W literaturze pedagogicznej nierzadkie jest dziś stanowisko uznające, że istnieje stała "potrzeba empirycznego badania i gromadzenia faktów wychowawczych. Preferowane jest podejście łączące obserwację z działaniami zmierzającymi do zrozumienia istoty obserwowanych interakcji społecznych, bo wiedza tak zgromadzona jest bardziej użyteczna w poznawaniu uwarunkowań procesów wychowawczych" (J. Ziarko 2001, s. 60). Dlatego Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej od kilku lat monitoruje działania dokształcania i doskonalenia zawodowego nauczycieli realizujących zajęcia edukacyjne "Wychowanie do życia w rodzinie". Wynikami ankiety przeprowadzonej 17 marca 2001 roku, z okazji konferencji "Wychowanie do miłości", pragnę się z Państwem podzielić1. Zebrano informacje od 668 osób. Dodatkowym źródłem informacji będą odpowiedzi na ankietę przesłaną do konsultantów zajęć edukacyjnych "Wychowanie do życia w rodzinie". W kraju aktualnie jest 44 takich konsultantów. Otrzymaliśmy informacje od 29 osób, co stanowi 65% całej populacji. Upoważnia nas to do uznania ich wypowiedzi jako reprezentatywnych dla całej grupy.
    Grupę badanych nauczycieli stanowiły osoby w 19,46% pochodzące z dużych ponad 200 tys. aglomeracji miejskich, w 22,90% z miast 50 - 200 tys. mieszkańców, w 28,29% z małych miast do 50 tys. mieszkańców i w 29,34% z terenów wiejskich. Tak więc w badanej grupie mieliśmy zapewniony w miarę proporcjonalny rozkład badanych ze wszystkich środowisk, w których zlokalizowane jest szkolnictwo podstawowe, gimnazjalne i licealne.

     48,05% badanych to nauczyciele szkół podstawowych, 31,44% gimnazjum, 24,67% liceów i 5,84% techników. Wszyscy oni legitymowali się wykształceniem wyższym oraz dodatkowymi kwalifikacjami zdobytymi bądź to na studiach podyplomowych (22,90%), kursach kwalifikacyjnych (51,65%) lub jednocześnie na studiach podyplomowych i kursach kwalifikacyjnych (1,80%) oraz innych kursach doskonalących 17,12% (badanych). Konsultanci oszacowali liczbę nauczycieli realizujących te zajęcia na ich terenie na 6497. Przygotowanie zawodowe tej grupy według konsultantów przedstawia się następująco:

studia podyplomowe - posiada 2224 osób (34%) z podanej wyżej liczby,
kursy kwalifikacyjne - 5421 (83%),
niepełne kwalifikacje - około 10% (639 osób),
nie posiada kwalifikacji - 174 osób (2,7 %)

    Ogólnie można stwierdzić, że nauczyciele realizujący zajęcia edukacyjne "Wychowanie do życia w rodzinie" w 100% legitymują się wyższym wykształceniem i dodatkowym specjalistycznym przygotowaniem z zakresu wiedzy psychologicznej, biomedycznej, socjologicznej, prawniczej oraz metodyki nauczania o rodzinie i prokreacji, a także nowoczesnych form nauczania i technik wychowawczych. Warto w tym miejscu przytoczyć dane CODN o kwalifikacjach nauczycieli wybranych przedmiotów. I tak w 2000 roku 15,3% uczących matematyki nie miało odpowiednich kwalifikacji; 10,6% uczących języka polskiego, 24,6% języka angielskiego, 23,8% informatyki (por. Stan i struktura zatrudnienia nauczycieli w roku szkolnym 2000/01. Dynamika przemian, Warszawa, maj 2001, CODN). Przygotowanie zawodowe nauczycieli we wszystkich typach szkół w roku szkolnym 2000/2001, według tego samego źródła, przedstawiało się następująco: w szkołach podstawowych 84,3% nauczycieli legitymowało się wykształceniem wyższym; w gimnazjach - 95,4%; w szkołach zasadniczych zawodowych - 71,7%; w liceach ogólnokształcących - 97,9%; w szkołach średnich zawodowych - 93,1% (tamże s. 24)
    Wśród ankietowanych 43,42% uczy w jednej lub kilku szkołach tylko tych zajęć, 45,21% obok tych zajęć jest nauczycielem innego przedmiotu, np. jęz. polskiego, matematyki, biologii, religii, wf, wiedzy o społeczeństwie lub pełni funkcje psychologa bądź pedagoga szkolnego. W skali całego kraju wieloprzedmiotowość nauczycieli przedstawia się następująco: 76,9% uczy tylko jednego przedmiotu, 15,7% uczy 2 przedmiotów, 4,2% uczy trzech przedmiotów, 1,8% - czterech i 1,5% więcej niż czterech przedmiotów. Przykładowo, uczy tylko języka angielskiego 98,1% zatrudnionych nauczycieli, 97,1% w przypadku języka niemieckiego, 91,7% wychowania fizycznego i historii 45,9% (tamże, s. 41). W związku z sygnalizowanymi tendencjami dwukierunkowego przygotowania nauczycieli, kadra realizująca zajęcia edukacyjne "Wychowanie do życia w rodzinie" jawi się jako grupa nauczycieli spełniająca owe oczekiwania.
    W ocenie konsultantów zakres wprowadzania do szkół zajęć edukacyjnych "Wychowanie do życia w rodzinie" jest zróżnicowany na obszarze całego kraju, tak samo zróżnicowany jest stan obsady nauczycielskiej.
    Od lat siedemdziesiątych w fachowej literaturze psychologicznej analizuje się tzw. syndrom wypalenia zawodowego, który cechuje się obniżoną satysfakcją z wykonywanej pracy, poczuciem niespełnienia, brakiem inicjatywy, bezradnością i ogólnym osłabieniem tempa pracy, a nawet poczuciem bezsensowności życia. Zdecydowana większość badanych nauczycieli deklarowała satysfakcję z prowadzenia tego typu zajęć edukacyjnych w szkole. Konkretnie satysfakcję z pracy z uczniami deklarowało 63,03% nauczycieli, nieco mniej satysfakcjonująco oceniali badani swoje relacje z innymi nauczycielami - pozytywnie postrzega je 47,16% badanych, współpracę z dyrektorem szkoły w realizacji tych zajęć pozytywnie oceniło 54,84% ankietowanych. Wydaje się, że w chwili obecnej najmniej satysfakcjonujące są relacje z rodzicami, którzy nadal nie widzą swojej aktywnej roli w procesie edukacji szkolnej; jako satysfakcjonującą współpracę z rodzicami uznało 34,88% badanych. W kontekście tych wyników słusznym wydaje się podniesienie postulatu o większe zaangażowanie dyrektorów szkół na rzecz promocji wychowania prorodzinnego. Zapewne obojętne lub niechętne postawy rodziców i niektórych dyrektorów szkół mają swoje źródło w niejednoznaczności postaw władz samorządowych i oświatowych wobec wychowania do życia w rodzinie oraz upolitycznienie partyjne problemu wychowania w szkole i roli rodziny w społeczeństwie. Podnoszone w okresie kampanii wyborczej i obecnie żądania zmiany profilu zajęć edukacyjnych nie służą budowaniu postaw wobec trwałych i ponadczasowych, a także ogólnoludzkich wartości.
    Wszyscy konsultanci (100%) wyrazili w ankiecie opinie wskazujące na akceptację rodziców aktualnie prowadzonych zajęć. Prawie wszyscy konsultanci - 28 osób (97%) - potwierdzili akceptację uczniów, 22 konsultantów (76%) akceptację nauczycieli innych przedmiotów, oraz 23 konsultantów (79%) akceptację władz samorządowych na ich terenie. Jednocześnie nie potrafili określić, czy i w jakim zakresie środowiska lokalne oczekują zmian. Należy przypuszczać, że zarówno nauczyciele, jak uczniowie i rodzice zainteresowani są spokojnym wprowadzaniem tego co dopiero zostało zmienione, niż ciągłymi zmianami co cztery lata.
    Na pytanie o trudności w prowadzeniu analizowanych zajęć w szkole potwierdziło ich występowanie 33,38% nauczycieli uczących w szkole podstawowej, 25,15% w gimnazjum oraz 20,96% w liceach. Mimo napotykanych w codziennej pracy wychowawczej trudności, nauczyciele dostrzegają zainteresowanie uczniów tymi zajęciami. 23,65% badanych określiło stopień zainteresowania uczniów jako bardzo duże, duże - 43,86%; przeciętne - 23,35%. Jedynie 3,44% nauczycieli ocenia zainteresowanie uczniów na poziomie znikomym i żadnym. Rodzice, zdaniem nauczycieli, wykazują przeciętne zainteresowanie tymi zajęciami w szkole (tak uważa 46,71% nauczycieli), jedynie 7,63% ocenia je jako bardzo duże i 19,61% jako duże. 16,02% nauczycieli oceniło zainteresowanie rodziców jako znikome lub żadne. Odsetek nauczycieli oceniających brak zainteresowania rodziców tą problematyka jest wyższy od tego, który określał satysfakcję ze współpracy z rodzicami. Wynik ten może świadczyć o tym, że ocenę współpracy dokonano w oparciu o dodatkowe, np. związane z innymi przedmiotami kontakty, a nie tylko o doświadczenia wynikające z tych zajęć. Co szósty nauczyciel prowadzący zajęcia edukacyjne "Wychowanie do życia w rodzinie" nie odczuwa przyjaznego wsparcia ze strony rodziców w swojej pracy na rzecz przygotowania ich dzieci do przyszłego życia rodzinnego i społecznego.
    Autorzy 31 tomu Biblioteczki Reformy pt.: "O wychowaniu do życia w rodzinie" wydanego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej napisali: "Zajęcia ťwychowanie do życia w rodzinieŤ realizowane zgodnie z obowiązującymi przepisami i prowadzone przez posiadających wymagane kwalifikacje nauczycieli, mogą stanowić wsparcie dla rodziców w ich trudzie wychowania oraz znaczący element programu wychowawczego szkoły" (s. 10). Warto w tym miejscu przypomnieć, że przygotowany zakres programu tych zajęć oraz sama idea wychowania do życia w rodzinie była i jest mocno osadzona na wychowawczej funkcji szkoły oraz potrzebie stymulowania osobowościowego rozwoju człowieka, jako gwaranta rozwoju osób, społeczeństw i narodów w duchu wzajemnego poszanowania, dążenia do szczęścia, solidarności, sprawiedliwości.
    W tym świetle przyjrzyjmy się dotychczasowym zmianom i pewnym dostrzeganym przez nauczycieli osiągnięciom. Przygotowując ankietę dla nauczycieli założyliśmy, że zajęcia "Wychowanie do życia w rodzinie" mimo ich krótkiego okresu realizacji mogą przynieść określone korzyści edukacyjne. Pytaliśmy więc, jakie efekty dostrzegli badani dzięki tym zajęciom - chodziło nam o zmiany w postawach i zachowaniach własnych, uczniów i rodziców. 20,06% procent nauczycieli wskazało wzrost zainteresowania uczniów tymi reakcjami, zachowaniami i procesami, które towarzyszą okresowi dorastania. Wynik ten napawa optymizmem, jeżeli uwzględnimy fakt, że wszelkie zmiany motywacji oraz wzorów zachowań człowieka musi poprzedzać przyswojenie rzetelnej wiedzy o prawidłowościach rozwojowych i warunkach (czynnikach) zaburzających i chroniących rozwój i dojrzewanie. 15,42% nauczycieli zaobserwowało, że zajęcia te umożliwiają uczniom lepszą komunikację z innymi, opartą na otwartości, szczerości, zaufaniu, zrozumieniu. 14,37% nauczycieli podało, że w wyniku tych zajęć uczniowie wykazują większe zrozumienie problemów życia rodzinnego, 13,92% nauczycieli dostrzegło u uczniów zmiany w odnoszeniu się do osób płci przeciwnej, mniej niż 10% badanych wskazywało na jeszcze inne osiągnięcia, takie jak: zainteresowanie przez dziewczęta metodami naturalnymi, oraz ogólny wzrost zainteresowania tymi zajęciami i podniesienia świadomości przy dokonywaniu wyborów związanych przyjacielem, sympatią, inicjacją seksualną itp.
    Wskazywano także na przeżywanie osobistej satysfakcji przez nauczyciela z możliwości prowadzenia tych zajęć.
    Wyniki analizowanej ankiety pokazują pewne istotne zmiany w postawach i zachowaniach nauczycieli, które niewątpliwie obiecują pozytywne zmiany w całym systemie funkcjonowania szkoły. Wymienione zapotrzebowanie nauczycieli na takie umiejętności, jak: poszanowanie godności i intymności ucznia, asertywność, umiejętność rozmowy z uczniem mogą świadczyć o przywiązywaniu większej wagi do podmiotowego traktowania ucznia i widzenia procesu edukacyjnego, jako wzajemnych relacji interpersonalnych pomiędzy uczniem, nauczycielem i rodzicem. Również inne odpowiedzi na pytania ankiety potwierdzają ten kierunek interpretacji wyników. 46,11% badanych podało, że prowadzenie zajęć "Wychowanie do życia w rodzinie" przyczyniło się do wprowadzenia aktywizujących metod nauczania; 54,19% nauczycieli zwraca większą uwagę na przeżycia doświadczenia i przemyślenia ucznia; 36,08% odkryło u siebie większą otwartość i pewność siebie w czasie prowadzonych zajęć; 25,45% pomogło dzieciom w ich problemach rodzinnych, poprawiając relacje interpersonalne z rodzicami; 21,86% dzięki tym zajęciom poznało warunki, w jakich żyją rodziny uczniów i tym samym może mieć lepszy wgląd w czynniki sytuacyjne procesu nauczania i wychowania; 14,97% nauczycieli miało okazję do podjęcia współpracy z rodzicami w celu usunięcia czynników zaburzających proces wychowania. Jednocześnie nauczyciele, odczuwając satysfakcję i wymierne efekty swojej pracy, widzą osobisty rozwój kariery zawodowej i awansu zawodowego w ścisłym związku z realizowaniem tych zajęć i pogłębianiem swoich kwalifikacji. Taką ocenę wyraziło 55,39% ankietowanych.
    Podsumowując trzeba przyznać, że wyniki prezentują obszar tzw. diagnozy pozytywnej i mógłby ktoś zarzucić, że nie przedstawiamy diagnozy negatywnej. Ale grupą badaną były osoby, które są aktywnie zaangażowane w realizację zajęć edukacyjnych "Wychowanie do życia w rodzinie", doskonalą swój warsztat metodyczny i merytoryczny, poszerzają wiedzę, uczestniczą w spotkaniach i konferencjach poświeconych temu tematowi. Współczesna diagnoza psychologiczno-pedagogiczna składa się zarówno z diagnozy pozytywnej, jak i negatywnej. Diagnoza negatywna jest przedstawiana nieustannie przez różne ośrodki i badaczy, jej wyniki uwzględnia się przy planowaniu doskonalenia zawodowego nauczycieli. W kontekście wprowadzania zmian innowacyjnych, a takimi są działania wychowawcze w szkole, przywiązuje się znacznie większe znaczenie do diagnozy pozytywnej, ta bowiem jest podstawą planowania działań, twórczych, progresywnych. Nie jesteśmy jednak zamknięci na śledzenie tych obszarów nauczania i wychowania młodego człowieka, które mogą mieć charakter dysfunkcyjny, utrudniający osobowy rozwój. Diagnozy negatywne przedstawia wielu specjalistów: kryminolodzy - o stanie przestępczości; psychologowie społeczni - o jakości więzi międzyludzkich, funkcjonowaniu grup; pedagodzy - o zagrożeniach agresją, nadużywaniem alkoholu, kontaktami z narkotykami dla procesu wychowania; psycholodzy kliniczni i psychiatrzy - o zaburzeniach zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, szczególnie o zaburzeniach w sferze emocjonalnej. Wydaje się, że w tym kontekście konsultanci wychowania prorodzinnego mogliby pełnić funkcję integrującą różne formy promocji i profilaktyki oraz przede wszystkim wychowania poprzez doskonalenie całego systemu kształcenia i dokształcania nauczycieli prowadzących zajęcia "Wychowanie do życia w rodzinie".

Krystyna Ostrowska

prof. dr hab. Krystyna Ostrowska - Uniwersytet Warszawski

Przypisy:
1 W tym miejscu należy wyrazić podziękowanie osobom, dzięki którym przeprowadzono ankietę, zakodowano odpowiedzi i dokonano obliczeń. Są to: Pani mgr Jadwiga Markert-Depta, Pani mgr Maria Talar, Pani mgr Wanda Elżbieta Papis, które wniosły merytoryczny wkład w przygotowanie ankiety, zaś Pani Agata Jarnutowska starannie zakodowała cały materiał empiryczny. Centrum Obliczeniowe MEN wykonało obliczenia statystyczne.

Literatura:
J. Delors (przew.): Edukacja. Jest w niej ukryty skarb. Raport Międzynarodowej Komisji dla UNESCO, Warszawa 1999, Instytut Badań Edukacyjnych.
O wychowaniu do życia w rodzinie. Biblioteczka reformy, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Warszawa 2001.
Stan i struktura zatrudnienia nauczycieli w roku szkolnym 2000/2001. Dynamika przemian, Warszawa 2001, CODN.
J. Ziarko: Wychowanie do bezpieczeństwa, w: Rocznik Edukacji Alternatywnej 1/01/2001, Łódź 2001, Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Kupieckiej.