Rodzaje postaw

Wychowanie do mediów oznacza kształtowanie odpowiednich postaw w stosunku do mass mediów w dzisiejszym świecie za pomocą odpowiednich środków i metod. Obecnie nikt już nie kwestionuje ogromnego wpływu mass mediów na sposób zachowania się człowieka. Należy jednak pamiętać, że kształtują one różne rodzaje zachowań. Sama postawa oznacza względnie trwałe ustosunkowanie się człowieka (negatywne lub pozytywne) do konkretnego przedmiotu np. osoby, idei, zjawiska, które angażuje w nim intelekt, wolę, uczucie i aktywność. Wyróżniamy dwie podstawowe grupy postaw: negatywne i pozytywne. Te pierwsze wykazują uzależnienie od mediów, prowadzące do wytworzenia określonej mentalności, np. gazetowej, telewizyjnej, internetowej - czyli w pewien sposób do wypaczonego światopoglądu (w szerszej perspektywie).

Postawy pozytywne wymagają trochę wysiłku ze strony "odbierającego" przekaz medialny, bazują bowiem na jego krytycznym myśleniu, zachowując je oraz pozwalając na zachowanie własnego zdania w konkretnych działaniach twórczych.

Postawy pozytywne osiągane są dzięki własnemu wysiłkowi człowieka i jego dobrej woli w tzw. wychowaniu medialnym. W praktyce oznacza ono zapoznanie się z mechanizmami działania mediów - w jaki sposób mogą one nas uzależnić od siebie, a z drugiej strony na ile (i w jaki sposób) możemy je odbierać w sposób twórczy.

Postawy pozytywne

Postawa krytyczna

Do symptomów tej postawy zaliczamy: ujawniony krytycyzm bez niechęci i uprzedzeń (czyli zdrowy obiektywizm), eliminowanie przez człowieka bezmyślnego stosunku do mediów (takie działanie opiera się na znajomości mechanizmów stosowanych w mediach oraz języka medialnego), tendencję dzielenia się swoimi spostrzeżeniami z innymi osobami (dialog, wymiana myśli i sądów), gotowość jedności do korekty informacji, dystans emocjonalny wobec treści odbieranych za pośrednictwem mediów (które np. miały wywołać stan zaskoczenia, strachu, zachwytu, zwątpienia czy euforii) oraz czerpania wiedzy z kilku źródeł informacji (co zmniejsza prawdopodobieństwo manipulacji względem odbiorcy).

Między innymi środkami do wypracowania takiej postawy krytycznej mogą być: rozmowy (dialog), pogadanka, wykład, dyskusja, a także modlitwa czy sam dar mądrości, roztropności i rady otrzymane w czasie sakramentu bierzmowania.

Dla wypracowania postawy krytycznej pomocną jest metoda: "widzieć - oceniać - działać". Pozwala ona kształtować niezależność myślenia oraz eliminuje szybkie i łatwowierne uleganie wobec cudzych opinii. Dzięki krytycyzmowi jednostka jest zdolna dostrzec w mediach działalność propagandową oraz treści zawierające manipulację.

Postawa odbioru selektywnego

Postawa ta polega na wypracowaniu nawyku bądź umiejętności selekcji programów TV, gazet czy rodzajów filmów. Pozwala ona uniknąć działań i zachowań automatycznych i przesadnej żywiołowości (czyli niekontrolowanej emocjonalności). Jednostka o takiej postawie kieruje się stałymi kryteriami, co kształtuje pośrednio też jej charakter. Każdy wybór związany jest z wysiłkiem intelektualnym i moralnym, stąd każdy z kolejnych wyborów pogłębia człowieka moralnie i pod względem intelektualnym. Postawa selektywności sprawdza się m.in. w obcowaniu z napastliwą i krzykliwą reklamą w mediach. Odbiorca potrafi wówczas zachować niezbędny dystans wobec lawiny propozycji i sugestywnych nowości i ostatecznie nie ulega ich wpływowi.

Postawa twórczej aktywności

Dzięki tej postawie jednostka nie ulega łatwo wpływowi mediów. Ludzie twórczy przeważnie charakteryzują się silniejszą osobowością i mniej są podatni na wpływy innych osób. Poza tym odznaczają się wyższą inteligencją, wykazują elementy nowości w swoim działaniu oraz znaczny stopień uspołecznienia i niezależności. Wszystko to ułatwia zachowanie odpowiedniego dystansu wobec mediów. Do symptomów postawy twórczej aktywności zaliczamy dążność do działania "powyżej mass mediów", czyli niewystarczalność przekazu medialnego dla zaspokojenia dziedziny twórczości i dla osobistego poszukiwania intelektualnego. U osób wykazujących taką postawę zauważa się wysoko rozwiniętą niezależność od tzw. cywilizacji obrazu i silnie rozwiniętą twórczość własną.

Aby ukształtować powyższe postawy, należy stosować odpowiednio dobrane środki i metody. Dobiera się je zależnie od środowiska życia, możliwości rodziców czy szkoły, od stopnia moralności i religijności odbiorców mediów. Mogą to być np. dyskusja (przemyślana), której zadaniem jest wymiana zdań na temat np. obejrzanego wspólnie filmu; kontrola dostępu dzieci do mediów; tzw. metoda mediów - polegająca na angażowaniu mediów do wychowania w ich odbiorze (np. w wychowaniu do odbioru filmu najlepiej stosować odpowiednio dobrane filmy); budowanie tzw. logosfery, czyli środowiska słowa, aby zapobiec marginalizacji słowa kosztem rozwoju "cywilizacji obrazu".

Postawa szerokich horyzontów

Postawa ta jest antynomią ciasnoty intelektualnej. Pozwala umiejętnie odczytywać aktualne wydarzenia w możliwie szerokim kontekście (czasowym, społecznym, kulturalnym, ekonomicznym i politycznym). Wiąże się z tym sztuka rozumienia znaków czasu. Powinna być budowana na prawidłowej hierarchii wartości, co z kolei prowadzi do zachowania właściwych proporcji w stosunku do rzeczy, zjawisk, wydarzeń i sytuacji. Jednostka o takiej postawie nie poddaje się np. działaniu tzw. zatrucia informacyjnego, które polega na przedstawianiu w mediach spraw bardzo ważnych i ważnych jako błahych lub wcale nieważnych - i odwrotnie.

Jednostka o postawie szerokich horyzontów stroni przed opiniami jednostkowymi czy zbyt powierzchownymi na temat drugiego człowieka. Postawa ta wyraża się też w wielorakich zainteresowaniach jednostki i jej życiowych pasjach rozwijanych z wiekiem, czy optymistycznym i życzliwym stosunkiem jednostki do otaczającego ją świata, przy eliminacji fobii i uprzedzeń. Sprzyja rozwojowi aktywności w życiu codziennym, krytycyzmu wobec propagandy i manipulacji i kształtuje obiektywizm i pozytywne nastawienie do otaczającego środowiska.

Postawa dialogu

Media są także zdolne kształtować w jednostce postawę dialogu. To zadanie powinno być spełnione przez wszystkie media ze swej natury dialogiczne i "wiążące poczucie wspólnoty międzyludzkiej" (szczególnie radio, telewizja, Internet). O dialogiczności mediów mówi się wtedy, gdy podejmowana jest możliwość komunikowania uczestniczącego albo interaktywnego. Komunikowanie to opiera się na dwukierunkowym przepływie informacji: od nadawcy do odbiorcy i odwrotnie (dzięki temu odbiorca, np. media czy telewizja, staje się podmiotem dialogu). Postawa dialogu charakteryzuje się tym, że jednostka nie myśli wyłącznie o sobie - jest otwarta na drugiego człowieka. Kładzie też nacisk na to, co łączy ją z innymi, choć nie przymyka oczu na istniejące różnice. Cechuje się także cierpliwością, zrozumieniem i wielkodusznością. Brak tu miejsca na fałszywą kokieterię, nieuzasadnioną podejrzliwość czy zazdrość. W postawie dialogu jest dużo empatii, polegającej na tym, że patrzy się na drugiego człowieka z jego punktu, identyfikując się niejako z jego aktualnymi przeżyciami i z jego sytuacją. Postawa ta polega także na budowaniu przez jednostkę względnie trwałych relacji o charakterze partnerskim z innymi ludźmi, opartych przede wszystkim na wzajemnym komunikowaniu werbalnym i na szerszej współpracy. Jest przejawem dojrzałej osobowości. Kształtowana jest głównie przez programy publicystyczne, publicystykę prasową i popularyzowane w mediach wyniki badań naukowych.

Postawa tolerancji

Postawa ta polega ona na wyrozumiałym utożsamianiu się jednostki do poglądów, innych religii i różnych ludzkich zachowań. Jest to bardzo popularne w mediach po 1989 r. Jej programowanie polega na prezentowaniu osób, które w opinii danych mediów zasługują na miano ludzi wyjątkowo tolerancyjnych. Jeżeli jednak obok takiej "prezentacji" zabraknie odpowiedniej opieki pedagogicznej, to może taka postawa przerodzić się szybko w postawę "moralnego liberalizmu", "tolerancji wobec zła" czy "permisywzimu". Odpowiednikiem tolerancji w teologii moralnej w praktyce życia chrześcijańskiego jest postawa wielkoduszności, która każe jednostce zrozumieć drugiego człowieka, przebaczyć mu i udzielić pomocy. Postawa tolerancji w wychowaniu do mass mediów zaś ma uczyć krytycyzmu, dostrzegania różnic, ale nieprzyjmowania ich za swoje, jeśli nie są zgodne z wyznaczonym przez jednostkę światopoglądem moralnym i religijnym. W tej postawie dominuje wolna wola jednostki wspomagana działaniem intelektu, gdyż rozpoznawanie cudzych poglądów, opinii, zachowań i stwierdzenie ich "inności" jest domeną intelektu. "Inność" drugiego człowieka nie budzi u człowieka tolerancyjnego uprzedzeń czy negatywnych zachowań (przyjmuje ten fakt jako coś zwyczajnego). Postawa tolerancji jest otwarciem się na zjawisko różnorodności w takich dziedzinach, jak: narodowość, religia, poglądy (np. polityczne), pozycja społeczna, zainteresowania i życiowa pasja, działalność zawodowa i społeczna itp. W ten sposób można mówić, że mass media dają swoim odbiorcom szansę ukształtowania w nich postawy tolerancji.

Postawy negatywne

Do najważniejszych negatywnych postaw możemy zaliczyć: konsumizm medialny, uzależnienie od mediów czy makiawelizm. W wychowaniu do mediów należy zwracać odbiorcom szczególną uwagę na tego typu skutki działalności medialnej.

Postawa konsumizmu medialnego

Postawa ta prowadzi do uzależnienia się od mediów na płaszczyźnie głównie uczuciowej. Symptomami jej będą: dominacja elementu przyjemnościowego (przy jednoczesnym spychaniu na plan dalszy elementu intelektualnego i kulturalnego), wybijanie się na czoło myślenia egoistycznego, zwracanie uwagi głównie na przeżywanie (uczucia, emocje) przekazywanych treści, a mniej na ich rozumienie. U konsumenta mediów wytwarza się szybki chaos treści i brak czasu na refleksję. Postawa taka paraliżuje kontakty międzyludzkie, gdyż drugi człowiek staje się intruzem, przeszkodą w ciągłym odbieraniu mediów. Konsumpcja nie rozwija człowieka, dlatego u jednostki o takiej postawie szybko daje zauważyć się zastój umysłowy. Konsumpcja eliminuje z biegiem czasu aktywność życiową i twórczą człowieka, staje się on jednostką bierną w życiu społeczno-kulturowym. Postawa ta blokuje więc kontakty międzyludzkie, odwraca uwagę od potrzeb drugiego człowieka, zamykając jednostkę w "swoistym getcie", w którym najważniejsze jest konsumowane medium - najczęściej telewizja.

Postawa uzależnienia od mediów

Jest to jedna z tych postaw ukształtowanych przez media, która najwyraźniej "rzuca się w oczy". Jednostka z taką postawą przeznacza na odbiór danego medium nadmierną ilość czasu. Odbywa się to kosztem innych zajęć, a nawet obowiązków (rodzinnych, zawodowych, szkolnych, religijnych). Gdy taka postawa funkcjonuje dłużej, powstaje mentalność odpowiadająca danemu medium, np. mentalność "telewizyjna", "gazetowa", "internetowa". Oznacza ona nabycie sposobu myślenia (argumentacji, motywacji) od jakiegoś dziennika, tygodnika, programu TV. Człowiek uzależniony od medium staje się z biegiem czasu jego fanem. Często też nie akceptuje tych, którzy nie są "fanami" danego medium, a jego przeciwników obdarza niechęcią. Postawę uzależnienia od medium widać najwyraźniej na przykładzie stosunku do TV czy internetu. ("telemaniak", "internetowiec", "siecioholik"). Telemaniak nie potrzebuje kultury "wyższej", dlatego nie ma potrzeby kontaktu z teatrem, filharmonią czy muzeum sztuki. Człowiek uzależniony od mediów zaniedbuje swoje obowiązki z powodu poświęcania ogromnej ilości czasu dla wybranego medium, jest podatny na propagandę, a zwłaszcza na działania manipulatorskie. Wiąże się to z naiwnością i brakiem krytycyzmu w stosunku do "medium uzależniającego. Postawa ta prowadzi do oportunizmu - bardzo szkodliwego dla dzieła społecznego.

Postawa makiawelizmu*

Postawa ta polega na manipulowaniu drugim człowiekiem. W stosunkach międzyludzkich można ją zaobserwować po następujących symptomach: braku bezinteresownego zwrócenia uwagi na drugą osobę i jej problemy, traktowaniu drugiego człowieka instrumentalnie, braku empatii, lekceważeniu prawdy, braku autokorekty (co prowadzi do nabycia odporności na krytykę swego postępowania), czy podstępie, przebiegłości i chytrości w działaniu. Makiawelista jest typem "spryciarza" i "cwaniaka", dlatego nie cieszy się sympatią w swoim środowisku. "Makiawelista" medialny ulega więc wypaczeniu moralnemu, nie przebiera w środkach i dopuszcza "wszystkie chwyty" byleby został osiągnięty przez niego zamierzony cel, do którego zdąża, wypaczając po drodze swoją (i innych) moralność i "zdrowie" społeczne.

Inne postawy - "złe nawyki"

Innymi negatywnymi postawami, na które jednostka może być narażona w kontakcie z mediami, są: postawa uległości wobec propagandy i postawa zgody na manipulowanie sobą.

Postawa uległości wobec propagandy polega na stosunkowo łatwym dawaniu wiary treściom przekazywanym publicznie poprzez dysponentów propagandy. Może ona powstać w wyniku długotrwałego oddziaływania propagandowego, które posługuje się wszystkimi dostępnymi mediami. Skuteczność tych działań zależy np. od czynników wewnętrznych (tkwiących w jednostce), różnych czynników zewnętrznych (np. kontakty osobowe, udział w kulturze), a także od profesjonalizmu, metod i narzędzi propagandy. O istnieniu tej postawy świadczy wspomniana wcześniej mentalność "gazetowa", "telewizyjna", itp.

Postawa zgody na manipulowanie sobą jest efektem skutecznej manipulacji, polegającej na stopniowym przyzwyczajaniu człowieka do zjawiska manipulacji i ukazywania pewnych celów odpowiadających potrzebom i oczekiwaniom człowieka. Jest ona wyjątkowo silna w społeczeństwach krajów posttotalitarnych. Na ogół jednostki nie przyznają się do tej postawy publicznie, choć traktują doznawaną manipulację jako osobiste dobro czy nawet wygodny sposób na życie. Prowadzi ona do odebrania człowiekowi jego podmiotowości a dania mu godności przedmiotowej. Postawa ta bazuje na skłonności człowieka do ulegania manipulacji tkwiącej w psychice człowieka.

Wybieraj sam!

W procesie wychowania do mass mediów sprawa kształtowania właściwych postaw jest głównym zadaniem zarówno dla teoretyków wychowania, jak i dla pedagogów - praktyków. Należy posiadać wiedzę nt. postaw negatywnych i pozytywnych kształtowanych przez media, gdyż pozwala to zachować pewien obiektywizm w podejściu do tego typu źródeł informacji. Świadomość wpływu określonego języka i technik medialnych na psychikę i światopogląd człowieka jest bardzo ważna i spełnia funkcję ochronną przed "ogłupieniem", demoralizacją czy zakłamaniem prawdy. W wychowaniu do mediów należy więc podejmować równolegle dwa działania:

1. przestrzegać przed negatywnymi wpływami mass mediów i jednocześnie eliminować je;

2. wzmacniać wpływy pozytywne, aby powstałe w ich wyniku postawy nie uległy zniekształceniu i były stale pogłębiane, prowadząc do dalszego rozwoju twórczej aktywności człowieka.

Jest to zgodne z apelem Jana Pawła II, który głosi, iż: "niezbędne jest wspólne i skoordynowane działanie Kościoła, szkoły, rodziny i samych środków przekazu, które mogą w procesie wychowania stanowić wielką pomoc". Tylko wtedy człowiek (szczególnie młody) zostanie właściwie wychowany do mediów, jeżeli dzięki prawidłowemu obcowaniu z nimi będzie się stawał bardziej człowiekiem. Wszystko to zaś jest osiągalne dzięki właściwie przemyślanemu i realizowanemu wychowaniu do mediów.

Gabriela Rybarczyk

* Nazwa pochodzi od nazwiska Niccolo Machiavellego (1469-1527) - twórcy doktryny pozbawiającej dziedzinę polityki i władzy moralności. Teorię tę przedstawił w słynnym traktacie pt. "Książę".

Bibliografia:
1. bp A. Lepa, Pedagogika mass mediów, Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 2000.
2. bp A. Lepa, Mass media i tożsamość Polaków, "Zeszyt Niedzieli" nr 1, Częstochowa 1996
3. bp A. Lepa, O micie Kościoła - organizacji, "Niedziela" Rok XLIV, nr48 (452), Częstochowa-Łódź 2. XII. 2001
4. bp A. Lepa, Jak wychowywać do mediów? - Konferencja wygłoszona 23 stycznia 2000 r. w toruńskim studio Radia Maryja, "Wiadomości Archidiecezjalne Łódzkie", styczeń 2000,
s. 70-75
5. bp A. Lepa, O nowej mitologii, "Wiadomości Archidiecezjalne Łódzkie", Rok LXXVI, styczeń 2002, nr 1, s. 43-49.
6. bp A. Lepa, Nowa mitologia jako wyzwanie, "Wiadomości Archidiecezjalne Łódzkie", Rok LXXVI, styczeń 2002, nr 1, s. 49-52.
7. bp A. Lepa, Media w służbie człowiekowi - Wprowadzenie do konferencji prasowej ("Kościół łódzki Anno Domini 2001") przeprowadzonej 20 września 2001, "Wiadomości Archidiecezjalne Łódzkie" (2001), s. 457-458.
8. bp A. Lepa, Troszczyć się o katolickie media - Wypowiedź dla Katolickiego Radia Podlasie nadana w Niedzielę Środków Społecznego Przekazu 16 września 2001, "Wiadomości Archidiecezjalne Łódzkie", 2001, s. 453-454.