Uczeń zdolny różni się od innych dzieci. Już w dzieciństwie wyprzedza rówieśników pod względem rozwoju psychomotorycznego. Występują u niego wzmożone potrzeby poznawcze, interesuje się otoczeniem, poznaje nowe zjawiska i sytuacje, sam wynajduje sobie zadania. Typowa jest dla niego postawa dociekliwości, intelektualnej ciekawości. Zadaje trudne pytania dorosłym. Ma silną wolę, przeciwstawia się poleceniom. Wykazuje bogate zainteresowania. Pragnie zgłębić konkretne zagadnienie, nie poprzestaje na powierzchownym poznaniu.

Ma duże możliwości zapamiętywania i przetwarzania informacji. Nie lubi rutyny i podporządkowania się ogólnym regułom. Potrzebuje innych zadań i innej ich liczby. Dziecko zdolne wyróżnia się aktywnością intelektualną, zdolnością do konceptualizacji, abstrakcyjnego i syntetycznego myślenia. Stąd upodobanie do rozwiązywania problemów poznawczych. Ta duża aktywność intelektualna może być przyczyną zaniedbania innych sfer rozwoju, np. społecznego czy aktywności fizycznej.

Uczeń wybitnie zdolny dostrzega zależności przyczynowo skutkowe. Trudno mu akceptować subiektywnie oceniany brak logiki i konieczność uznawania poglądów tylko ze względu na zaufanie do autorytetu (np. nauczyciela). Dostrzega błędy w rozumowaniu dorosłych. Ma problemy ze znalezieniem autorytetów. Brak krytycyzmu, nadmierna pewność siebie może prowadzić do nietrafnych ocen, braku zaufania do ludzi.

Cechuje go też umiłowanie prawdy i uczciwości. Zetknięcie własnego idealistycznego świata wartości z rzeczywistością jest bolesnym rozczarowaniem.

Dziecko wybitnie zdolne organizuje sytuacje i ludzi w struktury według określonego porządku. Wszystko systematyzuje, konstruuje złożone systemy i struktury. Może być więc odbierane jako zasadnicze, niegrzeczne, narzucające własną wolę, opryskliwe, dominujące, pewne siebie. Ten indywidualizm, związany z umiejętnością i wolą tworzenia własnych konstruktów teoretycznych i sytuacji społecznych, powoduje, że otoczenie ma trudności z zaakceptowaniem ucznia.

Dziecko zdolne charakteryzuje się bogatym słownictwem i łatwością wysławiania się. Ma wiele wiadomości, wiedzę z różnych, wyszukanych dziedzin. Nudzi go szkoła i rówieśnicy. Przez innych spostrzegany jest jako ten lepiej wiedzący.

Uczeń taki myśli krytycznie. Ma duże oczekiwania i wymagania. Jest samokrytyczny i skłonny do oceniania innych. Lubi nowe sposoby wykonywania zadań, jest twórczy. Może zaburzać plany, odrzucać to, co znane. Surowe ocenianie siebie i innych może być przyczyną frustracji, niezadowolenia z siebie i otaczającej rzeczywistości.

Kolejna cecha poznawcza to duża podzielność uwagi i koncentracja na problemie. Sprzyja to osiągnięciu celu, wytrwałości i uporczywości w dążeniu do celu. W okresie intensywnych działań twórczych osoby zdolne nie są w stanie przerwać wykonania zadania. Zaniedbują swoje obowiązki i kontakty z innymi ludźmi. Uczniów o zainteresowaniach ukierunkowanych trudno skłonić do realizacji programu, który nie jest w centrum ich zainteresowania. Wybitnie zdolnych cechuje też wrażliwość, empatia, pragnienie, by być zaakceptowanym przez innych. Prowadzi to do nadmiernej wrażliwości na krytykę, a nawet odrzucenia przez rówieśników.

Osoby uzdolnione są niezależne, preferują pracę indywidualną, polegają na samym sobie. Dziecko zdolne odrzuca opinie rodziców, rówieśników, jest nonkonformistyczne, niekonwencjonalne. Indywidualizm wiąże się z oryginalnością, sprzyja aktywności twórczej. W krańcowych przypadkach prowadzi do wyobcowania, co powoduje trudności w kontaktach międzyludzkich.

Różnorodność zainteresowań i zdolności powoduje trudności z wyborem określonego, konkretnego kierunku kształcenia. Otoczenie oczekuje od nich stałych i wszechstronnych kompetencji. Wybór jednego kierunku kształcenia wiąże się z rezygnacją z drugiego, co może być boleśnie przeżywane.

Wraz ze zdolnościami twórczymi występuje specyficzne poczucie humoru. Dotyczy ono dostrzegania absurdalności sytuacji. Żarty te nie są zawsze zrozumiałe dla rówieśników.

Perfekcjonizm to kolejna cecha dzieci zdolnych. Zdolność spostrzegania połączona z intensywnością emocjonalną skłania do nadmiernych oczekiwań względem siebie i innych. Nadmierny perfekcjonizm prowadzi czasem do zaniżonych efektów w porównaniu z możliwościami ucznia.

Funkcjonowanie poznawcze dziecka może stwarzać mu problemy w sferze społecznej i emocjonalnej. Najczęściej wymienianymi trudnościami są tendencje o charakterze depresyjnym. Mogą one wynikać z idealistycznego pojmowania świata, niezadowolenia z siebie, nadmiernych oczekiwań otoczenia, przeżywania konfliktów wewnętrznych. Ważne jest, by stawiać tym dzieciom bariery i wymagania w sposób realny.

Inny rodzaj depresji wiąże się z niewłaściwym oddziaływaniem otoczenia społecznego. Obniża ono aspiracje dziecka zdolnego, nieprawidłowo ocenia jego rzeczywiste osiągnięcia, doprowadza do zaniżonego poczucia własnej wartości. Zjawisko to występuje u dzieci i młodzieży ze środowisk, które nie są w stanie docenić możliwości dziecka. Stąd ważna jest identyfikacja i rozpoznanie uczniów zdolnych wywodzących się z zaniedbanych środowisk, które nie pobudzają do pracy nad własnym rozwojem.

Psychologowie wyróżniają pięć czynników niechęci uczniów zdolnych do nauki szkolnej, ich zaniżonych osiągnięć:
1. warunki opieki nad dzieckiem i jego nauką (matka zapracowana, nie inspirująca zainteresowań szkolnych);
2. wychowanie i atmosfera domowa (niekonsekwencja, konflikty rodzinne, brak akceptacji);
3. postępowanie nauczycieli (nadmierny rygoryzm, krytycyzm, ośmieszanie i upokarzanie dziecka, nierozumienie motywów jego postępowania);
4. sytuacja w grupie rówieśniczej (konfliktowe stosunki z kolegami wynikające z niekorzystnych cech osobowości dziecka zdolnego, jego egocentryzmu);
5. w klasach wyższych przejawianie cech nie sprzyjających akceptacji ucznia (nadmierny krytycyzm, lekceważenie nauczycieli, brak zainteresowania stopniami);

Problematyką dziecka zdolnego zainteresowano się dużo później niż dzieckiem z trudnościami w nauce czy wychowawczymi. Dopiero gdy badania psychologiczne i socjologiczne ujawniły, że dzieci zdolne częściej opuszczają szkołę, popadają w konflikty z prawem, sięgają po alkohol i narkotyki, popełniają samobójstwa, zaczęto podkreślać potrzebę wykorzystania i rozwijania ich potencjału twórczego.

Uczniowie szczególnie zdolni stanowią około 3% populacji szkolnej. Tworzenie specjalnych programów może sprzyjać ich rozwojowi, istotny jest też kontakt z nauczycielem - mistrzem (specjalistą w swojej dziedzinie, motywującego ale i wymagającego). Potrzebna jest odpowiednia atmosfera wokół tych osób, aby obdarzone szczególnymi zdolnościami i talentami mogły rozwinąć je ku własnemu pożytkowi i zgodnie z oczekiwaniami społecznymi.

W możliwościach dziecka zdolnego najszybciej orientują się nauczyciele. Rodzice często zawyżają oceny wobec swoich dzieci. W klasach początkowych zdolności są jeszcze mało sprecyzowane, ujawniają się w ogólnych kompetencjach poznawczych. Około 12. roku życia krystalizują się zdolności kierunkowe. Obecny system szkolny promuje następujące formy pracy z uczniem zdolnym:
- specjalne klasy i szkoły (np. gimnazjum akademickie w Toruniu),
- indywidualizacja procesu nauczania (poszerzanie, wzbogacenie treści) w "normalnej" klasie,
- indywidualny program i tok nauczania,
- zajęcia pozalekcyjne, np. koła zainteresowań,
- zajęcia pozaszkolne, np. w domach kultury,
- obozy naukowe, warsztaty badawcze, seminaria specjalistyczne.

Jednak najczęściej podkreśla się, że praca z uzdolnionym nie powinna odbywać się w izolowanych, enklawach edukacyjnych. Powinna przebiegać w jego własnym środowisku, w zróżnicowanym zespole uczniów, z możliwością wielorakich doświadczeń, po to by zapewnić wszechstronny rozwój emocjonalny, społeczny, a także fizyczny.

Wskazania w postępowaniu z dzieckiem zdolnym - dla rodziców i nauczycieli
1. Zaspokajaj potrzeby poznawcze dziecka.
Odpowiadaj na zadawane pytania. Podsuwaj interesujące lektury, gry, zabawy, programy edukacyjne. Proponuj wyjścia na wystawy, prelekcje, udział w dodatkowych zajęciach rozwijających zainteresowania dziecka (np. plastyczne, muzyczne, matematyczne, literackie, przyrodnicze itp.). Poszerzaj, wzbogacaj wiedzę ucznia o dodatkowy program kształcenia z danej dziedziny. Indywidualizuj wymagania.

2. Rozwijaj myślenie twórcze dziecka (jest ono nieodłącznym składnikiem zdrowia psychicznego, jednym ze sposobów samorealizacji, sprzyja osiąganiu sukcesów).

A. Wzbudzaj twórczą aktywność swego dziecka (otwarty, spontaniczny i twórczy styl życia jest największym darem, jaki rodzice mogą ofiarować potomstwu: uznanie przez rodziców twórczego zachowania budzi w dziecku śmiałość, ducha przygody, chroni przed atakami):
- dostarczaj materiałów rozwijających wyobraźnię,
- dostarczaj źródeł, które wzbogacają obrazowość języka (np. baśnie ludowe, mity, legendy),
- zostawiaj dziecku czas na myślenie i marzenia na jawie; niech ma czas na zadumę i namysł, a nie na bieganie od jednego zajęcia do drugiego,
- zachęcaj dziecko do utrwalenia swoich pomysłów,
- nadawaj jego wytworom skończoną formę (opraw rysunki, złóż tomik z wierszy),
- akceptuj naturalną skłonność do odmiennego spojrzenia na rzeczy,
- chwal przejawianie szczerej indywidualności,
- bądź ostrożny z redagowaniem, poprawianiem tekstów pisanych przez dzieci,
- zachęcaj do bawienia się słowami,
- kochaj dziecko i mów mu o tym.

B. Nauczycielu, pozwól uczniowi być twórczym (pozwalaj na twórcze myślenie i działanie):
- ceń myślenie twórcze,
- uwrażliwiaj na bodźce istniejące w otoczeniu,
- zachęcaj do manipulowania przedmiotami, ideami,
- ucz sposobów systematycznej analizy i oceny każdego pomysłu,
- nie narzucaj sztywnych schematów,
- twórz i utrwalaj atmosferę twórczą (swoboda w przestrzeni i zachowaniu),
- ucz, aby dziecko ceniło swe twórcze myślenie (np. zapiski pomysłów),
- wyrabiaj w uczniach umiejętność unikania sankcji ze strony kolegów,
- dostarczaj informacji dotyczących procesu twórczego,
- rozwiewaj obawy, których źródłem są arcydzieła, przekonując, że tworzyć można na co dzień,
- wspieraj i oceniaj uczenie się inicjowane przez samych uczniów,
- zabijaj "ćwieka" - stawiaj kontrowersyjne pytania, pytania-niespodzianki, pytania-pułapki, włączaj poczucie humoru,
- stwarzaj sytuacje wymagające nieszablonowego myślenia, nowego rozwiązania,
- zapewniaj okresy wzmożonej aktywności, jak i względnego spokoju,
- udostępniaj środki niezbędne do realizacji pomysłu,
- utrwalaj zwyczaj pełnej, do końca, realizacji pomysłów,
- rozwijaj konstruktywny, zdrowy krytycyzm,
- zachęcaj do zdobywania wiedzy z różnych dziedzin,
- wychowuj nauczycieli o odważnym umyśle.
(F. Torrance)

3. Wzmacniaj motywację (jest ona warunkiem osiągnięć):
- od osób, którymi kierujesz, z którymi działasz, oczekuj tego, co najlepsze,
- zauważaj potrzeby drugiego człowieka,
- wysoko ustawiaj poprzeczkę doskonałości,
- stwórz atmosferę, w której niepowodzenie nie oznacza przegranej,
- jeżeli ktoś zdąża tam, gdzie ty - dołącz do niego,
- wykorzystuj wzorce osobowe, przykłady, by zachęcać do sukcesu,
- okazuj uznanie i chwal osiągnięcia,
- stosuj mieszankę wzmacniania pozytywnego i negatywnego,
- potrzebę współzawodnictwa wykorzystuj w sposób umiarkowany,
- nagradzaj współpracę,
- pozwalaj, by w grupie zdarzały się burze,
- staraj się własną motywację utrzymać na wysokim poziomie.
(A.L. Mc Ginnis)

4. Stwarzaj okazję do jak najczęstszych kontaktów grupowych, doświadczania zespołowego działania, uczestniczenia w spontanicznych i zorganizowanych zajęciach grupowych.
Pomóż dziecku w nawiązaniu kontaktów społecznych (zaproś kolegów do domu lub na wspólną wyprawę, np. do kina, zapisz na zespołowe zajęcia pozaszkolne itp.).

5. Nie zaniedbuj rozwoju fizycznego dziecka, zachęcaj do spędzenia czasu wolnego w sposób aktywny ruchowo. Zainteresuj jakąś dyscypliną sportu (np. tenis, pływanie itp.).

6. Pamiętaj: dziecko zdolne jest przede wszystkim dzieckiem, a dopiero potem utalentowanym. Nadmiar obowiązków, nasze zbyt duże wymagania mogą je zmęczyć i zniechęcić do wysiłków.
Zapewniaj wsparcie, stwarzaj poczucie bezpieczeństwa.

Maria Witkoś

Literatura:
1. Eby J. W., Smutny J. F., Jak kształcić uzdolnienia dzieci i młodzieży, WSiP 1998.
2. Ekiert-Grabowska D., Syndrom nieadekwatnych osiągnięć szkolnych - stare czy nowe zjawisko pedagogiczne, "Życie Szkoły" nr 3/1994.
3. Mc Ginnis A. L., Sztuka motywacji, 1998.
4. Lewis G., Jak wychować utalentowane dziecko, Wyd. Rebis 1998.
5. Ministerstwo Edukacji Narodowej, Uczniowie zdolni, Warszawa 2000.
6. Nęcka E., Inteligencja, Twórczość [w:] Strelau J. (red.) Psychologia. Podręcznik akademicki, Tom 2. Psychologia ogólna, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2000.
7. Panek W., Psychologiczna charakterystyka nauczyciela [w:] Nauczyciele i uczniowie w sytuacjach szkolnych, pod red. G. Koć-Seniuch, 1995.
8. Sękowski A. E., Osiągnięcia uczniów zdolnych, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000.