Postawy młodzieży. Raport z badań

Wstęp

    Zadanie kształtowania postaw i przygotowania młodego pokolenia do świadomego oraz szczęśliwego życia społecznego stoi przed rodziną. Niestety, jak wynika z badań, ta najważniejsza komórka społeczna ulega poważnym, niekorzystnym zmianom. Coraz częściej mówi się o kryzysie dotykającym rodzinę. Nie chodzi tu tylko o wzrost liczby rozwodów, wzrost odsetka urodzeń pozamałżeńskich, czy zmniejszenie się liczby zawieranych małżeństw. Należy zwrócić tu także uwagę na zmniejszenie wartości dzieci dla rodziców, autonomizację jednostek, oraz indywidualizację form aktywności społecznej członków rodziny. Wpływa to nieuchronnie na zmniejszenie spójności i integracji wielu polskich rodzin. Zmniejsza się wpływ rodziców na dzieci. Zmieniają się także style wychowania w rodzinie, które wspierają tendencje wolnościowe jednostek. Rodzice zajęci pracą zawodową, dążeniem do samorealizacji i wyższych standardów materialnych, wycofują się z obowiązku wychowywania i wspierania dzieci. Prawdziwy kontakt psychiczny między członkami rodziny nierzadko jest rekompensowany przez przesadne zaspokajanie potrzeb materialnych. Rodzice w coraz mniejszym stopniu stanowią źródło wzorów zachowań, norm i systemu wartości. Jednocześnie coraz większy wpływ na młodzież mają media, które nierzadko generują błędne przekonania normatywne, powodują dyferencjację norm moralnych, jak też wypieranie wartości tradycyjnych. Zaistniała potrzeba dodatkowej pomocy rodzicom w ich wychowawczej roli w zakresie kształtowania postaw prorodzinnych, prospołecznych i prozdrowotnych. Delegacja ustawy sejmowej (z dn. 7.01.1993 r.), tzw. ustawy antyaborcyjnej, wpisała się w reformę oświaty i obliguje szkołę do wspierania rodziny w przygotowaniu młodzieży do przyszłego odpowiedzialnego życia. Wprowadzono przedmiot "Wychowanie do życia w rodzinie". Wyniki badań dowodzą, że są już pierwsze sukcesy dotyczące realizacji tych zajęć wyrażające się w niewielkiej, lecz pozytywnej zmianie postaw i intencji zachowań młodych ludzi.
    Badania zrealizowane zostały przez Uniwersytet Gdański - Pracownię Realizacji Badań Socjologicznych w terminie od września do grudnia 1999 roku. Ogółem badaniem objęto 1043 uczniów z 43 klas szkolnych.

Cel badań

    Pierwszy cel dotyczył diagnozy stanu świadomości, wiedzy oraz postaw młodzieży szkół ponadpodstawowych w zakresie rodzinnym, społecznym i zdrowotnym. Drugim celem było zbadanie wpływu przedmiotu "Wychowanie do życia w rodzinie" na kształtowanie i ewaluację postaw, intencji zachowań i wiedzy z ww. zakresu. W tym celu badanie przeprowadzone zostało przed wprowadzeniem ww. przedmiotu do szkół, by po zakończeniu programu powtórzyć je na tej samej próbie (badanie ewaluacji).
    Problematyka podjętych badań skoncentrowana była na następujących zagadnieniach:

  obraz małżeństwa i rodziny w świadomości młodzieży.
  postawy wobec norm regulujących życie seksualne.
  postawy wobec wybranych norm i zjawisk społeczno-moralnych.

    Młodzież w wieku dorastania często zastanawia się nad tym, jakie będzie ich dorosłe życie. W polu zainteresowań znajduje się najczęściej perspektywa przyszłej pracy, małżeństwo i założenie własnej rodziny. Już w tym okresie zaczynają kształtować się poglądy i postawy dotyczące tego, jak będzie wyglądała przyszła rodzina, jaki jej model zostanie stworzony, a wedle tego, kto będzie partnerem życia. Postawy te kształtują się zasadniczo na podstawie oceny własnej rodziny - aprobaty lub krytyki.

    Zadano badanym pytanie "Pomyśl o małżeństwie Twoich rodziców. Czy chciałbyś w przyszłości stworzyć podobny dom?"
    Dokładnie jedna czwarta ankietowanych zdecydowanie chciałaby założyć rodzinę podobną do tej, z której się wywodzi. Prawie połowa badanych (47%) chciałaby stworzyć dom na podobieństwo macierzystego, ale tylko częściowo, nie do końca. Stosunkowo duży procent ankietowanych, bo aż 28%, nie chciałoby mieć takiego domu.
    Zmiany gospodarczo-polityczne, jakie się dokonują na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat, pozwoliły otworzyć się społeczeństwu na wpływy świata zachodniego, który stał się propagatorem idei w wymiarze etyczno-społecznym. Wraz z tym zmienia się pogląd na rodzinę - jej model i funkcje. Prawie 75% młodych ludzi opowiedziało się za tym, że chciałoby stworzyć podobny dom do tego, z którego się wywodzi. Jest to optymistyczne zważywszy, że coraz częściej mówi się o kryzysie dotykającym rodzinę w naszym społeczeństwie. Duży odsetek badanych (50%) pomimo tego, że ocenia swój dom pozytywnie, chce wprowadzić zmiany i modyfikacje w swojej przyszłej rodzinie. Jest to związane ze zmianą roli kobiety i mężczyzny w jej funkcjonowaniu.

Miejsce małżeństwa i rodziny w hierarchii wartości życiowych

    W jakim stopniu cel życiowy: "udane małżeństwo" jest dla Ciebie ważny?
    Respondenci byli zgodni co do tego, że małżeństwo jest ważne w życiu człowieka. Dla 84% uczniów przedstawia bardzo istotną wartość - odpowiedź "bardzo ważne", dla pozostałych 16% - "ważne" lub "raczej ważne". Nie odnotowano zakwestionowania wartości instytucji małżeństwa (nie wystąpiły odpowiedzi "mało ważne" i "nieważne"). Badanie wykazało brak istotnych różnic w rozkładzie odpowiedzi na to pytanie, ze względu na płeć badanych. Zróżnicowanie pojawiło się w korelacji poczucia wiary w Boga z określeniem ważności instytucji małżeństwa. Osoby "głęboko wierzące" aż w 96% odpowiedziały na to pytanie "bardzo ważne". Procent ten zmniejszał się sukcesywnie wraz ze spadkiem poczucia wiary, osoby "niewierzące" określiły interesującą nas wartość jako ważną tylko w 73%. Oznacza to, że wiara w Boga jest jednym z ważnych czynników wpływających na usytuowanie małżeństwa jako wartości w hierarchii celów życiowych młodego pokolenia.

Źródła wiedzy o życiu seksualnym

    Wiedza na temat seksualności człowieka oraz obyczaje dotyczące tej sfery życia są wdrażane i utrwalane przez różne podmioty socjalizacyjne. Takim podmiotem powinna być bez wątpienia rodzina - rodzice są bowiem najbardziej powołani do uświadamiania i pouczania swoich dzieci w tej dziedzinie. Tymczasem erotyka jest jedną z dziedzin życia, w której dzieci i dorastająca młodzież jest zdana na łaskę przypadkowych "informatorów".

    Jak wynika z przeprowadzonych badań, najczęstszym źródłem informacji są rówieśnicy (61%), którzy swoją wiedzę ukształtowali z reguły także poza środowiskiem rodzinnym. Drugim "podmiotem uświadamiającym" są środki masowego przekazu i kultura masowa - czasopisma (52%) i telewizja (49%) oraz książki (34%). Oddziaływanie innych podmiotów wychowania seksualnego, takich jak rodzina czy szkoła, jest już znacznie mniejsze. Można przypuszczać, że obecnie (po 2 latach wdrażania zajęć) szkoła uplasowałaby się wyżej. Zaledwie dla 28% badanych uczniów źródłem wiedzy o życiu seksualnym jest rodzina (rozmowy z rodzicami), a dla 32% szkoła (zajęcia szkolne). Środowisko rodzinne stwarza najlepsze możliwości przekazu treści dotyczących sfery erotycznej człowieka. Tymczasem większość rodziców nie potrafi zdobyć się na uświadamiającą rozmowę, a gdy dziecko dojdzie do pewnego wieku, rozmowy takie uważane są bądź to za wstydliwe, bądź po prostu za zbędne - dorastająca młodzież jest już wówczas "uświadomiona" przez rówieśników oraz wytwory erotycznej kultury masowej. Znamienne jest, że ponad co trzeci uczeń nigdy nie rozmawiał z rodzicami na te tematy (37%), zaś blisko połowa uczniów rozmawiała, ale bardzo rzadko (47%). Domyślać się można, że były to często próby nawiązania takiej rozmowy, które nie znajdowały jednak dalszej kontynuacji. Niewątpliwie jest to problem trudny, wymagający stworzenia odpowiedniej atmosfery, wyczucia chwili, ale także pewnej wiedzy od rodziców. Być może dlatego zaledwie 16% uczniów deklaruje, że rozmawia o życiu seksualnym ze swoimi rodzicami. Powyższe dane potwierdzają tezę o konieczności prowadzenia przez szkołę zajęć dotyczących omawianych zagadnień. Postulat upodmiotowienia rodziny w tym zakresie jest jak najbardziej słuszny, to ona bowiem powinna być głównym źródłem wiedzy i wychowania w tym zakresie. Założyć jednak należy, że nadal większość rodziców nie będzie wywiązywać się z tego obowiązku. Jeżeli szkoła nie weźmie zatem tego obowiązku na siebie, to dzieci i młodzież nadal zdane będą na swoich rówieśników (często starszych kolegów i koleżanki), a także kulturę masową.

Preferowany podział ról w małżeństwie

    Postawiono również pytanie, jak młodzież wyobraża sobie rozkład obowiązków w ich przyszłym domu (małżeństwie). Czy będzie to małżeństwo, gdzie podział ról nie będzie istotny ze względu na wykonywane czynności (tzn. ojciec w takim samym stopniu jak matka będzie brał udział w obowiązkach dotyczących całości życia rodzinnego), czy też będzie on wyraźnie zaznaczony na obowiązki kobiety lub mężczyzny w domu.
    Jakie wyobrażenia w stosunku do tych problemów mają badani? By uzyskać odpowiedź na to pytanie, przedstawiono listę ważnych obowiązków małżeńskich z zapytaniem, do kogo będą one należały w ich przyszłym domu.

    Podsumowując wyniki badań dotyczących preferencji odnośnie do podziału ról w rodzinie można zaobserwować dwie rzeczy. Pierwsza dotyczy charakterystycznego rozkładu odpowiedzi badanych dla poszczególnych obowiązków względem rodziny, druga natomiast zmian, jakie zaszły w poglądach na te problemy w świadomości młodzieży po zrealizowaniu zajęć.
    Największa część badanych opowiada się za rodziną, w której wszystkie obowiązki małżonków będą wspólne. Jest to tendencja zmierzająca w kierunku stworzenia rodziny egalitarnej, gdzie zarówno kobieta jak i mężczyzna włącza się zarówno w życie domowe jak i zawodowe mające na celu utrzymanie rodziny (obserwowany jest w obecnym czasie wzrost liczby kobiet zamężnych czynnych zawodowo).
    Większa część młodzieży pragnie partnerstwa i współdziałania w ich przyszłych rodzinach między małżonkami, nie chce stworzyć ze swoim przyszłym partnerem rodziny tradycyjnej, opartej na sztywnym podziale ról przynależnych kobiecie lub mężczyźnie.

Zakończenie

    Zajęcia "Wychowanie do życia w rodzinie" zostały wprowadzone w Polsce na szeroką skalę. Badania nad ewaluacją postaw młodzieży pod wpływem realizacji zajęć z ww. przedmiotu dowodzą, że są już pierwsze sukcesy dotyczące właściwego kierunku działań wychowawczych, przejawiających się wzrostem postaw prorodzinnych, prospołecznych i prozdrowotnych u młodzieży. Zaobserwowane zmiany postaw nie są rewolucyjne. Czasami mieszczą się one w granicach kilku do kilkunastu procent. Należy jednak pamiętać o względnie trwałym charakterze postaw, które nie podlegają szybkim i radykalnym zmianom. Ważne jest to, że uwidocznił się wyraźnie pozytywny kierunek owych zmian oraz to, iż zaznaczył się on w każdej badanej kwestii.
Mimo że zmiany świadomościowe, jakie zaszły po transformacji ustrojowej, spowodowały liberalizację poglądów młodzieży, to nie doprowadziło to do zakwestionowania podstawowych norm i wartości prorodzinnych. Dla większości młodych ludzi małżeństwo i rodzina jest wartością nadrzędną, chociaż zmianie uległy poglądy na jej kształt i zakres funkcji. Młodzież chciałaby w przyszłości zawrzeć związek małżeński i stworzyć szczęśliwy dom. Należy zrobić wszystko, by wspomóc ich w tym dążeniu, integrując w tym względzie działania rodziców, szkoły, jak również innych instytucji wychowawczych.

mgr Anna Strzałkowska

mgr Anna StrzaŁkowska - pracownik naukowy Uniwersytetu Gdańskiego,
Pracownia Realizacji Badań Socjologicznych