości. Używamy określenia pre-terapeutyczny, gdyż ze szkołą, rodzicami i uczniami umawiamy się na formułę edukacyjno-wychowawczą, a nie terapeutyczną. Ukończenie programu PION może jedynie pomóc niektórym młodym ludziom w znalezieniu dalszej drogi terapeutycznej, jeśli okaże się to konieczne.
    Szczegółowe oczekiwane rezultaty programu:
- uczniowie nauczą się odróżniać istotę miłości od popularnych mitów (np. popularnego przekonania, że miłość to zjawisko dotyczące samej płaszczyzny uczuciowej lub mitu mówiącego, że miłości nie można się uczyć, tworzyć ani budować, gdyż jest ona tajemniczym zjawiskiem, któremu człowiek może się jedynie biernie poddawać);
- rozwinie się w nich poczucie własnej tożsamości i wartości jako mężczyzny lub kobiety;
- nauczą się dostrzegać i szanować piękno odmienności kobiety i mężczyzny;
- uświadomią sobie istotę i znaczenie swojej płodności;
- rozwiną w sobie postawę szacunku wobec życia poczętego;
- zrozumieją mechanizmy rządzące pobudzeniem seksualnym;
- nabędą umiejętności odpierania presji grupy rówieśniczej skłaniającej do podejmowania aktywności seksualnej;
- nauczą się lepiej rozpoznawać swoje uczucia i zaczną podchodzić do swych uczuć i pragnień w sposób bardziej refleksyjny;
- uczniowie będą lepiej porozumiewać się z rodzicami w obrębie tematów związanych z miłością i seksualnością.

MIEJSCE PROGRAMU PION WŚRÓD INNYCH PROGRAMÓW

    Program PION jest programem intensywnym i pracochłonnym dla nauczyciela. Obligacja do prowadzenia rozmów indywidualnych z uczniami powoduje, że nie jest możliwe rzetelne prowadzenie programu przez jedną osobę w więcej niż 2-3 klasach. Oznacza to, że PION nie powinien być traktowany jako jedyny program, którym pracuje dany nauczyciel, jeśli nauczyciel ten prowadzi zajęcia w większej ilości klas jednocześnie. Doświadczenia w prowadzeniu rozmów indywidualnych rozszerzają zakres kompetencji nauczyciela "Wychowania do życia w rodzinie" na terenie szkoły, w której pracuje. W naturalny sposób może on stać się powiernikiem młodzieży i konsultantem pierwszego kontaktu dla rodziców i wychowawców. Praktyka pokazuje, że takie osoby w szkołach są bardzo potrzebne, tym bardziej, że dobrego poradnictwa w obszarze płciowości nie można uzyskać w wielu poradniach psychologiczno-pedagogicznych.

ZASADNICZE WARUNKI PROWADZENIA PROGRAMU PION

    Warunkiem realizacji "Programu PION dla gimnazjum" w szkole jest posiadanie kwalifikacji do prowadzenia zajęć "Wychowania do życia w rodzinie" zgodnych z obowiązującym Rozporządzeniem Ministra Edukacji oraz ukończenie 60-godzinnego warsztatu szkoleniowego programu PION. Podręcznik dla nauczycieli programu PION otrzymują wyłącznie absolwenci warsztatu szkoleniowego. Realizacja "Programu PION dla gimnazjum" przez osoby, które nie ukończyły warsztatu i nie posiadają podręcznika dla nauczycieli grozi licznymi błędami i nieporozumieniami, i jest traktowana jako naruszenie praw autorskich.
    Warto zaznaczyć, że dla osób, które chciałyby prowadzić program w wersji jednorocznej na terenie parafii, ośrodków młodzieżowych i innych placówek, lub też w szkole, ale nie w ramach "Wychowania do życia w rodzinie", przejście warsztatu szkoleniowego programu PION jest warunkiem wystarczającym.

INFORMACJE O SZKOLENIU DLA NAUCZYCIELI

    Warsztat szkoleniowy programu PION składa się z dwóch 30-godzinnych części. Każda część to 3 dni pracy od rana do wieczora - zwykle od czwartku do soboty. Na pierwszą część może przybyć każdy zainteresowany nauczyciel. Po jej ukończeniu może uzyskać stosowne zaświadczenie z Centrum Szkoleniowego, jednak nie uzyskuje praw do prowadzenia programu PION, ani też nie dostaje na stałe podręcznika dla nauczycieli programu (są mu one tylko wypożyczone na czas trwania pierwszej części warsztatu). Druga część warsztatu przeznaczona jest dla osób, które po pierwszej części utwierdziły się, że chcą uczyć programu i że spełniają wszystkie kryteria wymagane od nauczyciela programu PION. Dopiero po ukończeniu drugiej części warsztatu i zdaniu egzaminu nauczyciel otrzymuje na własność podręcznik, a także dyplom uprawniający go do prowadzenia programu PION.

Szymon Grzelak

Zainteresowanych szkoleniem prosimy o kontakt:
Centrum Szkoleniowe Fundacji Homo Homini im. K. de Foucauld - MARABUT
Kraków, ul. Aleksandry 1, tel. /fax 012 658-49-64, tel. /fax 012 658-49-74
od poniedziałku do piątku w godz. 8 -16.
e-mail: homini@homini.org.pl www.homini.org.pl