Jeden z najpiękniejszych zamków zachodniego Podbeskidzia, nazywany małym Wawelem, wznosi się w Suchej Beskidzkiej - powiatowym mieście położonym w niewielkiej Kotlinie Suskiej, u ujścia Stryszawki do Skawy, na pograniczu Beskidu Żywieckiego i Beskidu Makowskiego (Średniego).
    Osadę, nazwaną potem Suchą, lokowano w r. 1405 na prawie niemieckim. Akt lokacyjny, prawdo- podobnie dla niejakiego Strzały herbu Kotwicz, wydał książę oświęcimski Jan II. W r. 1464 Sucha przeszła w ręce Słupskich herbu Topór. Na przełomie XV i XVI wieku wybudowali oni u stóp wzgórza Jasień (521 m n.p.m.) gotycki obronny dwór, m.in. dla ochrony szlaku handlowego prowadzącego tędy na Węgry. W r. 1554 Włoch z Florencji, krakowski złotnik, Gaspare Castiglione kupił od Stanisława Słupskiego Suchą i sąsiednią wieś Stryszawę. Dziesięć lat później Castiglione uzyskał nobilitację i przyjął polskie nazwisko Suski. W latach 1554-1580 Kasper Suski zbudował na miejscu siedziby Słupskich renesansowy dwór o charakterze obronnym W ręku Suskich Sucha znajdowała się do r. 1608. Przez następne stulecia stanowiła centrum feudalnego państwa suskiego, należącego kolejno do możnych rodów magnackich: Komorowskich, Wielopolskich (od 1665 r.), Branickich (od 1843 r.) i Tarnowskich (od 1922 do 1945 r.). Komorowscy przebudowali dwór Suskich na okazałą magnacką rezydencję, nadając mu obecną formę. Ostatni z Komorowskich - Krzysztof - zmarł w 1647 roku na skutek upadku z konia podczas polowania i nie pozostawił męskiego potomka. Jego jedyna córka Konstancja Krystyna poślubiła Jana Wielopolskiego, kanclerza wielkiego koronnego, dziedzica PieskowejSkały pod Krakowem.

    Za rządów Wielopolskich Sucha stała się ważnym ośrodkiem handlu, uzyskując prawo urządzania jarmarków. Uruchomiono wówczas huty żelaza i szkła, rozbudowano tartak, browar i gorzelnię. Dobrymi gospodarzami byli również Braniccy, którzy ponadto zgromadzili w zamku dzieła sztuki i okazały księgozbiór. W r. 1884 Sucha została połączona linią kolejową z Krakowem, Żywcem i Chabówką, a w r. 1896 uzyskała prawa miejskie.
    Ostatni właściciel dóbr suskich i zamku, Juliusz Tarnowski, w 1939 roku wyjechał do Europy Zachodniej. Zamek zajęli hitlerowcy, a potem wojska radzieckie, które dokonały w samej budowli i otaczającym ją parku szeregu zniszczeń. Po II wojnie światowej przez pewien czas w zamku mieściło się liceum ogólnokształcące z internatem, potem ośrodek wypoczynkowy. W latach 1975-1991 cały obiekt odrestaurowano. Niestety nie został zrealizowany plan urządzenia tu muzeum wnętrz, które miało być filią Królewskiego Zamku na Wawelu. Aktualnie budowla jest własnością miasta i służy jako siedziba instytucji kulturalnych, m.in. Miejskiego Ośrodka Kultury. Na parterze znajduje się stylowa restauracja "Kasper Suski".
    Renesansowy zamek, usytuowany w krajobrazowym ogrodzie z XIX wieku, ma trzy skrzydła i cztery wieże, obejmujące prostokątny arkadowy dziedziniec. Wieża południowo-wschodnia posiada balkonik w stylu regencji z herbem Starykoń i dach zwieńczony żelazną chorągiewką z herbem Szreniawa. Na piętrze wieży zegarowej znajduje się kaplica z 1614 roku. Zachowały się tu resztki polichromii z XVII wieku przedstawiającej sceny Męki Pańskiej. Na piętrze skrzydła zachodniego mieści się reprezentacyjna sala marszałkowska (zwana potocznie rycerską), nakryta belkowanym stropem. Stoi tu renesansowy, bogato dekorowany kominek z herbami: Korczak i Nowina. Południowe i zachodnie skrzydło posiada od strony dziedzińca piętrowe arkadowe krużganki, dzięki którym budowla porównywana jest do Wawelu.
    Zamek otacza park z malowniczym stawem, uszczuplony przez poprowadzoną w jego narożniku drogę. Zniszczeniu uległa też większość starych drzew i ozdobnych krzewów. Na obrzeżu parku, gdzie niegdyś usytuowane były ogrody kwiatowo-warzywne, znajduje się oranżeria i tzw. Domek Ogrodnika - jest w nim siedziba Muzeum Ziemi Suskiej, otwartego w 1996 roku, poświęconego głównie kulturze ludowej okolic Suchej.
    Jak każdy szanujący się zamek, także Sucha ma swoją białą damę, która nocami wędruje po salach i krużgankach. To podobno duch Krystyny Komorowskiej, której pozycja i majątek nie pozwoliły poślubić ukochanego.
    W Suchej oprócz zamku warte obejrzenia są: zespół klasztorno-kościelny z XVII-XX w., drewniana karczma Rzym z XVIII w., drewniane parterowe domy z 2. poł. XVIII w. i z przełomu XIX i XX w., figury i kapliczki przydrożne pochodzące z XVIII, XIX i XX w., a także XIX- i XX-wieczne nagrobki i pomniki nagrobne znajdujące się na suskim cmentarzu parafialnym, założonym w 1836 r. Spośród pomników przyrody warto wymienić 300-letni Wiąz Sobieskiego (ul. A. Mickiewicza) i 36 ponad 200-letnich dębów w Księżym Potoku.

Urszula Janicka-Krzywda
Urszula Janicka-Krzywda - doktor folklorystyki, pracownik Muzeum Etnograficznego w Krakowie