Problem wpływu pracy zawodowej kobiet na życie rodzinne był przedmiotem wielu badań empirycznych i analiz teoretycznych. W literaturze przedmiotu można wyodrębnić dwa globalne stanowiska wobec znaczenia, jakie wywiera na życie rodzinne praca zawodowa mężatek (w szczególności matek). Podejście pierwsze akcentuje aspekt negatywny. Psychologowie sugerują, że regularnie powtarzająca się absencja matki może oddziaływać negatywnie na więź między matką i dzieckiem oraz wpływać niekorzystnie na rozwój dziecka. Socjologowie podkreślają negatywne konsekwencje zatrudnienia kobiet zamężnych dla relacji małżeńskich. Podkreśla się również, że wykonywanie przez kobietę wielu ról (żony, matki, pracownika) obniża jej zdolność do adekwatnego wypełniania funkcji związanych z życiem rodzinnym.

Podejście drugie koncentruje się na krytycznej analizie założeń leżących u podstaw opinii o negatywnym wpływie aktywności zawodowej kobiet na życie rodzinne. Istnieje tu problem napięć pojawiających się w rodzinach, w których kobieta w dużej części samotnie dźwiga ciężar odpowiedzialności za rodzinę, podczas gdy mąż ponosi odpowiedzialność głównie za swoją pracę zawodową.

Rosnący udział kobiet (w tym mężatek i matek) w życiu zawodowym powiązany jest nie tylko z argumentami natury finansowej. Dla wielu kobiet praca zawodowa stwarza możliwość realizacji własnych ambicji i pełniejszego uczestnictwa w życiu społecznym.

Dane wykorzystane w tej pracy pochodzą z badań przeprowadzonych w 1992 i 1993 r. przez Instytut Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego w ramach Polskiego Generalnego Sondażu Społecznego. Dla celów analizy wyselekcjonowano podzbiór kobiet zamężnych mieszkających w miastach liczący 751 osób.
Uwzględniając odsetek kobiet aktywnych zawodowo, można wyróżnić trzy modele zatrudnienia kobiet:

1. Niski model zatrudnienia kobiet pracujących w pełnym wymiarze godzin nie przekracza 40%: Belgia, Holandia, Włochy, Niemcy.
2. Model średniego zatrudnienia, aktywnych zawodowo jest 40-50% kobiet, przy niewielkim zatrudnieniu w niepełnym wymiarze godzin: Francja, Finlandia, Węgry, Słowenia.
3. Model wysokiego zatrudnienia kobiet - powyżej 50% - jest charakterystyczny dla Polski i krajów byłego ZSRR.

Pomimo różnic we wszystkich krajach naszego kręgu cywilizacyjnego obserwuje się rosnący trend udziału kobiet w życiu zawodowym. Wzrost ten jest przede wszystkim efektem aktywizacji zawodowej kobiet zamężnych. Obserwuje się również wzrastający udział młodych matek w życiu zawodowym.

W Polsce obecnie pracuje zawodowo 41,6% wszystkich kobiet, z czego 39% w pełnym wymiarze godzin. Spośród kobiet w wieku produkcyjnym pracuje zawodowo 62,5%, w tym 59,3% w pełnym wymiarze godzin. W Polsce w środowisku miejskim niemal połowa mężatek pracuje zawodowo. Najczęściej spotykanym typem rodziny jest rodzina, w której:
- oboje partnerzy są aktywni zawodowo i pracują w pełnym wymiarze godzin - 32,8%,
- aktywny zawodowo jest tylko mąż - 24,4%, natomiast żona albo w ogóle nie pracuje zawodowo, albo pracuje w niepełnym wymiarze godzin,
- aktywna jest tylko żona - 10,5%, w większości to rodziny bezrobotnych mężczyzn,
- blisko 1/4 stanowią rodziny, w których żaden z małżonków nie pracuje zawodowo w pełnym wymiarze godzin - 22,5%, w większości są to rodziny emerytów i rencistów.

Aktywność zawodowa mężatek jest związana z ich poziomem wykształcenia: im wyższy jest poziom wykształcenia żony, tym częściej podejmuje ona pełnowymiarową pracę zawodową i tym rzadziej pozostaje na utrzymaniu męża. Najbardziej aktywne zawodowo są:
- żony posiadające wykształcenie wyższe - 75% żon pracuje zawodowo, około 11% pozostaje na utrzymaniu męża,
- żony posiadające wykształcenie średnie - ok. 28% pracuje zawodowo,
- żony mające wykształcenie zasadnicze - ok. 49% pracuje zawodowo,
- żony mające wykształcenie podstawowe - 18% pracuje zawodowo.

Poziom aktywności zawodowej jest zróżnicowany regionalnie. Rodziny, w których oboje małżonkowie pracują zawodowo, najczęściej występuje w regionach: wielkopolskim, północno-wschodnim, małopolskim i śląskim (35%). Stosunkowo najrzadziej ten typ rodziny występuje w regionie wschodnim (30%). Porównanie tych danych z częstością występowania rodzin, w których pracuje zawodowo tylko mąż, ujawnia szereg interesujących zależności. Region wschodni jako jedyny w kraju charakteryzuje się większą liczbą rodzin, w których pracuje zawodowo tylko mąż (34,7%) niż rodzin, w których aktywni są oboje małżonkowie (29,3%). W regionie centralnym i pomorskim znacznie więcej jest rodzin, w których oboje małżonkowie pracują zawodowo (odpowiednio 34,6%, 32,5%), niż rodzin, w których pracuje zawodowo tylko mąż (18,3%, 17,8%). Jeżeli aktywność zawodową małżonków potraktować jako wskaźnik występowania określonego typu strukturalnego rodziny, to można wnioskować, że rodzina "tradycyjna" jest bardziej typowa dla województw wschodnich, podczas gdy rodzina "partnerska" cechuje głównie województwa Polski centralnej i północno-zachodniej.

Rodzina w pełnieniu podstawowych funkcji, jak: funkcja gospodarcza, prokreacyjna, opiekuńcza i socjalizacyjna jest ściśle związana z życiem gospodarczym, politycznym i administracyjnym, a więc z dziedzinami życia, które są najbardziej otwarte na zmiany i w stosunkowo krótkich odstępach czasu stawiają ją w nowych sytuacjach. Gospodarstwo domowe, będące ściśle powiązane z rodziną i służąc stwarzaniu warunków do realizacji poszczególnych funkcji rodziny, zmienia się wraz z nimi1.

Funkcje rodziny zmieniają się także w zależności od faz życia jednostek i społeczeństwa. Jedne z nich słabną, inne nabierają większego znaczenia, jedne są w większym stopniu pełnione przez rodzinę, inne wypełniane są przez różne instytucje. Rodzina w wyniku zaistniałych zmian - z powodu zatrudnienia kobiet poza domem, nie może albo nie musi spełniać niektórych swych funkcji w takim samym wymiarze jak dawniej, więc je ogranicza.
Znaczenie matki i jej uczuć uwydatniły przeprowadzone porównania rozwoju dzieci otoczonych uczuciem miłości w rodzinie z dziećmi z domu małego dziecka, pielęgnowanych zgodnie z zasadami higieny i psychologii. Pierwsze rozwijały się szybciej i wszechstronniej, podczas gdy drugie "nie nawykłe do pieszczot, reagowały niekiedy jakby zdziwieniem lub zaniepokojeniem na próby nawiązania z nimi serdecznego bliskiego kontaktu"2. Brak matki i jej uczuć niesie za sobą niepowetowane skutki. Już sama rozłąka może wywołać zastój w rozwoju i głębokie zaburzenia w procesie kształtowania się osobowości dziecka. "Małe dzieci - jak akcentuje wybitny znawca zagadnienia K. Dąbrowski - odseparowane nawet na krótki czas od matki mogą stać się typami niewychowalnymi"3. Stąd w raporcie WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) czytamy: "Jest rzeczą dla zdrowia psychicznego najistotniejszą, by dziecko miało warunki do nawiązania ścisłej, trwałej, gorącej więzi uczuciowej ze swoją matką, więzi, która dla obojga stanowić ma źródło obopólnego zadowolenia i satysfakcji"4.

Rola matki trwa przez całe życie człowieka, rzutuje na jego współżycie z innymi ludźmi.

Anna Skurczyńska

Przypisy:
1. F. Adamski, Socjologia małżeństwa i rodziny, Warszawa 1984, s. 51-52.
2. J. Szafraniec, Problemy Rodziny, 1969, s. 20.
3. K. Dąbrowski, Nasze dzieci dorastają. Problemy wieku dojrzewania, "Wiedza Powszechna", Warszawa 1965.
4. P. Kryczka (red.), Rodzina w zmieniającym się społeczeństwie, Lublin 1997.