Od trzech lat szkoły zobowiązane są do tworzenia swoich własnych szkolnych programów profilaktycznych. Z praktyki wiemy, że kolejność ich tworzenia była bardzo różna. Jedne szkoły najpierw zapoznawały się z teorią, aby dopracowany program wdrażać w życie, inne bazując na zdobytym doświadczeniu pisały założenia teoretyczne SPP.

Trzy lata to dość długi okres, po którym można dokonać pewnych podsumowań, zwłaszcza że Szkolny Program Profilaktyczny naszej szkoły jest programem cyklicznym 3-letnim, ponieważ właśnie tyle trwają poszczególne etapy edukacyjne.

Jakimi zasobami dysponowaliśmy?

Jesteśmy wiejską szkołą podstawową z oddziałami integracyjnymi. Kadra pedagogiczna składa się z 27 nauczycieli oraz pedagoga szkolnego.

Dzięki wielu warsztatom, (m. in. "Spójrz inaczej", "Szkoła dla Rodziców i Wychowawców"), usystematyzowaliśmy swoją wiedzę jak również zrozumieliśmy, że sami jako szkoła niewiele zdziałamy. Nawiązaliśmy więc ścisłą współpracę, trwająca do dziś, z panią Pełnomocnik ds. profilaktyki i uzależnień, Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie, Gminnym Ośrodkiem Pomocy Społecznej, Policją, oraz Strażą Pożarną.

Zdobytą na szkoleniu wiedzą podzieliliśmy się z innymi nauczycielami naszej szkoły, organizując dla nich radę szkoleniową na temat: "Szkoła jako podmiot profilaktyki”.

Czego chcieliśmy?

Szkoła zawsze podejmowała działania wychowawcze. Jest to jedno z jej podstawowych zadań, chociaż obecnie w wielu placówkach stało się ono zadaniem drugoplanowym. W wyścigu do tego, by dana placówka w rankingu najlepszych szkół zajęła wysokie miejsce, często na pierwszy plan wysuwają się zadania edukacyjne - a szkoda.

Jesteśmy szkołą z oddziałami integracyjnymi. Szkoła, w której swoje miejsce powinien znaleźć każdy uczeń, nie tylko ten najlepszy, najzdolniejszy, najbardziej sprawny...

W związku z wiekiem rozwojowym uczniów naszej szkoły (7-12 lat) oraz tym, że jesteśmy szkołą, gdzie istnieje dobra współpraca środowiska lokalnego ze szkołą (co jest istotnym czynnikiem chroniącym) - uczniowie naszej szkoły nie są grupą narażoną na wysoki stopień zagrożeń.

Dlatego nasz SPP propaguje profilaktykę pierwszorzędową (uprzedzającą), w ramach której prowadzimy wzmożoną kampanię informacyjną ze szczególnym uwzględnieniem czynnika "Poczekaj"
W strukturze SPP wyodrębniliśmy 3 moduły:

• bezpieczeństwo fizyczne dzieci
• edukację emocjonalną
• profilaktykę zagrożeń uzależnieniami
  

Wszystkie moduły programu zostały dostosowane do dwóch grup wiekowych.
Pierwszą stanowią uczniowie klas I-III, drugą uczniowie klas IV-VI.
W ramach w/w modułów przygotowaliśmy szczegółowe plany zajęć.

Co zrobiliśmy?

W ciągu tych trzech lat realizowaliśmy szczegółowe plany zawarte w 3 modułach.
Zakres modułu,, Bezpieczeństwo'' jest realizowany na takich zajęciach jak: godziny wychowawcze, technika, informatyka, przyroda, wychowanie fizyczne oraz nauczanie zintegrowane
W ramach tego modułu zostały zrealizowane następujące tematy:

• Znaki powszechnej informacji
• Poznajemy sygnały alarmowe
• Ochrona przeciwpożarowa
• Bezpieczeństwo i higiena pracy
• Bezpieczna wycieczka szkolna
• Niebezpieczeństwa grożące dzieciom
• Bezpieczne poruszanie się po drodze
• Bezpieczeństwo młodego rowerzysty
• Podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy
  

Moduł "Profilaktyka uzależnień" realizowany jest na godzinach wychowawczych oraz zajęciach wychowania parorodzinnego. Za realizację treści zawartych w tym module odpowiedzialni są wychowawcy klas oraz nauczyciel wychowania parorodzinnego. W ramach tego modułu są realizowane następujące tematy:

• Jak pozostać sobą w dzisiejszym świecie?
• Zagrożenia okresu dojrzewania - presja grupy
• O szkodliwości palenia tytoniu
• Dlaczego ludzie piją?
• Narkotyki - konsekwencja pierwszego razu.

Trzeci moduł obejmuje zagadnienia z zakresu "Edukacji emocjonalnej".

Treści tego modułu są realizowane nie tylko z dziećmi, ale również z rodzicami i nauczycielami. Moduł ten z nauczycielami i rodzicami pedagog szkolny realizuje w postaci warsztatów.
Z dziećmi w ramach godzin wychowawczych realizowany jest program autorski, który obejmuje takie zagadnienia:

• Świadomość własnych uczuć
• Nazywanie uczuć innych. Empatia
• Panowanie nad emocjami
• Aktywne słuchanie
• Postawa "Best" - z czego jestem zadowolony, co u siebie lubię
• Problemy klas - jak je rozwiązywać?
  

W jaki sposób to osiągnęliśmy?

Nasze działania profilaktyczne obejmują: dzieci, rodziców, nauczycieli.
Dla uczniów przeprowadziliśmy warsztaty autorskie z zakresu edukacji emocjonalnej, które obejmowały 6 zagadnień przedstawionych w opisie modułu pod tym samym tytułem.

Dzieci metodami aktywnymi uczyły się nazywania i rozpoznawania uczuć swoich i innych ludzi. Przekazywały sobie pozytywne informacje o sobie (za co siebie lubią, co w sobie cenią...) oraz poznawały metody rozwiązywania konfliktów bez agresji (w oparciu o 6 kroków Rozwiązywania Konfliktów bez Porażek T. Gordona).

Dla uczniów klas VI przeprowadziliśmy w ciągu 3 lat dwie edycje warsztatów poświęcone przyczynom przemocy wśród uczniów oraz sposobom radzenia sobie w sytuacjach przemocy. Uczniowie tworzyli swoje własne, szkolne listy scen z życia szkoły dotyczące agresywnych zachowań oraz przygotowywali scenki, w których takie sytuacje można rozwiązać bez użycia siły.

Każda edycja została poprzedzona anonimową ankietą dotyczącą przemocy rówieśniczej, a kończyła się wykonaniem przez uczniów gazetki szkolnej poświęconej sposobom zapobiegania przemocy wśród dzieci. W gazetce tej uczniowie zamieszczali wykonanie przez siebie hasła oraz prace plastyczne.

W trakcie realizacji SPP przeprowadziliśmy dla nauczycieli i rodziców naszej szkoły 2 edycje warsztatów "Szkoła dla rodziców i wychowawców". Propozycje zawarte w tym programie zachęcają rodziców i wychowawców do rezygnacji z przymusu wychowania na rzecz rozwijania umiejętności budowania prawidłowych relacji w różnych układach, sytuacjach międzyludzkich. Program ten stworzony został nie tylko myślą o rodzicach i wychowawcach, którzy już doświadczają kłopotów wychowawczych w kontaktach z dziećmi, lecz także o tych, którzy chcąc uniknąć błędów, poszukują wiedzy i umiejętności wychowawczych. Zajęcia mają charakter warsztatów psychologicznych (aby móc prowadzić taką formę zajęć pedagog szkolny musiał uzyskać certyfikat CMP w Warszawie).

Inną formą pracy z rodzicami jest autorski program pedagogizacji rodziców. Celem programu napisanego przez pedagoga szkolnego i nauczycielki nauczania zintegrowanego jest prezentacja rodzicom metod wychowawczych proponowanych przez C. Freineta, które wspierają dzieci i tworzą pozytywne relacje międzyludzkie.

C. Freinet był pedagogiem, z którego koncepcji wychowawczej zaczerpnęliśmy swoją wizję i misję szkoły. Program ten był realizowany w formie 10 comiesięcznych spotkań z rodzicami uczniów jednej z klas. W ankiecie ewaluacyjnej wszyscy rodzice biorący udział w spotkaniach pozytywnie ocenili program, jak również sposób, w jaki był on realizowany. Wszyscy wyrazili chęć uczestniczenia w podobnych zajęciach.

W ciągu całego okresu realizacji SPP redagowaliśmy dla rodziców tablicę informacyjną, na której zamieszczaliśmy w cyklach comiesięcznych zagadnienia z zakresu:

• Profilaktyki zagrożeń
• Zasad bezpieczeństwa w drodze do i ze szkoły
• Organizacji czasu wolnego
• Kultury języka
• Tematyki przemocy domowej i rówieśniczej
  

Podobną tablicę z aktualnymi propozycjami scenariuszy zajęć profilaktycznych, profilaktycznych bibliografią z tego zakresu utworzyliśmy w pokoju nauczycielskim. Tablica ta ma służyć wymianie pomysłów, zamieszczamy tam również informacje dotyczące szukania pomocy w sytuacjach trudnych itp.

Czego chcemy w przyszłości?

Jest to ostatni, trzeci rok realizacji naszego cyklicznego SPP. Mamy świadomość, że to właśnie ewaluacja, często niedoceniany element SPP, jest bardzo istotna. Dzięki ewaluacji możemy rzetelnie ocenić, co nam się udało, a co jeszcze trzeba poprawić. Na każdym etapie programu: po zakończonych warsztatach, przeprowadzonych konkursach, radach szkoleniowych... robiliśmy szczegółowa ewaluację, która miała bardzo różnorodną postać. Były to: ankiety ewaluacyjne, wytwory prac dzieci, sprawozdania, obserwacje, wywiady. Teraz czas na szczegółową analizę tego materiału i wysnucie wniosków.

• Cykliczna konstrukcja SPP sprawdziła się, stałe elementy w nim zawarte warto realizować przez cały czas trwania cyklów nauczania (kl. I-II; IV-VI).
• Wprowadziliśmy autorski program "Edukacja emocjonalna", który po dwóch edycjach został i już poddany ewaluacji i zmodyfikowany w tych punktach, które zaproponowali uczniowie w ankiecie ewaluacyjnej.
• W pełni udało nam się zrealizować cele trzech spotkaniowych warsztatów "Stop przemocy" - na pewno będziemy realizować je w następnych cyklach SPP.
• Sprawdziła się forma tablic profilaktycznych dla rodziców i nauczycieli; "forma rękawa" do którego wkładaliśmy scenariusze zajęć profilaktycznych - nauczyciele często do niego zaglądali.
• Warto zorganizować więcej szkoleń dla nauczycieli, ale nie w formie wykładów czy pogadanek lecz w formie warsztatów, dlatego doceniając ogromną wartość programu psychoedukacyjnego "Szkoła dla Rodziców i Wychowawców'' chcemy zorganizować dla rodziców i nauczycieli naszej szkoły drugą edycję kursu podstawowego tego programu.
  

W najbliższym czasie wspólnie z UMiG rozpoczynamy działalność Grupy Wsparcia dla nauczycieli i rodziców terenu naszej gminy, którzy ukończyli kurs podstawowy. Celem tej grupy będzie stworzenie miejsca - przestrzeni, gdzie nauczyciele i rodzice będą mogli dzielić się swoimi sukcesami i porażkami w stosowaniu metod proponowanych w szkole, gdzie będą znajdowali wsparcie i zrozumienie dla swoich działań, gdzie wspólnie będą mogli rozwiązywać swoje problemy.

Pułapki

• Istotne jest, by nie popaść w rutynę i schematycznie realizować punkty SPP. Dlatego warto założyć część otwartą takiego programu, w której na bieżąco diagnozuje się aktualne problemy.
• Ważne jest, by nie ograniczać działań profilaktycznych tylko do samej szkoły, ale starać się stworzyć koalicję ludzi, którzy w danym środowisku zajmują się tym tematem. Wymiana doświadczeń wspieranie się w działaniach owocuje lepszymi pomysłami i większą skutecznością działań.
• Taka współpraca między dorosłymi istotna jest również na terenie samej szkoły. Nie można odpowiedzialności za realizację zadań z zakresu profilaktyki powierzyć tylko jednej osobie. Może ona (jeżeli będzie chciała) zrobić dużo, ale na pewno wspólne działanie całej rady pedagogicznej, wszystkich nauczycieli przyniesie lepsze efekty.
  Treści profilaktyczne można realizować nie tylko na godzinach wychowawczych, ale również na zajęciach przedmiotowych.

Bożena Tomaszek - pedagog szkolny
Andrzej GĄsŁowski - nauczyciel
Twórcy i koordynatorzy Szkolnego Programu Profilaktycznego w szkole podstawowej z oddziaŁami integracyjnymi w Woli Batorskiej