Pornografia nie ma jednej, konkretnie sprecyzowanej definicji. Można wyróżnić trzy zasadnicze kryteria, pojawiające się w definicjach pornografii: intencja twórcy dzieła, który ma na celu wywołanie podniecenia seksualnego u odbiorcy; przedstawienie aktu seksualnego w sposób prymitywny, oderwany od sfery duchowej człowieka; przedstawienie seksu w sposób dewiacyjny, niezgodny z naturą człowieka. Marek Czachorowski za pornograficzny uważa wytwór kulturowy, który przeocza lub celowo zniekształca obraz ludzkiej płciowości oraz wizję miłości pomiędzy mężczyzną a kobietą. Pornografia ukazuje ciało ludzkie i płeć ujęte tylko jako przedmiot użycia, a miłość między mężczyzną a kobietą sprowadza do wzajemnego, lub jednostronnego, używania jednej osoby przez drugą1. Definicja ta wydaje się całościowo ujmować problematykę pornografii.

Ogólnie przyjęte jest stanowisko, że producenci i propagatorzy pornografii kierują się chęcią zysku. Czym z kolei motywowani są odbiorcy pornografii? Według danych z literatury przedmiotu, głównymi odbiorcami pornografii są mężczyźni2. Dlaczego przeciętny Polak sięga po pornografię i jakie są tego konsekwencje?

Poniższe rozważania, które stanowią odpowiedź na zadane pytania, pochodzą z badań empirycznych, obejmujących 65 mężczyzn, przeprowadzonych przez autorkę.

Po pornografię sięgają częściej mężczyźni samotni - 63% oglądających pornografię stanowią kawalerzy i rozwiedzeni. W 85% posiadają oni wykształcenie zawodowe i średnie. Problem konsumpcji pornografii dotyczy w 40% ludzi młodych, między 20. a 25. rokiem życia, a w 30% mężczyzn znajdujących się w okresie przełomu życia. Młodzi mężczyźni prawdopodobnie przeżywają konflikt: intymność - izolacja. Jest to dla nich czas kształtowania się prawidłowych więzi heteroseksualnych i społecznych. Przy braku podstawowych informacji o rozwoju psychoseksualnym człowieka, oraz braku wsparcia bliskich osób, braku wskazania prawdziwych, uniwersalnych wartości, nie są w stanie prawidłowo rozwiązać konfliktu i wyjść z kryzysu. Odczuwając niepokój przed kontaktami z płcią przeciwną, sięgają po pornografię, która ma dostarczyć im informacji oraz umocnić w przekonaniu o ich męskości. Natomiast mężczyźni w kryzysie połowy życia przechodzą burzliwe zmiany związane z bilansem dotychczasowych zysków i strat oraz wyborem dalszej drogi życia. Mężczyźni niezadowoleni ze swoich dotychczasowych osiągnięć, nieposiadający osób bliskich, za które czuliby się odpowiedzialni, mogą kompensować odczuwane braki pornografią czy innymi używkami. 66% mężczyzn ogląda pornografię w samotności. Świadczyć to może o odczuwaniu przez nich lęku związanego z nawiązaniem intymnych kontaktów z płcią przeciwną.

Prawie wszyscy (91%) konsumenci pornografii nie otrzymali w okresie dorastania rzetelnych informacji na temat życia seksualnego człowieka. Korzystający z pornografii w 79% wywodzą się z rodzin, w których rodzice nie byli zgodni w stosowaniu metod wychowawczych wobec dzieci. Co czwarty odbiorca pornografii nie posiada obecnie bliskiej osoby, z którą mógłby szczerze porozmawiać, lub do której mógłby zwrócić się o pomoc. U korzystających z pornografii ujawnia się niezaspokojona potrzeba bliskości i miłości. Mężczyźni ci wydają się bardzo osamotnieni, nie posiadają społecznego systemu wsparcia.

Konsumenci pornografii mają zaburzone potrzeby: miłości, przynależności, poznawcze i bezpieczeństwa3. Braki w zaspokojeniu tych ważnych dla człowieka potrzeb sprawiają, że mężczyźni ci ciągle poszukują: wiedzy, bezpieczeństwa, przyjaźni, miłości.

Do odbioru treści pornograficznych badanych mężczyzn skłaniały: w 66% ciekawość, w 59% chęć poszerzenia wiedzy na temat seksualności człowieka, w 57% chęć przeżycia doznań erotycznych, w 36% nuda, i w 21% nacisk otoczenia, chęć dopasowania się do grupy (wykres1).

Mężczyźni korzystający z pornografii na pytanie, co daje im pornografia, odpowiedzieli następująco: rozładowuje napięcie seksualne, poprawia jakość współżycia, jest wspaniałym przeżyciem. Najwięcej (40%) odbiorców pornografii uważa, że jest ona formą satysfakcji seksualnej i rozładowuje napięcie seksualne. Osoby te utożsamiają pornografię z czynnościami erotycznymi. 34% erotomanów uważa, że pornografia poprawia ich współżycie małżeńskie. Osoby te przenoszą zachowania seksualne obecne w scenach pornograficznych na współżycie małżeńskie. Pornografię jako przygodę traktuje 26% korzystających z niej. Charakteryzują oni pornografię jako wspaniałe przeżycie, co może wiązać się z utożsamianiem pornografii z doświadczeniem erotycznym.

Cechą charakterystyczną mężczyzn korzystających z pornografii jest preferowana przez nich hierarchia wartości.
Na podstawie powyższego układu wartości w grupach: eksperymentalnej i kontrolnej, sporządzono dwa systemy wartości charakterystyczne dla obu grup mężczyzn. Wartości, które znajdują się najwyżej, mają znaczenie priorytetowe w poszczególnych grupach mężczyzn (wykres 2).

Hierarchia wartości mężczyzn korzystających z pornografii jest odwrotnością hierarchii preferowanej przez mężczyzn wolnych od pornografii. Konsumenci pornografii kierują się w życiu wartościami hedonistycznymi (dostatnie życie, miłość erotyczna, posiadanie dóbr materialnych, wygoda, wypoczynek, życie pełne wrażeń) i witalnymi (sprężystość ciała, sprawność). Kolejne pozycje w hierarchii zajmują wartości wytrzymałości, sprawności i siły fizycznej, estetyczne, moralne, prawdy. Ostatnią pozycję w hierarchii stanowią wartości święte (religijne, świeckie). Dla porównania, mężczyźni wolni od pornografii kierują się wartościami świętymi i moralnymi, a wartości preferowane przez odbiorców pornografii zajmują ostatnie miejsca w ich hierarchii wartości (wykres 3).

Różnice między korzystającymi z pornografii a wolnymi od niej mężczyznami przejawiają się także w zainteresowaniach obu grup mężczyzn.

Osoby uzależnione od pornografii przejawiają mniejsze zainteresowania wszystkimi dziedzinami w odniesieniu do osób niekorzystających z pornografii (wykres 4). Oglądający pornografię przejawiają największe zainteresowania estetyczną dziedziną życia, która według nich wyraża się w sztuce erotycznej. Konsumenci pornografii w znacznie mniejszym stopniu niż wolni od niej, interesują się filozofią, gospodarką, polityką, nauką i sprawami politycznymi. Brak zainteresowania kwestiami społecznymi i światopoglądowymi może wynikać z fiksacji na sferze popędowej człowieka, co uniemożliwia rozwój w innych sferach.

Podsumowując można stwierdzić, że odbiór pornografii jest zjawiskiem uwarunkowanym wieloczynnikowo. Pornografia jest środkiem uzależniającym, który powoduje uzależnienie od oglądania pornografii, a także często prowadzi do uzależnienia od czynności seksualnych i dewiacji seksualnych. Pytaniem nierozstrzygniętym pozostaje stosunek predyspozycji osobowościowych do uwarunkowań społecznych w procesie uzależnienia od pornografii. Najczęstsze motywy korzystania z pornografii dają się podzielić na uświadomione i zastępcze (nieświadome). Do motywów świadomych możemy zaliczyć: ciekawość, która wiąże się z brakiem informacji na temat życia seksualnego człowieka, chęć przeżycia doznań erotycznych oraz chęć dopasowania się do grupy. Motywy nieświadome wypływają z niezaspokojonych potrzeb człowieka. Korzystający z pornografii mieli niezaspokojoną potrzebę miłości, przynależności i bezpieczeństwa. Frustracja wymienionych potrzeb powodowała, że konsumenci pornografii pragnęli wyjść ze stanu psychicznego dyskomfortu. Pornografia obiecywała natomiast natychmiastowe ukojenie bólu i szczęście.

Joanna Chwaszcz

dr Joanna Chwaszcz - pracownik naukowy Katedry Psychoprofilaktyki Patologii SpoŁecznej Instytutu Psychologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Literatura
Cline V., Skutki pornografii, Gdańsk 1996.
Chwaszcz J., Psychospołeczne uwarunkowania odbioru pornografii przez mężczyzn, Lublin 2000.
Czachorowski M., Nowy imperializm, Lublin 1997.
Godzic W., Oglądanie i inne przyjemności kultury popularnej. Kraków 1996.
Imieliński K. (red.), Seksuologia społeczna, Warszawa 1978.
Niewiadomska I., Chwaszcz J., Kołodziej B., Śpila M., Seks. Fakty i mity, Lublin 2005.
Przypisy:
1. Czachorowski M., Nowy imperializm, Lublin1997.
2. Imieliński K. (red.), Seksuologia społeczna, Warszawa 1978.
3. Chwaszcz J., Psychospołeczne uwarunkowania odbioru pornografii przez mężczyzn, Lublin 2000.