„Znać to przede wszystkim widzieć”
Z. Hoffa

    Poznanie środowiska, rodzinnej miejscowości czy regionu jest bardzo istotne w edukacji wczesnoszkolnej, która opiera się przede wszystkim na bezpośrednim kontakcie dziecka z rzeczywistością. Głównym źródłem wielu wiadomości, umiejętności, wrażeń i spostrzeżeń pomnażających wiedzę ucznia jest najbliższe środowisko, a wycieczka jest formą, która w sposób bezpośredni i atrakcyjny przybliża uczniów do regionu. Podczas wycieczki poznawanie nowych przedmiotów i zjawisk związanych z regionem opiera się przede wszystkim na obserwacji – to znaczy na celowym, kierowanym spostrzeganiu. Dzieci wdrożone do umiejętności obserwacji więcej korzystają z wycieczki niż z innych form organizacyjnych. Dobrze przeprowadzona i odpowiednio wykorzystana wycieczka w dużym stopniu przyczynia się do rozwijania spostrzegawczości, wzbogaca wyobraźnię, kształtuje pojęcia, rozwija mowę uczniów. Ponadto proces nauczania prowadzony w oparciu o wycieczkę stwarza możliwości wdrażania i kształcenia samodzielności w myśleniu, właściwego i poprawnego rozumowania i wyprowadzania logicznych wniosków.
    Wycieczka stwarza możliwości zetknięcia się ucznia z faktami przyrodniczymi w warunkach naturalnych, z różnorodnością i bogactwem okazów, z ich licznymi wzajemnymi powiązaniami, w ścisłej łączności z pracą ludzi i z życiem społecznym. Jest więc najbogatszym źródłem zdobywania wiedzy o najbliższym otoczeniu.
    Poznawanie regionu powinno odbywać się stopniowo – „od bliskiego do dalekiego”. Uczniowie powinni najpierw poznać szkołę, okolicę, ciekawe zakątki przyrodnicze, zabytki, pamiątki, miejsca historyczne, instytucje, pracę ludzi wsi, miasta, województwa, a dopiero później zwiedzać i poznawać inne regiony kraju.
    Trudno liczyć na efekty w poznawaniu regionu, kiedy ograniczymy się do zajęć w klasie. Dziecko powinno w miarę rozwoju psychologicznego, wykorzystując zdobytą wiedzę teoretyczną wyniesioną z domu rodzinnego, przedszkola czy szkoły dokonywać konfrontacji teorii z praktyką w otaczającej je rzeczywistości. W tym celu musi wyjść poza teren domu, szkoły i poznać wiele rzeczy i zdarzeń; tym samym eliminując nauczanie werbalne. Wycieczka jest właśnie tą formą nauczania, która eliminuje nudę i znużenie często występujące w klasie.
    Niezwykłość sytuacji spotykanych podczas wycieczki wyzwala aktywność poznawczą uczniów, objawiającą się w dociekliwości obserwacyjnej, stawianiu wielu pytań, wymianie poglądów. Wypowiedzi uczniów stają się wówczas spontaniczne, ciekawsze i wzbogacone o przeżycia emocjonalne towarzyszące uczniom podczas każdej wycieczki.
    Radość wspólnych przeżyć, niezatarte wrażenia wyniesione z bezpośredniego poznawania rzeczywistości czynią z wycieczki ważny element służący wszechstronnemu rozwojowi każdego ucznia.
    Wychowawca przebywając razem z grupą ma możność obserwowania jej w różnych okolicznościach. Jedne dzieci są koleżeńskie, gotowe do niesienia pomocy w potrzebie, miłe i kulturalne, drugie okażą się egoistami, sprawiającymi swym zachowaniem kłopoty. Dziecko na lekcji czy na przerwie szkolnej jest inne niż wtedy, kiedy znajduje się w warunkach odmiennych od codzienności. To właśnie na wycieczce mogą uzewnętrznić się wszystkie właściwości umysłu, charakteru dziecka, jakich w szkole nie sposób zaobserwować.
    Dzieci, którym od najmłodszych klas nauczyciel wskazuje na wycieczce, w jaki sposób można zwrócić się do kolegi o pomoc i jak pomóc sobie, wyrabiają sobie określone nawyki. Możność spełnienia koleżeńskiej przysługi i udzielenia pomocy wzmacnia poczucie własnej wartości. Chodzi o kształtowanie postawy nacechowanej uprzejmością, życzliwością, uczynnością, chęcią niesienia pomocy, umiejętnością dostosowania się do woli większości. Wycieczka stwarza różnorodne możliwości wpływania na kształtowanie kultury na co dzień, umiejętności odpowiedniego zachowania się w miejscach publicznych, wśród obcych ludzi, w nowych środowiskach. Jest doskonałą okazją do wykazania uczynności wobec innych ludzi, którzy patrzą na uczniów uważnie, obserwują i wyciągają odpowiednie wnioski, dobre lub złe. Ponadto ciągle zmieniające się fakty i zjawiska przyczyniają się do kształtowania i przejawiania różnych zainteresowań. Często uczniowie dzięki ciekawie zorganizowanej wycieczce zaczynają szczególnie interesować się historią, geografią, przyrodą czy też przejawiają zainteresowania kulturalne, artystyczne, techniczne, itp. Spostrzeżenia te pozwolą nauczycielowi nie tylko inaczej spojrzeć na ucznia, ale też pozwolą wykorzystać jego uzdolnienia, zainteresowania i właściwości psychiczne dla dalszego jego rozwoju.
    Wycieczka jest także doskonałą okazją do poznania pracy ludzkiej i jej wartości, poprzez obserwację, ciekawe rozmowy, spotkania i wywiady z ludźmi określonego zawodu.
    Niewyczerpalnym źródłem głębokich przeżyć i wzruszeń estetycznych jest przyroda. To właśnie podczas wycieczki po okolicy mamy wyjątkowo korzystne warunki do rozwijania wrażliwości na piękno przyrody oraz kształtowania poczucia odpowiedzialności za swoje postępowanie wobec przyrody, uświadomienia dzieciom faktu, że wszyscy jesteśmy częścią świata przyrodniczego.
    Wycieczka stwarza szczególnie dogodną sytuację do kształtowania postaw społeczno-moralnych wobec otaczającego świata, gdyż odsłania u dzieci wiele cech osobowości, które nie ujawniłyby się w warunkach klasy szkolnej. Chodzi przede wszystkim o wyrabianie postaw patriotycznych, budzenie umiłowania wolności, wyrabianie postaw twórczego zaangażowania czy wyrabianie postaw humanistycznych, wzajemnej tolerancji i szacunku.
    Na szczególną uwagę zasługuje także aspekt sprawnościowy i rekreacyjny – ruch na świeżym powietrzu wpływa dodatnio na wzrost i rozwój organizmu ludzkiego, a pokonywanie trudności i niewygód przyczynia się do wyrobienia sprawności fizycznej.
    Podczas wycieczki wdraża się uczniów do dbania o własny rozwój fizyczny, o higienę, przyczynia się do zdobywania umiejętności służących zdrowiu biologicznemu i psychicznemu. Kształtowane w ten sposób elementy wychowania zdrowotnego odgrywają ważną rolę we wszechstronnym rozwoju dzieci w młodszym wieku szkolnym.
    Wymienione wartości wycieczki są ze sobą integralnie powiązane, nie występują w oderwaniu, realizowane są jednocześnie podczas celowo zorganizowanej i planowanej działalności.
    Wycieczka należy do najwartościowszych form organizacyjnych nauczania i wychowania w edukacji wczesnoszkolnej, gdyż dzięki niej dzieci klas młodszych:

• rozszerzają wiedzę o otaczającej je rzeczywistości przez dogłębne poznanie środowiska, najbliższego otoczenia, swojej „małej ojczyzny”;
• poznają historię regionu, jego przyszłość i teraźniejszość, liczne zabytki i pamiątki kultury narodowej;
• mają możliwość spotkania interesujących ludzi, poznania ciekawych zawodów i wyrobienia pozytywnego stosunku do ich pracy;
• wzbogacają swoje doświadczenia;
• działają twórczo na rzecz regionu;
• poznają liczne tradycje, zwyczaje i obrzędy związane z regionem;
• rozwijają liczne zainteresowania i zamiłowania;
• kształtują wrażliwość na piękno przyrody;
• pielęgnują zasady ochrony i środowiska, a tym samym kształtują postawy ekonomiczne;
• rozwijają uczucia patriotyczne, społeczne i estetyczne;
• nawiązują więzi emocjonalne ze swoją „prywatną ojczyzną”;
• kształtują pozytywne cechy charakteru;
• przebywają na świeżym powietrzu i mają sposobność do aktywności fizycznej.
  

    Ponadto każda wycieczka w kształceniu integracyjnym stanowi pozytywny motyw uczenia się, a tym samym wpływa na wszechstronny rozwój dzieci; urozmaica proces nauczania i wychowania, zbliżając uczniów klas młodszych do „małej ojczyzny”.

Krystyna Palichleb

Krystyna Palichleb – nauczycielka Szkoły Podstawowej nr 1 w Lachowicach

Literatura
Czajkowski K., Wycieczka uczy i wychowuje. Warszawa 1975, WSiP.
Denek K., Poznawczo-wychowawcze aspekty działalności krajoznawczo-turystycznej we współczesnej szkole. Koszalin 1981, IKNiBO.
Łobożewicz S., Wycieczki szkolne w klasach I-III szkoły podstawowej. Warszawa 1989, Kraj.
Trempała E., Wychowanie zintegrowane w w środowisku szkoły. Warszawa 1975, WSiP.