Inspiracje dla nauczycieli historii

1. "Wandea reakcji polskiej"

Kraków i Małopolska ośrodkami antykomunistycznego oporu w latach 1945-1956.

• Opór cywilny i społeczny: działalność legalnej partii opozycyjnej PSL, patriotyczne manifestacje młodzieży (3 Maja 1946 r. w Krakowie), głos opinii publicznej w obronie wolności słowa i demokracji ujawniony w trakcie referendum z 1946 r. oraz wyborów w 1947 r., postawa Kościoła i środowisk katolickich ("Tygodnik Powszechny"), obrona niezależności wyższych uczelni i autorytetu ich profesorów.
• Ruch oporu: niepodległościowe konspiracje i oddziały zbrojne o różnej orientacji, np. oddziały por. Wądolnego, Ognia i in.
• Terror, represje i pacyfikacja oporu, stopniowe ubezwłasnowolnianie społeczeństwa.
• Młodzieżowe organizacje niepodległościowe z lat 1948-1956.
• Obrona chłopskiej ziemi.
  

2. Niepokorna Małopolska

Rok 1956 - pierwszy kryzys systemu komunistycznego w powojennej Polsce i pierwszy haust wolności oraz jego następstwa (1956-1976).

• Październik '56 r. w Krakowie i Małopolsce. Wielostronna, roztropna aktywność społeczeństwa w miesiącach przełomu (młodzież i studenci, robotnicy, środowiska intelektualne, wieś), solidarność z walczącymi Węgrami, próba tworzenia niezależnych organizacji i instytucji obywatelskich bądź reaktywowania dawnych, obrona wolności słowa.
• Stopniowe gaśnięcie złudzeń na odbudowę demokracji pod rządami W. Gomułki.
• Nowa dzielnica Krakowa - Nowa Huta i nowe centrum oporu: walka w obronie krzyża w 1960 r.
• Marzec '68, wolnościowy zryw młodzieży akademickiej w Krakowie i innych ośrodkach (Tarnów, Zakopane).
• Wobec agresji na Czechosłowację.
  

3. Narodziny opozycji

Początki i rozwój opozycji demokratycznej w Krakowie i Małopolsce (1976-1980).

• Wznowienie działalności opozycyjnej w poł. lat 70. w środowiskach inteligencji (kombatanci i młodzież), wpływy KOR-u.
• Śmierć Stanisława Pyjasa, powstanie Studenckiego Komitetu Solidarności.
• Działalność opozycyjna pod patronatem Kościoła i jego pasterza - kard. Karola Wojtyły, m. in. "Znak", KIK, duszpasterstwo akademickie z "Beczką" oo. Dominikanów na czele.
• Pojawianie się inicjatyw opozycyjnych w różnych miejscowościach Małopolski.
• Zaczątki niezależnych wydawnictw ("drugiego obiegu").
• Kardynał Krakowski papieżem i pierwsza pielgrzymka do Polski i Krakowa w czerwcu 1979 r. Pluralizm inicjatyw opozycyjnych, politycznych i spleconych, np. KPN, Instytut Katyński i in.
• Sierpień '80 w Krakowie i Małopolsce.
  

4. Małopolska "Solidarności"

Powstanie i działalność NSZZ "Solidarność" jako głównej instytucji obywatelskiego oporu przeciw komunistycznemu zniewoleniu (1980-1989).

• Kraków i Małopolska jednym z najważniejszych regionów ruchu "Solidarność" w kraju, jego wielostronny rozwój, centra, kierunki aktywności, ludzie, miasto i wieś (NSZZ "Solidarność" Rolników Indywidualnych).
• 16 miesięcy budowania alternatywnego, wolnego społeczeństwa obywatelskiego, postulaty wolności słowa, nauczania, badań naukowych, myśl o pluralizmie nie tylko związkowym.
• 13 grudnia - koniec "karnawału wolności", stan wojenny i jego konsekwencje (opór, najdłuższy strajk w Polsce, represje: rodzaje i skala).
• "Solidarność" żyje i walczy! Budowa podziemnych struktur oporu i różne formy ich działalności, "polityzacja" opozycji i jej stopniowe różnicowanie na kilka nurtów, umiarkowani i radykałowie, wejście młodego pokolenia i rok 1988.
• Ostateczny przełom - "okrągły stół" i wybory czerwcowe 1989 r. w Krakowie i Małopolsce.
• Niedokończona rewolucja "Solidarności".
  

5. Dziedzictwo i wychowanie

Czy warto chronić tradycję, jak ją chronić i przekazywać?

• Spory wokół znaczenia dziedzictwa opozycji na tle szerszej kwestii stosunku do przeszłości, historii i przydatności w edukacji i wychowaniu obywatelskim w III RP - kto jest jej depozytariuszem, co z tymi, którzy się z nią nie identyfikują! Pamięć indywidualna, zbiorowa i publiczna.
• Czy i jak wychowywać obywateli i patriotów w XXI w.? Programy i podręczniki szkolne nie załatwią tego, także obchody rocznicowe, jest to przede wszystkim zadanie dla nauczycieli, pole dla ich dobrej woli i inicjatyw.
• Odpowiednio zabezpieczony, udokumentowany i utrwalony dorobek opozycji demokratycznej (książka, film, kaseta, CD i in.), przystosowany do potrzeb komunikacji społecznej, obecny w mediach, utworach artystycznych, materiałem do szkolnej edukacji, może być z pożytkiem wykorzystywany przez nauczycieli, na różne zindywidualizowane sposoby.
• Ale czy tak się dzieje?

Tomasz GĄsowski

Tomasz GĄsowski - historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie