Spośród różnorodnych sposobów realizacji celów kształcenia i wychowania w nauczaniu zintegrowanym, wycieczki zajmują czołowe miejsce. Przez wycieczkę rozumiemy celowe i zorganizowane wyjście w naturalne środowisko przyrodnicze lub społeczne.

Wycieczki spełniają następujące funkcje:

1. Funkcja poznawcza - polega na dostarczaniu dziecku informacji na bazie najbliższego otoczenia. Wycieczka stwarza możliwość zetknięcia się ucznia z faktami przyrodniczymi w warunkach naturalnych, w różnorodności i bogactwie okazów, w ich licznych wzajemnych powiązaniach, w ścisłej łączności z pracą ludzi i życiem społecznym. Jest więc najbogatszym źródłem zdobywania wiedzy w najbardziej przystępny i skuteczny sposób.
Interdyscyplinarny charakter wiedzy o środowisku zwraca uwagę na konieczność uwzględniania elementów abiotycznych i biotycznych przy ukazywaniu prawidłowości przyrody. Należy więc ukazywać i wyjaśniać związki i zależności zachodzące w określonym ekosystemie tzn. między klimatem, podłożem, światem roślin, zwierząt i ludzi. Wszelkie fakty i zjawiska zachodzące w świecie przyrody należy interpretować i wyjaśniać w sposób rzetelny pod względem naukowym, a jednocześnie zgodny z możliwościami percepcyjnymi dzieci.
Wskazane jest wielokrotne odwiedzanie tego samego miejsca, oglądanie jednego okazu czy obiektu w różnych porach roku w celu obserwowania przemian fenologicznych.
Wycieczki o charakterze społecznym dają możliwość poznania przeszłości Polski, dorobku kultury narodowej, folkloru własnego regionu, pracy ludzkiej. Przyglądanie się pracy, spotkania i rozmowy z ludźmi określonego zawodu pozwolą uświadomić dzieciom co zawdzięczamy pracy ludzkiej, ukazywać postęp w technice i kulturze.

2. Funkcja kształcąca polega na rozwijaniu spostrzeżeń i wrażeń niezbędnych do pracy myślowej, tworzenia wyobrażeń, kształtowania pojęć, rozwijania mowy.
Wycieczka daje możliwość wyrabiania orientacji w terenie, nabywania określonych umiejętności i kształtowania nawyków. Stwarza naturalne warunki do rozwijania sfery emocjonalnej i estetycznej. Kształtuje umiejętność odczuwania piękna, uwrażliwia na nie. Daje możliwość rozwijania zainteresowań uczniów, swobodnego dzielenia się spostrzeżeniami, przeżyciami, wyrażania uczuć radości z osiągnięć i troski o powierzony opiece obiekt (np. roślinę, grządkę).
Wycieczka przyczynia się również do wyrabiania sprawności fizycznej, wytrzymałości i odporności, wdrażania dzieci dla dbałości o własne zdrowie. Stosowanie podczas wycieczki odpowiednich form pracy wyzwala inicjatywę i samodzielność, skłania do pokonywania trudności.

3. Funkcja wychowawcza wyraża się w dostarczaniu wzorów postępowania i kształtowaniu umiejętności zachowania się wobec swoich kolegów, społeczeństwa, przyrody i wytworów pracy ludzkiej. Podczas wycieczek i spotkań powinniśmy pokazywać jednostki pozytywne.
Wycieczka jest podstawą do kształtowania u uczniów umiejętności planowania, podziału pracy, racjonalnego gospodarowania, zaradności życiowej. Wyrabia poczucie dyscypliny, systematyczności i dokładności w pracy, odpowiedzialności. Umożliwia współprzeżywanie, koleżeńską współpracę, wzajemną pomoc. Jest doskonałą okazją do kształcenia uczuć patriotycznych przez wzbudzanie miłości do kraju ojczystego, wyrabianie poczucia dumy narodowej, wytwarzanie więzi dziecka ze środowiskiem, w którym żyje. Stwarza też dogodną sytuację do kształtowania postaw społeczno-moralnych wobec otaczającego świata z uwagi na fakt, że odsłania u dzieci wiele cech osobowości, które nie ujawniłyby się w warunkach klasy szkolnej.
Podczas wycieczek mamy doskonałą okazję do kształtowania u swoich uczniów stosunku emocjonalno-opiekuńczego do przyrody, szacunku do wszystkiego co żyje, poczucia odpowiedzialności za swoje postępowanie wobec przyrody, uświadomienia dzieciom faktu, że jesteśmy częścią świata przyrodniczego i niszcząc przyrodę niszczymy siebie.

4. Funkcja motywacyjna - polega na pobudzaniu aktywności poznawczej dziecka, wyzwalaniu i rozwijaniu zainteresowań otaczającą rzeczywistością, wyzwalaniu chęci do badań i eksperymentów, do pracy fizycznej, sportu i rekreacji, do aktywnej percepcji i twórczej ekspresji sztuki. Wycieczka to "otwieranie okna na świat", przygotowywanie do samodzielnych wypraw, obserwacji i badań w celu zaspakajania ciekawości, potrzeb intelektualnych, estetycznych i zdrowotnych.
Wszystkie wymienione funkcje wycieczek są ze sobą integralnie powiązane. Procesy uczenia się, rozwoju psycho-fizycznego i wychowania są procesami nierozerwalnymi.

Możemy wyróżnić następujące typy wycieczek:

1. Wycieczki bliższe.
Są to krótkotrwałe lekcje w terenie (20-30 minut) o wąskim zakresie tematycznym w celu obserwacji jednego wybranego obiektu czy zjawiska, np. kwitnienie roślin, ślady dżdżownic po deszczu, kretowiska itp.
Do wycieczek tego typu zaliczyć można też tzw. "wypady" wywołane nagłą krótkotrwałą sytuacją, np. tęcza, rosa, opadająca mgła, parowanie kałuż itp. Wypady najczęściej nie są zaplanowane. Pozostałą część jednostki lekcyjnej przeznacza się na wspólne omówienie spostrzeżeń, ustalenie wniosków, wykonanie określonych zadań praktycznych lub poleceń w zeszycie ćwiczeń ucznia.

2. Wycieczki dalsze.
Są to wycieczki kilkugodzinne
(1-3 godzin). Obejmują szerszy zakres tematyczny. Są dość trudne w sensie organizacyjnym. Wymagają uwzględnienia korelacji przedmiotowej z jednoczesnym wybiórczym traktowaniem materiału poznawczego, uwzględnienia przerw rekreacyjno-wypoczynkowych zgodnie z możliwościami psychofizycznymi dzieci. W trakcie tego typu lekcji w terenie dzieci zdobywają wiedzę nie tylko drogą oglądu i obserwacji. Uczą się poprzez działanie - doświadczenia, pomiary, eksperymenty, pracę. Są małymi badaczami i odkrywcami. Gromadzą materiał spostrzeżeniowy w ustalonej z nauczycielem formie, np. w zeszycie obserwacji (jeden zeszyt na klasę lub grupę) lub w karcie obserwacji dla określonego obiektu czy zjawiska.

3. Wycieczki całodzienne.
Głównym celem takich wycieczek jest wprowadzenie dziecka w naturalne środowisko przyrodniczo-społeczne jako integralną całość. Nauczyciel winien umiejętnie kierować obserwacjami uczniów - jedne wrażenia uwypuklać, inne osłabiać i przesunąć na plan dalszy. Dziecko uczy się w ten sposób prawidłowej, selektywnej obserwacji i unikanie nadmiaru (często zbędnych) wrażeń.
Należy ciągle pamiętać o podkreślaniu wzajemnej zależności świata roślin, zwierząt i ludzi, o ich wzajemnym pozytywnym i szkodliwym wpływie; ukazać celową działalność człowieka dla podniesienia gospodarki narodowej, ochrony środowiska naturalnego i dorobku kultury. Na przykładzie wybranych obiektów ukazywać znaczenie postępu technicznego.
Tego typu wycieczki są najtrudniejsze pod względem organizacyjnym, gdyż wymagają zapewnienia dzieciom wyżywienia, odpoczynku, opieki ze strony osób dorosłych (poza nauczycielem), nieraz korzystania ze środków lokomocji.
Wycieczki całodzienne winny być ujęte w planie wycieczek szkolnych. Natomiast wycieczki bliższe i dalsze, mieszczące się w ramach godzin lekcyjnych ucznia, należy uwzględnić w planowaniu pracy (rozkładzie materiału nauczania) z przedmiotu środowisko społeczno-przyrodnicze lub w innych przedmiotach zgodnie z programem nauczania.
Aby wycieczka przyniosła wielostronne korzyści, potrzebne jest wielostronne jej przygotowanie ze strony nauczyciela. Do wycieczki winien przygotować się sam nauczyciel, przygotować dzieci, a czasem i innych opiekunów np. rodziców1.

Przygotowanie wycieczki obejmuje następujące działania:

1. Wybór miejsca wycieczki odpowiedniego dla realizacji określonych celów programowych.
2. Ustalenie terminu i czasu trwania wycieczki (godzina wyjścia i powrotu).
3. Ustalenie przebiegu wycieczki.
4. W przypadku dłuższych wycieczek zabezpieczenie opieki osób dorosłych i środków transportu, przygotowanie polisy PZU.
5. Osobiste poznanie przez nauczyciela miejsca wycieczki, dokonanie wyboru zjawisk, przedmiotów, obiektów do obserwacji.
6. Określenie celów i zadań możliwych do zrealizowania w czasie wycieczki, metod i form pracy nauczyciela i uczniów, niezbędnych środków dydaktycznych, przyborów i narzędzi.
7. Uzupełnienie własnej wiedzy na temat zwiedzanych obiektów.
8. Przygotowanie obiektu. W przypadku wycieczki o tematyce społecznej np. do zakładu produkcyjnego, punktu usługowego, pracowni interesującego człowieka należy poprzez bezpośredni kontakt ustalić osobę, która przeprowadzi rozmowę z dziećmi oraz zakres tej rozmowy.
9. Przygotowanie uczniów:
- wspólne sprecyzowanie celów i zadań, które będą realizowane,
- wprowadzenie w problematykę wycieczki, przypomnienie niezbędnych wiadomości,
- sporządzenie planu zamierzonych obserwacji, określenie sposobu gromadzenia danych,
- ustalenie wykazu niezbędnych pomocy naukowych, przyborów i narzędzi potrzebnych do realizacji zadań,
- w zależności od potrzeb podział na grupy, przydział zadań np. opieki nad apteczką, pomocami naukowymi,
- przypomnienie regulaminu wycieczki ze szczególnym uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa,
- w dniu poprzedzającym wycieczkę przypomnienie celów wycieczki, ustalenie czasu i miejsca zbiórki, omówienie sposobu ubrania, wyżywienia, wyposażenia w niezbędne przybory itp.
10. Przygotowanie osób dorosłych - opiekunów.
a) wprowadzenie w problematykę i cele wycieczki,
b) ustalenie zakresu pomocy, m.in. dyskretne wskazania uczniów trudnych i sposobu opieki nad nimi.
11. W przypadku wycieczki bliższej lub dalszej mieszczącej się w ramach godzin lekcyjnych zgłoszenie wycieczki dyrekcji szkoły z podaniem miejsca, terminu, czasu trwania i liczby uczestników.
12. W przypadku wycieczki całodziennej sporządzenie listy uczestników w dwu egzemplarzach - dla nauczyciela i dyrekcji szkoły. Zgłoszenie wycieczki dyrekcji szkoły z podaniem miejsca, terminu, ramowego programu, listy uczestników, dodatkowych opiekunów.
13. Wpisanie do dzienniczków uczniowskich informacji dla rodziców dotyczącej daty, miejsca i czasu trwania wycieczki, ewentualnej odpłatności, wyżywienia, ubrania itp.
14. Ustalenie z dyrekcją szkoły opieki nad dziećmi, które ze względów zdrowotnych nie mogą wziąć udziału w wycieczce.

Przebieg wycieczki

W dniu wycieczki, na miejscu zbiórki należy sprawdzić listę obecności, ubiór i wyposażenie uczniów. Ponownie przypomnieć regulamin wycieczki ze szczególnym uwzględnieniem konieczności przestrzegania dyscypliny i zasad bezpieczeństwa2. Otoczyć szczególną opieką uczniów sprawiających trudności wychowawcze np. poprzez ustawienie ich na początku kolumny, przydzielenie im określonych zadań, powierzenie opiece dorosłych.
Trzeba pamiętać, że uczenie się winno dziecku sprawiać przyjemność, a tym bardziej uczenie się podczas wycieczki. Należy więc stworzyć atmosferę serdeczną, przyjacielską, wyzwalającą swobodną dyskusję.
Na terenie zabudowanym i szosą idziemy w szyku zwartym. Gdy znajdziemy się na terenie otwartym, bezpiecznym (las, pole) idziemy w grupie (względnie skupieni wokół nauczyciela). Pozwala to dzieciom na dobór towarzystwa do dzielenia się wrażeniami. Często zatrzymujemy się w celu wymiany spostrzeżeń, ukierunkowania dalszej obserwacji. Po przybyciu w określone miejsce przystępujemy do realizacji zadań zgodnie z wcześniej ustalonym planem.
W klasie pierwszej obserwacje i wszelkie prace uczniów w czasie wycieczki początkowo są prowadzone pod kierunkiem nauczyciela. Stopniowo należy wdrażać uczniów do samodzielnego prowadzenia i notowania wyników obserwacji oraz zbierania okazów. Zbierać należy wyłącznie okazy pospolite i w takiej ilości, jaka będzie potrzebna do dalszego wykorzystania. Szczególnie uczulić należy dzieci na poszanowanie okazów flory i fauny znajdujących się pod ochroną.
W trakcie wycieczki, jak na każdej lekcji, uczniowie rozwiązują problemy, zdają sprawę z wykonanych zadań, oceniają się wzajemnie. Ocenia również nauczyciel, stosując różnorodne formy oceny. Jeśli wycieczka jest skorelowana z innymi przedmiotami i uczniowie mają możliwość wykazania się wiedza i umiejętnościami w zakresie tych przedmiotów, można ocenić uczniów z różnych przedmiotów nauczania.
Przerwy rekreacyjne winny być przeznaczone m.in. na gry i zabawy o charakterze sportowym, myzyczno-ruchowym, swobodne zabawy, wypoczynek.
Przerwa na posiłek posiada duże znaczenie wychowawcze. Uczniów należy przyzwyczajać do kulturalnego i estetycznego spożywania pokarmów w określonym czasie i miejscu.
Na koniec wycieczki należy dokonać jej rekapitulacji w sensie dydaktycznym i wychowawczym. Dokonujemy więc analizy i oceny stopnia realizacji planu wycieczki i założonych celów. Sprawdzamy (ustnie) zakres przyswojonych przez dzieci wiadomości, syntetyzujemy je i w miarę możliwości uogólniamy. Oceniamy aktywność dzieci w rozwiązywaniu problemów dydaktycznych. Podsumowujemy stronę wychowawczą wycieczki oceniając dyscyplinę pracy, współdziałanie w zespole, sumienność w wypełnianiu obowiązków, postawę wobec obiektów społecznych i przyrodniczych itp.
Propozycja obserwacji i doświadczeń, które można przeprowadzić podczas wycieczek
W trakcie wycieczek dzieci poznają różnorodne ekosystemy otaczającego środowiska. Porównują ich elementy abiotyczne i biocenozę. Poszukują i próbują określić ich wzajemne zależności i powiązania. Pod kierunkiem nauczyciela dochodzą do prawidłowych wniosków.
Można porównać ekosystemy wyraźnie kontrastowe np. las i pole uprawne, sad i rzekę. Można też wybrać ekosystemy pozornie podobne jak park i las czy sad, łąkę i torfowisko - wówczas stopień trudności jest nieco wyższy.
Dzieci mogą samodzielnie lub pod kierunkiem nauczyciela dokonać wielu obserwacji, pomiarów, doświadczeń.

Oto propozycje:

1. Mierzenie temperatury powietrza na otwartej przestrzeni i w lesie, na pewnej wysokości i przy gruncie, w wodzie i nad wodą, w wodzie bieżącej i stojącej.
2. Obserwacja kierunku wiatru i próby określania siły wiatru na podstawie skali Beauforta.
3. Mierzenie ilości opadów na terenie otwartym i w lesie.
4. Badanie struktury i składu gleby np. poprzez wykonanie małej odkrywki, analizowanie elementów składowych za pomocą lupy. Próby oceny stopnia wilgotności gleby np. poprzez wyciskanie grudki gleby w woreczku płóciennym. Badanie szybkości wsiąkania wody w glebę próchniczną i gliniastą.
5. Obserwacja przegrody z kamieni i obserwacja następstw. Obserwacja pływania ciał np. kamień, drewno.
6. Porównywanie przezroczystości wody ze strumyka, stawu, torfowiska (oglądanie przez lupę, filtrowanie).
7. Rozróżnianie najczęściej spotykanych minerałów, badanie ich właściwości.
8. Obserwacja roślin w różnych środowiskach (np. las, łąka, staw). Rozpoznawanie roślin, próby określenia wybranych gatunków przy pomocy atlasów roślin.
9. Badanie budowy wybranych roślin, lub ich elementów, np. liścia, kwiatu, owocu (za pomocą lupy).
10. Obserwacja życia zwierząt np. ptactwa wodnego, owadów (szczególnie pracy pszczół) ryb i innych.
11. Poszukiwanie przykładów współzależności wzajemnej w świecie roślin i zwierząt jak również zależności od czynników abiotycznych np. budowa roślin i zwierząt, ubarwienie, tryb życia, symbioza. Ustalenie łańcuchów pokarmowych.
12. Obserwacja mrowiska.
13. Badanie reakcji wybranych roślin i zwierząt na zakłócenie ich środowiska np. ryby, mrówki.
14. Słuchanie głosów zwierząt, szumu drzew, szumu strumyka. Naśladowanie słyszanych głosów.
15. Oglądanie pod lupą kawałków kory uszkodzonej przez korniki (korytarze).
16. Mierzenie i porównywanie obwodów drzew.
17. Mierzenie odległości krokami i "na oko".
18. Różne sposoby oznaczania kierunków np. przy pomocy mchu, koron drzew, kompasu.

Podczas wycieczek (szczególnie tych całodziennych) uczniowie mogą wykonać wiele prac społecznie użytecznych, jak np.:
- opieka nad miejscem pamięci narodowej,
- montaż karmników, paśników, budek lęgowych,
- dokarmianie zwierząt,
- sadzenie drzewek,
- zbiór owoców w sadzie,
- zbiór warzyw,
- grabienie siana,
- zbieranie ziemniaków,
- niszczenie stonki ziemniaczanej,
- zbieranie jagód, grzybów, ziół,
- zbieranie karmy dla ptaków i ryb akwariowych,
- fotografowanie np. pomników przyrody,
- zbieranie różnorodnych okazów przyrodniczych.

Każda wycieczka powinna być wykorzystana możliwie wszechstronnie.
Do podstawowych czynności w tym zakresie należy:
- podsumowanie i ocena stopnia realizacji zamierzeń oraz zdobytych przez uczniów wiadomości i umiejętności (jeśli nie dokonano tego na zakończenie wycieczki bezpośrednio w terenie),
- sporządzenie wystawki zebranych najciekawszych okazów,
- zabezpieczenie i przechowywanie materiałów zebranych w celu wykorzystania ich w dalszej pracy,
- zaplanowanie zakresu i sposobu wykorzystania wycieczki w realizacji programu nauczania innych przedmiotów.
Propozycje wykorzystania wycieczek w różnych przedmiotach nauczania:
1. Gromadzenie materiału słownikowego wokół określonego tematu - sporządzanie słowniczków tematycznych.
Wspólne lub samodzielne redagowanie opisu, opowiadania, sprawozdania, notki kronikarskiej. Sporządzanie tabelek i wykresów systematyzujących wiedzę. Prowadzenie kroniki wycieczek.
2. Sporządzenie albumów tematycznych, zielników itp. Tworzenie katalogów obiektów społecznych i przyrodniczych otaczających środowiska.
3. Wykonywanie tablic tematycznych, gazetek, gablot, zestawów okazów, makiet itp.
4. Malowanie, lepienie i modelowanie wybranych obiektów i okazów.
5. Wykonywanie zabawek z suchych owoców, warzyw i innych zebranych okazów.
6. Konstruowanie budek lęgowych i karmników.
7. Rozwiązywanie zadań tekstowych o treści wynikającej z problematyki wycieczki, również układanie treści zadań na podstawie przeżyć dzieci związanych z wycieczką.
8. Nauka piosenki związanej z folklorem danego regionu, środowiskiem, obiektem, przedstawieniem kukiełkowym itp.
9. Układanie tekstów rymowanych do znanej melodii na temat przeżyć dzieci związanych z wycieczką.
10. Zabawy naśladowcze (ruchy zwierząt, praca ludzi).

Od wielu lat na całym świecie podejmuje się najróżniejsze działania w celu podniesienia kultury ekologicznej ludzi. Również nasza szkoła próbuje uczyć swoich podopiecznych ekologicznego myślenia oraz kształtować właściwe postawy wobec problemów środowiska.
Nie osiągniemy tego bez aktywnego uczestnictwa, systematycznego organizowania wycieczek otwierających przed uczniami tajniki otaczającego środowiska społeczno-przyrodniczego.

Barbara Ryba

Przypisy:
1. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 8 listopada 2001r. w sprawie warunków i sposobu organizowania przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki. (Dz. U. z 2001r. Nr 135, poz. 1516)
2. Zapewnienie opieki i bezpieczeństwa przez szkołę uczniom podczas wycieczek i imprez odbywa się w sposób określony w przepisach wydanych na podstawie ustawy z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej (Dz. U. z 2001 r. Nr 81, poz. 889 i Nr 102, poz. 1115) i ustawy o systemie oświaty.

Bibliografia:
1. R. Więckowski, Funkcja wycieczki w poznawaniu środowiska społeczno-przyrodniczego, "Nauczanie początkowe" 1981/82 nr 1.
2. Z. Czajkowska, S. Czajkowska, M. Krawczyk, Wycieczka uczy i wychowuje, Warszawa 1964.
3. B. Korzeniowski, Kształtowanie pojęć geograficznych w nauczaniu początkowym, Warszawa 1985.
4. G. Kondziałka, Praktyczny poradnik kierownika wycieczek szkolnych, Wyd. ZNP, Katowice 2000.