Rekolekcje szkolne - temat budzący wiele kontrowersyjnych opinii, czasem nawet emocji. W rekolekcjach szkolnych uczestniczy bardzo zróżnicowany odsetek uczniów: od ok. 90% w niektórych szkołach podstawowych do ok. 30% w niektórych szkołach ponadgimnazjalnych. Rekolekcje są wielką szansą wychowawczą we współczesnej polskiej szkole... Oczywiście z każdą szansą jest tak, że można ją wykorzystać lub zmarnować.
Czy, i na jakiej podstawie, nauczyciel ma prawo lub może nawet obowiązek uczestniczyć w przygotowaniu i realizacji rekolekcji szkolnych? Otóż na podstawie rozporządzenia MEN z dnia 14.04.1992 r. (z późn. zmianami z dn. 25.08.1993 r.) w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w szkołach publicznych nauczyciel roli takiej na próżno by szukał. Nie jest to wszakże jedyny przykład ułomnego prawa - dajmy więc spokój suchym przepisom. Mając świadomość własnej misji nauczycielskiej i rozumiejąc cel oraz sens rekolekcji w ogóle, a rekolekcji szkolnych w szczególności - nie możemy się wahać co do swego prawa, a nawet obowiązku wpływania na ich kształt i przebieg.
    Czym są rekolekcje? Łacińskie słowo "recollectio" oznacza "pozbieranie siebie". A zatem celem rekolekcji jest głębsze wejście w siebie, zatrzymanie się w biegu codzienności, aby zweryfikować swoje dotychczasowe życie, uczyć się pracy nad sobą, wejść na nowy etap rozwoju duchowego. Tego zatrzymania się potrzebuje każdy z nas. Tę potrzebę należy uświadomić młodym i towarzyszyć im w tym szczególnym czasie, aby owocnie go przeżyli. Niepowtarzalna szansa realizacji tego zadania wychowawczego we wspólnocie szkolnej, jako elementu programu wychowawczego szkoły, musi być przez nas wykorzystana, jeśli nie chcemy obciążyć swego sumienia grzechem poważnego zaniedbania.
    Od czego zacząć? To oczywiście zależy od stopnia rozumienia problemu przez dane środowisko szkolne. Najlepiej jest, gdy rekolekcje znajdują już swoje miejsce w szkolnym programie wychowawczym, a dyrekcja i nauczyciele są świadomi roli rekolekcji w wychowawczych działaniach szkoły. Duże znaczenie ma tutaj dobry kontakt z katechetą. To przecież katecheta jest bezpośrednio odpowiedzialny za zorganizowanie rekolekcji i za ich przebieg. Ale nie może on zostać sam z tym zadaniem wychowawczym. Trudno też sobie wyobrazić, żeby planowanie rekolekcji odbywało się bez ścisłej współpracy z proboszczem parafii, na terenie której znajduje się szkoła.
    Planując rekolekcje trzeba opracować ich program. Ważnym elementem planowania jest też ustalenie terminu rekolekcji. Na podstawie doświadczeń wiadomo już, że Wielki Post wcale nie jest jedynym dobrym terminem rekolekcji. Z wielu względów (możliwość pozyskania dobrego rekolekcjonisty, spowiedników, miejsca w świątyni w najdogodniejszych porach dnia itd.) warto brać pod uwagę również takie terminy jak: Adwent, wrzesień (początek roku szkolnego, dzień św. Stanisława Kostki), szczególne wydarzenia w życiu szkoły, które można poprzedzić rekolekcjami (dzień patrona, poświęcenie sztandaru), szczególne wydarzenia w życiu parafii czy miejscowości. Nie bez znaczenia jest przemyślenie dnia tygodnia przeznaczonych na rekolekcje. Doświadczenie niektórych szkół uczy, że dobrymi dniami są wtorek, środa i czwartek, a więc środkowe dni tygodnia, bo wtedy mniejsza jest pokusa przedłużenia sobie odpoczynku sobotnio-niedzielnego kosztem udziału w rekolekcjach. Dobry jest koniec Adwentu, bo trzema dniami rekolekcji można poprzedzić "opłatek" szkolny i jest to bardzo piękne wejście w klimat świąt Bożego Narodzenia.
    Współdziałając z katechetą w przygotowaniu programu rekolekcji warto postarać się o określenie myśli przewodniej tych dni w danym roku szkolnym. Nie wahajmy się podjąć próby zastosowania "burzy mózgów", która, gdy dobrze funkcjonuje, może przynieść znakomite rezultaty.

Przykładowe tematy rekolekcyjne:

• Jan Paweł II a młodzież, Polska, Europa;
  
• Kościół miejscem uobecnienia miłości Boga Ojca (Wielki Post);
  
• Bogu Trójjedynemu chwała (Adwent);
  
• Odczytywanie znaków roku jubileuszowego;
  
• Miłość i przebaczenie w moim życiu.

    Planowanie rekolekcji to również planowanie celów: rozwój duchowy, dorastanie do mądrości i prawości, postęp w dojrzewaniu osobowości, rozwój wiedzy i umiejętności, konkretne sprawności intelektualne i etyczne. Często owoce są jeszcze piękniejsze i dorodniejsze, niż można to było zaplanować: widzimy czasem uzdrawiające działanie na osobę lub całą społeczność. Bywa jednak i tak, że efektów wydaje się nie być... Ale przecież oczekiwanie błyskotliwych sukcesów wychowawczych jest nieporozumieniem i dojrzały wychowawca takich oczekiwań mieć nie powinien, choć czasem jest bardzo ciężko...

    Z doświadczeń wynika, że nauczyciel przed i w czasie rekolekcji może być:

• współogranizatorem (współdziałanie w opracowaniu programu, pozyskiwanie prelegentów, świadków, przewodników i innych osób prowadzących zajęcia pozaliturgiczne, załatwianie spraw związanych z organizacją wycieczek, spektakli itp.);
  
• twórczym realizatorem (prowadzenie spotkań, dyskusji, reżyseria spektakli itd. - zawsze jednak "z" uczniami, a nie "dla" uczniów);
  
• świadkiem wiary (podczas liturgii i poza nią);
  
• delegatem rodziców i szkoły. Należy to rozumieć w ten sposób: rodzice zaufali szkole, iż będzie ich wspomagała w wychowaniu; szkoła powierzyła to zadanie nauczycielowi; szkoła organizuje rekolekcje z mocy prawa i z woli rodziców; konsekwencją tego jest także prawo i obowiązek egzekwowania obecności na zajęciach organizowanych przez szkołę - w tym przypadku na spotkaniach o charakterze formacyjno-wychowawczym będących elementem rekolekcji;
  
• opiekunem uczniów podczas wszystkich zajęć (zgodnie z obowiązkami służbowymi).
  

    Czas przeznaczony na rekolekcje szkolne nie może zostać ograniczony do jednogodzinnego spotkania w świątyni. W świątyni sprawowana jest liturgia, głoszone nauki rekolekcyjne, korzysta się z sakramentów. Kontynuujemy program rekolekcyjny w rozmaitych miejscach: w szkole, w kinie, w teatrze, w muzeum, w domu pomocy społecznej, a może w rezerwacie przyrody, czy może przy grobie osoby, której życie może być wzorem lub było znakiem... Pomysłów jest co najmniej tyle, ilu ludzi uczestniczy w planowaniu. Zwykle okazuje się, że trzeba wybierać, bo nie starczy czasu na realizację wszystkiego.

    Oto propozycje form i sposobów realizowania zajęć edukacyjno-wychowawczych i formacyjnych w ramach rekolekcji szkolnych (wszystkie zostały sprawdzone i realizowane w XXV LO im. Generałowej Jadwigi Zamoyskiej w Poznaniu).

1. Spotkania w małych grupach:

• rozmowy o dorastaniu, sensie życia, miłości, przyjaźni, samotności, rodzinie, powołaniu, cierpieniu itd. Bardzo ważne jest w tego rodzaju spotkaniach, aby prowadzący był autentycznym świadkiem;
  
• spotkania z ludźmi, którzy "nie usiłują nawracać", którzy potrafią dać świadectwo wiary, nawrócenia, przebaczenia, miłości. W takich spotkaniach nie jest ważny wiek, lecz autentyzm i wiarygodność osoby;
• warsztaty o różnorodnej tematyce: taneczne (pantomima - wyrażenie znaków wiary, sakramentów świętych, historii zbawienia itp.), kawiarenka internetowa (Kościół w Internecie), teatralne (inscenizacja "Zapisków więziennych" Prymasa Stefana Wyszyńskiego), plastyczne (rzeźba i malarstwo tematyczne), fotograficzne i dziennikarskie (reportaż z rekolekcji), muzyczne (oprawa muzyczna liturgii), historyczno-polityczne (inkwizycja, nietolerancja, fundamentalizm), psychologiczne (media a manipulacja), biblijne (Piąta Ewangelia - Ziemia Jezusa Chrystusa), literackie (Biblia w literaturze, poezja ks. Jana Twardowskiego), społeczne, językowe, teologiczne, warsztaty w drodze (pielgrzymki do sanktuariów, wycieczki do muzeów, domów pomocyspołecznej, klasztorów, miejsc "powrotu do życia i społeczeństwa.
  

2. Radosne zakończenie rekolekcji: festiwal piosenki religijnej, prezentacja prac z warsztatów, mecz sportowy (nauczyciele i księża contra uczniowie).

3. Udział w spektaklach teatralnych lub seansach filmowych ("Prymas", "Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową", "Faustyna", "Czerwiec 1956", "Cwał", "Brat naszego Boga"). Bardzo ważne jest wcześniejsze przygotowanie uczniów do odbioru danego filmu czy spektaklu.

4. Realizacja spektakli z uczniami (np. spektakl plenerowy o objawieniach fatimskich, Misterium Męki Pańskiej).

5. Wystawy: fotograficzne, wydawnicze, plastyczne.

    Jeśli poważnie traktujemy swoje zadanie bycia świadkiem wiary w szkole, nie wolno nam przeoczyć tej szansy, jaką są rekolekcje szkolne - niezależnie od trudności, które z całą pewnością napotykamy. Rekolekcje szkolne to nadzwyczajna, zupełnie wyjątkowa i jedyna w swoim rodzaju forma głoszenia Dobrej Nowiny. Potraktujmy tę szansę jako dar i zadanie - dla każdego z nas, w każdej szkole - tak, abyśmy mieli prawo powtórzyć kiedyś za św. Pawłem: "W dobrych zawodach wystąpiłem... wiary ustrzegłem" (2 Tm 4,7).

Anna Lipczyńska
Anna Lipczyńska - nauczycielka histori
i w XXV Liceum OgólnoksztaŁcĄcym im. GeneraŁowej Jadwigi Zamoyskiej w Poznaniu