Scenariusz zajęć z zakresu edukacji antynikotynowej dla uczniów gimnazjum lub klas pierwszych szkół ponadgimnazjalnych

Cel ogólny:
Propagowanie wiedzy na temat szkodliwego wpływu palenia tytoniu na organizm człowieka.
Cele operacyjne:
Uczeń zna:
- zasady pracy w grupie;
- przyczyny sięgania po środki uzależniające;
- zasady asertywnej odmowy;
- prognozy statystyczne dla palaczy;
- fazy uzależnienia od nikotyny;
- pojęcie biernego palenia;
- wpływ palenia papierosów na układ krążenia;
- wpływ palenia papierosów na układ oddechowy.
Metody pracy:
- praca w grupach, inscenizacja, pogadanka, ankieta
Środki dydaktyczne:
- załączniki (1-4), arkusze papieru, pisaki
Realizatorzy:
- pedagog szkolny lub wychowawca oraz liderzy młodzieżowi - odpowiednio przeszkoleni i niepalący.
Czas:
90 minut

SCENARIUSZ ZAJĘĆ

Wstęp
Pedagog wita uczestników zajęć, informuje o celach i przebiegu programu. Przedstawia uczniów realizujących dzisiejszą tematykę zajęć (3 osoby).

Uczeń/Uczennica I
Na dzisiejszych zajęciach chcemy poznać wasze zdanie na temat przyczyn sięgania po środki uzależniające, następnie skupimy się na problemie nikotynizmu jego skutkach oraz wskażemy możliwości radzenia sobie w sytuacjach dla nas trudnych.
Podam wam teraz trzy zasady tworzenia zaufania w naszej grupie:
ZAUFANIE - wszyscy mamy pewność, że to, o czym mówimy, pozostanie w grupie.
WZAJEMNE WSPARCIE - każdy z nas zostanie wysłuchany przez grupę i wzajemnie będziemy otaczać się opieką.
POSZANOWANIE - oznacza, że cokolwiek powiemy nie będzie to przez nikogo wyśmiane.
Na początek chcemy poznać wasze zdanie i wiedzę na temat papierosów. Prosimy o poważne potraktowanie pytań.

Rozwinięcie
1. Praca w grupach

Uczeń/Uczennica II
Podzielimy się na trzy grupy i będziemy pracować metodą burzy mózgów. Na przygotowanych arkuszach papieru wypiszcie odpowiedzi na następujące pytania:
Grupa I
Dlaczego młodzi ludzie palą papierosy?
Grupa II
Dlaczego młodzi ludzie piją alkohol?
Grupa III
Dlaczego młodzi ludzie sięgają po narkotyki?

Czy zauważyliście podobieństwa?
(Liderzy grup wyszukują i podkreślają podobieństwa).
Jak widzicie, przyczyny palenia papierosów, brania narkotyków i picia alkoholu są podobne. Badania naukowe udowodniły, że te używki szkodzą zdrowiu i wpływają negatywnie na zdrowie człowieka, dlatego nie warto angażować się w zażywanie tych środków.

2. Asertywność - ćwiczenie

Uczeń/Uczennica III
Jednak wiadomo, że w życiu bywa tak, że inni nas namawiają! Co możemy zrobić, aby nie ulec namowie?
Zatrzymamy się na chwilę nad tym pytaniem, dotyczącym bezpośrednio nas. Czy jesteśmy w stanie odmówić palenia, gdy częstują nas papierosami koleżanki, koledzy i czy jesteśmy w stanie zaprotestować, kiedy doświadczamy biernego palenia, a więc gdy ktoś pali przy nas?
A teraz zademonstrujemy sytuację asertywnej odmowy.

Scenka: Uczeń/UczennicaI i Uczeń/Uczennica III
Uczeń/Uczennica I: Cześć, chodź zapalimy sobie!
Uczeń/Uczennica III: Nie, dzięki.
Uczeń/Uczennica I: Nie zapalisz ze mną, dlaczego?
Uczeń/Uczennica III: Dziękuję, mnie to nie interesuje.

Czy zauważyliście, na czym polega asertywna odmowa?

Uczeń/Uczennica II
Asertywna odmowa polega na powiedzeniu słowa NIE. Wtedy wasza odmowa będzie ostateczna i nie do podważenia. Następnie należy jasno stwierdzać, jakie są nasze zamiary, np. Nie, dziękuję; Nie chcę, Nie, nie powiem Ci. Później trzeba krótko wyjaśnić, np. Nie, nie powiem Ci, co powiedział mi Marek, ponieważ prosił mnie o dyskrecję.

Teraz dobieramy się w pary, a następnie dzielimy na osoby A i B.
Osoba A namawia do zapalenia papierosa osobę B, zadaniem osoby B jest odmówić, powtarzając kilkakrotnie i zdecydowanie słowo NIE.
Po trzech minutach pytamy:
Czy było trudno odmówić?
Czy osoba A miała ochotę namawiać, gdy słyszała zdecydowane NIE?

Mamy prawo odmówić, możemy zaprotestować, gdyż mamy prawo być sobą, promować swoje zdrowie i dbać o nie. W tej sytuacji promujemy asertywność. W asertywności jesteśmy grzeczni, stanowczy, nie obrażamy innych, nie ulegamy ich presji, mamy swoje zdanie.

3. Miniwykład - "ofiary tytoniu"

Uczeń/Uczennica I
Teraz przejdziemy do omówienia zdrowotnych skutków palenia!

- Światowe spożycie wyrobów tytoniowych osiągnęło poziom epidemii. Spożycie wyrobów tytoniowych jest przyczyną śmierci ok. 3,5 mln ludzi, czyli prawie 10 tys. zgonów dziennie.

- Uczeni przewidują, że jeżeli te tendencje utrzymają się, to średnia wzrośnie do 10 mln zgonów rocznie w latach dwudziestych i trzydziestych XXI wieku, z czego aż 7 mln przypadnie na kraje rozwijające się. Z tych zależności wynika, że w latach trzydziestych XXI wieku ok. 500 mln żyjących padnie ofiarą tytoniu. Zapamiętajcie te wstrząsające dane.

- Około 2020 roku spożycie tytoniu będzie przyczyną ok. 12% zgonów na całym świecie, a wiec więcej niż przypadków śmierci z powodu AIDS, gruźlicy, śmiertelności okołoporodowej, wypadków samochodowych, samobójstw i zabójstw razem wziętych. Fakty te zmuszają do głębokiego zastanowienia się nad skutkami zdrowotnymi palenia papierosów. Pierwszym, niezwykle niebezpiecznym skutkiem zdrowotnym, jaki powstaje w skutek spożycia wyrobów tytoniowych, jest uzależnienie się od nikotyny.
Nałogowy palacz doświadcza innych, równie dramatycznych skutków palenia tytoniu. Są to nowotwory złośliwe, w tym szczególnie rak płuc oraz choroby układu krążenia z najbardziej charakterystyczną, jaką jest zawał serca.

4. Praca w grupach

Uczeń/Uczennica I
Nadal pracujemy w trzech grupach. Najpierw zapoznajcie się z tekstami trzech załączników (1, 2, 3), następnie odpowiedzcie na 3 pytania.
Każda grupa otrzymuje arkusz papieru z odpowiednim pytaniem. Wskazane jest opracowanie odpowiedzi w postaci plakatu. Forma graficzna powinna zawierać informacje i być nośnikiem apelu antynikotynowego. Lider grupy na forum klasy prezentuje wypowiedź na podstawie wypracowanego materiału.
Grupa I
Co wiemy o nikotynie?
Grupa II
Jak nikotyna wpływa na układ krążenia?
Grupa III
Jak powstaje rak?

5. Po skończonej pracy następuje prezentacja, a plakaty pozostają w klasie, tworząc wystawkę.

6. Miniwykład - fazy uzależnienia

Uczeń/Uczennica II
Wyróżniamy pięć faz uzależnienia od nikotyny.
1) Przygotowanie - obejmuje proces, w którym dziecko oswaja się z paleniem osób dorosłych, rodziców, rodzeństwa, reklamami tytoniu.
2) Potem zaczyna się próbowanie i na pewno wielu ma to już za sobą - chodzi o pierwsze 2-3 "pociągnięcia".
3) Eksperymentowanie polega na okresowym paleniu z określonymi osobami i w określonych miejscach (np. na podwórku).
4) Regularne palenie, co może prowadzić do nałogu.
5) Uzależnienie się, podobnie jak ma to miejsce z alkoholem czy narkotykami.

7. Miniwykład - skutki biernego palenia

Uczeń/Uczennica III
Teraz opiszę bierne palenie.
"Bierne palenie = Palenie mimowolne = Palenie wymuszone” (zapis na tablicy)
Widzicie, że niepalący poddani są presji palących - jest to rodzaj zniewolenia.
Nie można obojętnie przejść wobec tych faktów. Powinniśmy bronić siebie i innych przed skutkami biernego palenia i po to ćwiczyliśmy konwencję zachowań asertywnych.
Posłuchajcie, jak bierne palenie wpływa na stan zdrowia niemowląt:
- zmniejszony wzrost o 1-2 cm,
- występowanie częstych chorób układu oddechowego,
- występowanie częstych chorób ucha środkowego,
- dłuższa hospitalizacja w przypadku choroby,
- zespół nagłego zgonu niemowląt (25%ryzyka zgonu).

8. Miniwykład - dlaczego warto zerwać z nałogiem?

Uczeń/Uczennica I
Gdy palacz po pierwszym zawale rzuca bezpowrotnie palenie, ryzyko nowego zawału obniża się o 50%. Rzucenie palenia po zatrzymaniu akcji serca obniża ryzyko kolejnego zatrzymania się krążenia o ok. 30%.
Pamiętajcie, że palenie tytoniu powoduje wzmożoną gotowość krwi do krzepnięcia poprzez silniejsze uwalnianie hormonu stresu, uszkodzenie naczyń krwionośnych oraz stymulowanie agregacji płytek krwi i podwyższanie aktywności całego mechanizmu krzepnięcia.

9. Ćwiczenie - wolność wyboru

Uczeń/Uczennica II
Rozdaje uczniom pocięte karteczki (załącznik 4). Uczniowie podchodzą do planszy podzielonej na Grupę palących i Grupę niepalących i przyklejają karteczki po odpowiedniej stronie. Prowadzący pomaga w prawidłowym łączeniu zdań.

Zakończenie
Pedagog dziękuje uczniom prowadzącym i uczestniczącym w zajęciach; wypowiada przesłanie:
Mamy nadzieję, że po dzisiejszych zajęciach będziecie chcieli żyć zdrowo i nie palić!

ZAŁĄCZNIK 1 (dla grupy I)
Co wiemy o nikotynie?
Nikotyna jest głównym składnikiem tytoniu, silnie trującym związkiem organicznym. Małe dawki nikotyny pobudzają czynności układu nerwowego, większe wywołują zatrucie nawet śmiertelne wskutek porażenia ośrodka oddechowego. Nikotyna jest bezbarwna, dopiero pod wpływem powietrza zmienia postać, staje się żółta. Jest oleista i bardzo silnie trująca, jedna jej kropla uzyskana z paczki papierosów jest śmiertelną dawką dla człowieka. Gdy palimy, część nikotyny dostaje się do naszego organizmu, tzn. do krtani, płuc, do krwi, a z krwią trafia do mózgu i serca, pozostała część nikotyny wraz z dymem ulatnia się do otoczenia. Nikotyna jest narkotykiem, ma właściwości uzależniające. Nałogowo palący człowiek po 20-30 minutach od zakończenia palenia poprzedniego papierosa odczuwa głód nikotynowy. Dzieje się tak, bo stężenie nikotyny we krwi spada właśnie w takim czasie i palacze odczuwając głód nikotynowy sięgają po następnego papierosa. Taka sytuacja powtarza się wielokrotnie. A więc nałogowe używanie tytoniu określa się jako nikotynizm. Fakt ten, że nikotyna ma właściwości uzależniające tak jak inne narkotyki, potwierdzają wszystkie publikacje naukowe i popularnonaukowe, jednak dopiero 20 marca 1997 roku potwierdziła to jedna z firm tytoniowych USA Ligget Group, która przyznała, że "palenie nie tylko może być, ale jest uzależniające".

ZAŁĄCZNIK 2 (dla grupy II)
Jak nikotyna wpływa na układ krążenia?
Gdy do krwiobiegu zostanie wprowadzona nikotyna, będąca narkotykiem, wówczas uruchomione zostają dwa hormony stresu:
- adrenalina,
- noradrenalina.
Działanie tych hormonów powoduje zwiększenie częstotliwości bicia serca, a tym samym podnosi się zużycie tlenu przez mięsień sercowy. Mięsień sercowy pracuje i tak bardzo wydajnie, gdyż przetwarza wolne kwasy tłuszczowe, jest więc obciążony podwójnie. Równolegle wzrasta opór przepływu w naczyniach wieńcowych. Dodatkowo mięsień sercowy musi uporać się z większym oporem wieńcowym. Przedstawionym zjawiskom towarzyszy jeszcze jedno, bardzo ważne - pod wpływem nikotyny płytki krwi tzn. trombocyty mają większą skłonność do gromadzenia się i sklejania ze sobą, czyli do zjawiska AGREGACJI. Właśnie agregacja odgrywa ogromną rolę w powstawaniu zawału, bowiem utrudniony jest transport krwi w zakresie tlenu. Długotrwałe palenie powoduje podwyższenie poziomu fibrynogenu, który odpowiada też za krzepliwość krwi. Tak, więc wprowadzenie nikotyny i innych produktów spalania tytoniu prowadzi do uszkodzeń w obrębie wewnętrznych ścianek naczyń wieńcowych i innych tętnic. Niszczącą rolę odgrywa tu także tlenek węgla. Naczynia palaczy posiadają większą ilość złogów niż naczynia osób niepalących. Przedstawione zmiany prowadzą do zaburzeń rytmu serca, skurczy naczyniowych, tworzenia się skrzepów i powstania złogów naczyniowych.
U palaczy kora mózgowa jest mniej ukrwiona niż u niepalących. Dolegliwości naczyniowe dotyczą także mózgu oraz aorty brzusznej i naczyń kończyn dolnych. Palenie jest najgroźniejszym czynnikiem ryzyka zawału.

ZAŁĄCZNIK 3 (dla grupy III)
Jak powstaje rak?
Kiedy dym z papierosa dostaje się do wnętrza naszego organizmu, podrażnia oskrzela, co powoduje w nich zmiany: wydziela się obficie śluz, zanikają rzęski, śluz nie zostaje wydalony i zalega w oskrzelach. W związku z zaleganiem śluzu dochodzi do uporczywego kaszlu, mówi się o nim, że jest to kaszel palacza.
Podczas ciągłego podrażniania powstaje tkanka bliznowata z powodu zgrubienia ścianek pęcherzyków płucnych, które słabną. Śluzu pojawia się coraz więcej, co jest przyczyną zablokowania powietrza w pęcherzykach. Pęcherzyki rozciągają się i w efekcie dochodzi do rozedmy. W nabłonku zanikają normalne komórki kubkowe i walcowate. Zaczynają się pojawiać płasko-nabłonkowe komórki raka. Paląc papierosy człowiek działa przeciwko sobie.

Zofia Frankiewicz-Duda,
Alicja Laskowska