Każdy z nas na różne sposoby komunikuje się z drugim człowiekiem, jednak większość nie poddaje analizie tego, jak mówimy czy przekazujemy myśli i treści. Na katechezie następuje komunikacja głównie katechety z uczniem. Jeśli nie jest ona właściwa, to nawet ogromny zasób wiedzy katechety nie będzie stanowić o skuteczności katechezy. Czym jest komunikacja i czy katecheza szkolna jest formą komunikacji?

Czym jest komunikacja?
Komunikacja interpersonalna nie jest zjawiskiem nowym. Nad umiejętnością porozumiewania zastanawiali się już greccy sofiści, którzy byli nauczycielami i wychowawcami.

Jednak jako początek naukowej refleksji nad zjawiskiem komunikacji interpersonalnej przyjmuje się dopiero początek XX wieku. Zagadnieniem komunikacji zajmują się dziś przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych: lingwiści, antropolodzy, ekonomiści, psycholodzy, pedagodzy. Termin komunikacja pochodzi od łacińskiego słowa comunicatio, który oznacza wymianę, łączność, rozmowę. Istnieje około 200 definicji tego terminu. Liczba ta może wynikać z tego, że komunikowanie obejmuje wiele form i rodzajów działalności.
Oto kilka reprezentatywnych definicji odnoszących się do komunikowania:

1. Komunikowanie jest szczególną odpowiedzią organizmu na bodziec.
2. Komunikowanie jest transmisją (przekazem) informacji, idei, emocji etc. za pomocą symboli - słów, obrazów, znaków graficznych etc.
3. Komunikowanie jest wywoływaniem odpowiedzi za pomocą symboli werbalnych.
4. Komunikowanie stawia w centrum uwagi te zdarzenia, w których źródło emituje wiadomość odbiorcy ze świadomą intencją wpływu na jego późniejsze zachowanie.
5. Komunikowanie między ludźmi zachodzi wówczas, gdy reagują oni na symbole.
6. Komunikowanie jest to wzajemny związek słów (mówionych i pisanych) bądź wiadomości; wzajemna wymiana myśli lub opinii.
7. Komunikowanie jest to proces, w którym ludzie dążą do dzielenia się znaczeniami za pośrednictwem przekazywania symbolicznych wiadomości.
8. Komunikowanie jest to proces, w trakcie którego pewna osoba sprawia, że jej myśli, pragnienia lub wiedza stają się znane i zrozumiałe dla innej osoby1.

B. Sobkowiak proponuje też własną definicję: "Komunikowanie jest to proces wytwarzania, przekształcania i przekazywania informacji pomiędzy jednostkami, grupami i organizacjami społecznymi. Celem komunikowania jest stałe i dynamiczne kształtowanie, modyfikacja bądź zmiana wiedzy postaw i zachowań, w kierunku zgodnym z wartościami i interesami oddziałujących na siebie podmiotów“2.

Warto przytoczyć definicję A. Wiszniewskiego: "Komunikowanie się to wzajemne przekazywanie informacji, umiejętności, pojęć, idei, uczuć itp. za pomocą symboli tworzonych przez słowa, dźwięki, obrazy czy dotyk“3. Z definicji tej wynika, że chodzi nie tylko o komunikację werbalną ale też niewerbalną. W katechezie sprawą pierwszorzędną jest problem języka. Konieczne jest, by język był odpowiedni dla wieku katechizowanego, właściwy dla ucznia szkoły podstawowej, średniej, dla studiujących i naukowców, dla wykształconych oraz bez szkół wyższych, a nawet dla upośledzonych umysłowo i fizycznie. Należy jednak pamiętać, że zarówno w katechezie jak i w teologii nie można posługiwać się językiem, który prowadziłby do wypaczenia tego co zawiera się w Symbolu zwanym Credo. Nie może być to również język, który wprowadza w błąd lub zwodzi.
Około 65% komunikowania ma charakter niewerbalny, czyli ekspresja twarzy, gestykulacja, ton głosu odgrywają nieraz większe znaczenie niż same słowa4.

Teoretycy komunikacji niewerbalnej wyróżniają najczęściej następujące kategorie, w których próbują zamieścić zachowania niewerbalne. Są to:
- aparycja - fizjonomia, waga, tusza, wzrost, wygląd, ubranie, uczesanie. Staranność ubioru sygnalizuje szczególne przywiązanie do jakiegoś spotkania, nadając mu uroczysty charakter;
- kinezyka - ruchy ciała w tym gestykulacja, spojrzenia, postawy, mimika i wyraz twarzy, jako najważniejsze linie przesyłania sygnałów o stanach emocjonalnych, poczynając od uśmiechu, a kończąc na zaskoczeniu;
- proksemika - odległość, dystans i relacje przestrzenne to ważny sygnał stosunków wzajemnych. Skracanie tego dystansu jest oznaką zbliżania się psychicznego, oddalanie stanowi oznakę utraty kontaktu. Chodzi tu też o elementy środowiska fizycznego, w którym zachodzi komunikowanie się, a więc rodzaj przestrzeni, np. klasa szkolna, kościół, ulica, gabinet urzędnika; wyposażenie przestrzeni - wystrój pracowni klasowej, kościoła, dekoracja; warunki fizyczne - temperatura, hałas, oświetlenie;
- haptyka - dotyk, kontakt fizyczny. Obyczaje kulturowe określają dość dokładnie obszary ciała, których wolno i których nie wolno dotykać u swego odbiorcy. Kontakt fizyczny jest też regulowany znajomością, płcią rozmówców, ich statutem społecznym, organizacyjnym;
- chronemika - czas, jako swoisty system przekazu; włączając w to takie zagadnienie jak czas oczekiwania, czas trwania i ilość spędzonego z kimś czasu;
- parajęzyk - wysokość, głośność, tempo, przerwy wokalne, modulacja. Chodzi tutaj też m.in. o takie wokalizacje, jak śmiech, płacz, ziewanie, mruczenie, mlaskanie, posapywanie, westchnienia, a nawet chrapanie. Parajęzyk to także intonacja i natężenie głosu. Można mówić ciepło i zimno, cicho i głośno, monotonnie lub dynamicznie i na wiele innych sposobów, o których każdy, komu przychodzi otworzyć usta wobec drugiej osoby, doskonale wie5.

W zasadzie wszystkie wymienione wyżej kategorie komunikacji niewerbalnej znajdują zastosowanie na ambonie, w katechezie oraz w innych sytuacjach, gdzie kontaktujemy się z katechizowanymi.

Elementy komunikacji a katecheza szkolna
Istnieje wiele schematów obrazujących proces komunikowania się. Jednak prawie każdy z nich uwzględnia "nadawcę, odbiorcę, kanał, komunikat, kontekst i kod"6.

A oto krótka analiza poszczególnych elementów:
1. Nadawca. Nadawcą informacji może być osobnik, osoba, obiekt techniczny oraz środowisko. Wszystkie te jednostki określone jako nadawca, w procesie komunikacji nadają sygnały, które niosą informację. W procesie nadawania sygnałów występuje zjawisko kodowania informacji, które może być na poziomie świadomości refleksyjnej, jak w przypadku człowieka.
2. Odbiorca. Odbiorcą informacji może być każda osoba, osobnik i obiekt techniczny. Wszystkie te jednostki biorące udział w procesie komunikacji muszą być odpowiednio przygotowane na odbiór tej informacji.
3. Kanał informacyjny. Aby zaistniał kontakt pomiędzy nadawcą informacji a jej odbiorcą musi istnieć kanał przekazu informacji zakodowanej w pewien system znaków, sygnałów lub bodźców, które muszą być rozpoznane, dekodowane, zrozumiane i zinterpretowane przez odbiorcę. Przez kanał informacyjny rozumiemy drogę, którą formy znaku przenikają do odbiorcy, na przykład: fala głosowa, impuls prądu, pole widzenia, zasięg internetu, itp.
4. Komunikat. Komunikat jest to informacja nadana według określonych reguł występujących w danym systemie znaków.
5. Kontekst. Przez kontekst rozumiemy całokształt okoliczności, w których został nadany komunikat.
6. Kod. Według określenia T. Milewskiego są to znaki, które wzajemnie warunkują swoje istnienie i tworzą pewien system. Znaki wchodzą w skład systemu kodowego i muszą być znane nadawcy i odbiorcy7.

Poszczególne elementy komunikacji możemy powiązać z katechezą w szkole:
Nadawca - Bóg, w Jego imieniu katecheta komunikuje się z człowiekiem. Katecheta będąc nadawcą musi realizować trzy funkcje katechezy: nauczanie, wychowanie i wtajemniczenie. Oczywiście winien tak przekazać, aby jego informacja dotarła do odbiorcy.
Odbiorca - katechizowani. Oni mają odebrać zakodowaną informację oraz przesłać odpowiedź do nadawcy, czy ta informacja do nich dotarła.
Kanał informacyjny - droga, którą katecheta przesyła tę informację.
Komunikat - przekazywana treść, Słowo Boże zawarte w Tradycji i w Piśmie świętym. Inaczej mówiąc, orędzie katechetyczne. Z tym ściśle wiąże się dobór właściwego języka przekazu treści.
Kontekst - okoliczności, w jakich przebiega kontaktowanie się. Chodzi głownie o miejsce (Kościół, klasa, pielgrzymka), charakter więzi pomiędzy nadawcą a odbiorcą oraz długość spotkania (lekcji, kazania).
Kod - czynność związana z tworzeniem przez katechetę informacji. "Mówienie i pisanie określa się terminem kodowanie, natomiast rozszyfrowanie przekazywanej informacji przez katechizowanego określa się dekodowaniem“8. Oczywiście istotne jest to, aby katecheta posługiwał się takim kodem, który katechizowany będzie potrafił odkodować.

Czy katecheza szkolna jest formą komunikacji?
Czy komunikacja przynosi wartość katechezie, a wykorzystanie na lekcji w szkole poszczególnych jej elementów pozwala nam uzyskiwać lepsze i trwalsze efekty katechizowania?

Na podstawie piętnastoletniego stażu katechetycznego odpowiadam, że elementy komunikacji w katechezie zdecydowanie są niezbędne i pomagają w katechizowaniu.

Komunikacja wiary nie może nadal oznaczać przekazu w dotychczasowym rozumieniu tego pojęcia. Oczywiście przekaz dokonuje się nadal, ale tylko jako rezultat w poszukiwaniu prawdy. Katecheta nie może dziś gwarantować przekazu wiary, ale może zapewnić właściwą jakość odkrywania i poznawania prawdy.

Wskazując na wielkie znaczenie komunikacji w katechezie, także szkolnej, należy pamiętać, aby nie popaść w skrajność i uczynić katechezę jedynie doskonałą formą komunikacji. Istniałoby wówczas niebezpieczeństwo spłycenia orędzia i sprowadzenie katechezy do odpowiedniej socjotechniki, która po rozpoznaniu okazałaby się tylko manipulacją. Z drugiej jednak strony nie sposób nie docenić walorów komunikacji. I tutaj najlepszy będzie kompromis:,, dobra treść i dobra forma rokuje skuteczność przekazu, skuteczność katechezy“9. Mówiąc dokładniej, osiągnięcia komunikacji należy przenosić na grunt katechezy w taki sposób, aby dochować wierności Bogu i Jego Orędziu, dostrzegając przy tym potrzeby i oczekiwania współczesnego człowieka.

Jolanta Karczewska

Jolanta Karczewska - katechetka, doktorantka na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Przypisy:
1. B. Sobkowiak, Definicja, cechy i funkcje komunikowania, w: Współczesne systemy komunikowania, red. B. Dobek-Ostrowska, Wrocław 1998, s. 10- 11.
2. Tamże, s. 11.
3. A. Wiszniewski, Jak przekonująco mówić i przemawiać, Warszawa 1994, s. 12.
4. W. Głodowski, Komunikowanie interpersonalne, Warszawa 2001, s. 152.
5. Tamże.
6. J. M. Dołęga, Podstawowa struktura komunikacji, w: Komunikacja wiary w trzecim tysiącleciu, red. S. Dziekoński, Olecko 2000, s. 102.
7. Tamże.
8. W Głodowski, Komunikowanie interpersonalne, Warszawa 2001, s. 22.
9. H. Lemmerman, Szkoła retoryki, Wrocław 1995, s. 80.