EKSPOZYCJA I
Symbolika i rodzaje krzyży

Stoją na skraju polnych dróg i nowoczesnych autostrad, na placach naszych miast. Spoglądamy na nie w naszych domach, górują nad grobami naszych zmarłych, smaga je wiatr i opromienia słońce na szczytach gór. Nie są tylko znakiem śmierci i zagłady, są uwieńczeniem autentycznie przebytej drogi.

Krzyż symbolizuje:
1. Chrześcijaństwo - ukrzyżowanie Chrystusa, Jego mękę i śmierć.

2. Nieśmiertelność - wieczną pamięć. Stawiano je na placach i rozstajnych drogach, aby upamiętnić bitwy i znaczące wydarzenia.

3. Władzę - krzyż na kuli jest jednym z insygniów królewskich.

4. Walkę ze złymi duchami - noszono go jako talizman służący do odpędzania demonów (dzięki podobieństwu do miecza).

5. Podpis - władcy i arystokraci nieumiejący się podpisać stawiali na znak szczęścia krzyżyk na dokumentach. Analfabeci podpisywali się krzyżykami.

6. Rachubę czasu - jeden krzyżyk = 10 lat, piąty krzyżyk = 40-50 lat.

Pięć głównych typów krzyży występujących w Polsce:
1. krzyż niezdobiony, powstały z przecięcia się belki dłuższej z krótszą,
2. krzyż z gałkami rzeźbionymi u końców belek i nakryty blaszanym, podkowiasto wygiętym daszkiem, z ażurową krezą u brzegów,
3. krzyż z kapliczką umieszczoną na skrzyżowaniu belek,
4. krzyż, do którego pionowej belki przybite są narzędzia męki,
5. krzyż o dwóch równoległych przecznicach, posiadający moc odżegnywania zarazy.

EKSPOZYCJA II
Krzyż w dziejach Polski

Forma krzyża jest symbolem zbiorowej pamięci, pod nim ukryta jest najbliższa historia. Krzyż prowokuje pytania, po co tu stoi.

Poeci nazywali Polskę krainą mogił i krzyży.

Wiele krzyży na naszych terenach wiąże się z tragicznymi wspomnieniami powstania styczniowego. Wznoszono je na samotnych mogiłach powstańców poległych w walce o wolność. Patriotyczne znaczenie tych godeł zrozumiał generał gubernator M.N. Murawiew, który rozkazem z dnia 8 VI 1863 r. zakazał naprawiania starych krzyży i wznoszenia nowych poza obrębem cmentarza. Poza tym zbutwiałe krzyże kazał burzyć - jako "niebezpieczne dla życia przechodniów". Zarządzenie "Wieszatiela" przyniosło zagładę wielu krzyżom o wybitnych wartościach artystycznych.

Te, które przetrwały, przeobraziły się w symbol lat minionych; w nich - jak mówi Grzegorz w "Kordianie" - smutek niby książka mądra w sercu żyje.

Krzyż był jednym z elementów biżuterii patriotycznej, popularnej w latach 60. XIX wieku. 27 II 1861 roku w starciu z wojskiem carskim zginęło 5 demonstrantów, a noszona po nich żałoba stała się formą sprzeciwiania się zaborcom. Uzupełnieniem czarnych strojów, noszonych w sferach patriotycznych, były widoczne na zdjęciach krzyże. Eksponowano je wbrew urzędowym zakazom carskich władz. W dobie represji popowstaniowych pamiątki te starannie ukryto, stąd do dziś znajdują się one w wielu polskich domach.

Wędrując poprzez zmieniający się świat, ze wzruszeniem wspominamy krzyże na wzgórzach, katedrach i placach drogich nam miast i miejsc. Krzyże Wilna i Gdańska, krzyże Grabarki i Szawli, krzyże ze znaku "Solidarność".

Tylko pod krzyżem,
tylko pod tym znakiem
Polska jest Polską,
a Polak Polakiem.

(Adam Mickiewicz)

Fotografie (format A3 i A4 - ksero kolorowe)
Chrzest Polski, (obraz Jana Matejki); krzyż św. Stanisława; kolumna Zygmunta w Warszawie; jabłko królewskie wyjęte z grobu Anny Jagiellonki; Unia lubelska, (obraz Jana Matejki); Edward Dembowski na czele procesji w Podgórzu; powstańcza mogiła na uroczysku Komotowszczyzna; krzyż - pomnik powstania 1831 i 1863 roku w Rajgrodzie; sztandar powstańczy z 1863 r.; krzyże z doby manifestacji patriotycznych w 1863 r. - biżuteria patriotyczna; krzyż z 23 X 1914 r., wzniesiony przez legionistów 2 batalionu Z. Roklan-Hofbauera, na granicy Galicji i Węgier; krzyż w stoczni Gdańskiej; Pomnik Stoczniowców Gdańskich.

EKSPOZYCJA III
Krzyż w polskim pejzażu

***
Krajobraz Polski nosi ślady tragedii ludzkich, cierpień i męczeństwa. Reliktem takiego pejzażu na Podlasiu są krzyże, które zbiegły się na polnej kapliczce w Strzałkach (pow. Radzyń), przy czym dorosłe, wysokie stanęły tuż przy niej, a małe gdzieś z daleka. Bezmierny smutek wieje od tych nekropolów rozrzuconych po rozległej równinie Podlasia.

***
Na przełomie XIX i XX wieku z inicjatywy Kościoła wznoszono krzyże na wyniosłościach ku uwiecznieniu początku XX wieku. Poza tym krzyże wyszły na ulice miast. Niektóre, jak na przykład w Krakowie przy ul. Rakowickiej zatrzymują przechodnia Mickiewiczowskim wezwaniem:
Uszło szczęście i dotąd próżno za nim chodzę.
Nie uszło, czeka ciebie na krzyżowej drodze.

***
Krzyże przydrożne posiadają wysokie wartości artystyczne. Żaden z narodów nie stworzył w tej dziedzinie nic piękniejszego, co by rozmaitością i urodą formy harmonizowało lepiej z otaczającą przyrodą. Te, wznoszone przy drogach, w polach i na bezludziu, arcydzieła sztuki ludowej, sprzęgły się z charakterem wsi polskiej.

***
Krzyże polne zmieniały swój charakter z biegiem czasu. Po zbutwieniu belki wkopywano ją powtórnie, wskutek czego malały na starość. Właściwie działo się z tymi krzyżami to samo, co z człowiekiem, który pod brzemieniem lat pochyla się, więdnie i kurczy. Wzruszające były na Podlasiu krzyże występujące parami, z których jeden smukły i młody towarzyszył drugiemu, niskiemu i staremu.

***
"Wieś zaczyna się od krzyża. Trzeba się przeżegnać. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, amen. Jak w kościele, tylko codzienniej. Kościół jest niedzielny, świąteczny, to i żegnanie się kościelne nie takie zwyczajne. A wieś swoja, powszednia. To tak jakoś bardziej swojskie to żegnanie się pod krzyżem wioskowym, to tak jakoś zwyczajniejsze.
A potem, po żegnaniu się, trochę podejść i nasz dom. To prawie tak wygląda, jakby żegnało się przed naszym domem".

(Zalewski A. Przebłyski słów, Hajnówka 1993)

Fotografie (format A 3 - ksero)
Krzyż na szczycie Baraniej Góry; "grupa" krzyży przy kapliczce w strzałkach na Podlasiu; kamienny krzyż
pokutny - XV wiek; dwa średniowieczne kamienne krzyże pokutne w Żarnikach, pow. Jędrzejów; krzyż przydrożny pomiędzy Niedzicą a Falsztynem na Spiszu; krzyż z zawieszonymi na nim wotami, haftowanymi fartuszkami, Siemiatycze; dwa przystrojone krzyże przydrożne, wieś Żdżary, powiat Łuków; zdjęcia różnych krzyży z albumu W. Wołkowa, A. Strumiłły Krzyż.

EKSPOZYCJA IV
Krzyż w poezji

(wiersze A. Hukałowicza)

Cmentarz II

stare drzewa
pochylone nad krzyżem
gałęziami dotykają
mojej twarzy

alejka pusta

za murem
ludzie pukają
do bramy
wiecznego snu

***
Przydrożna kapliczka

płynie echo
kościelnych dzwonów
ślady stóp
prowadzą do kotliny
gdzie brat
ludzkie twarze
liczy na różańcu

***
Patron

budowałem drogę
pełną świątków
powstańczych krzyży
w kolorowych witrażach
sen o potędze
na poboczu ślady
proroków
stacje przydrożne
dźwigałem kamienie
z księgi Hioba
starczyło sił
na malowanie
bielą i czernią

do chmur daleko

***
Święte miejsce

na wzgórzu krzyż
ukojenie sumienia
pod koniec lata
przynosimy brzemię
trosk
mocne postanowienie
poprawy

wieczorem
wracamy do domu

przyjdziemy za rok

***
Kto chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje
(Mt. 16,24).

***
Wiemy, co się dzieje z nami, kiedy idąc bezludziem, trafimy na samotny krzyż mogilny. Nikt i nic nie powie nam, komu go postawiono. Nie pytamy "komu bije dzwon?" Wiemy, że postawiono go także nam.

(Powyższe teksty i wiersze stanowią podpisy do zdjęć krzyży).

Aldona Żmiejko

Aldona Żmiejko - nauczycielka w Publicznym Gimnazjum nr 18 w Białymstoku

Bibliografia:
1. Seweryn T., Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958.
2. Ziehr W., Krzyż - symbol i rzeczywistość, Kraków 1998.
3. Wołkow W., Strumiłło A., Krzyż, Białystok 1999.
4. Księga krzyża, antologia, red. B. Arsoba, Katowice 1998.
5. Hukałowicz A., Idąc śladem cienia, Białystok 1999.
6. Zalewski A., Przebłyski słów, Hajnówka 1993.
7. Łukasiewicz D., Znak krzyża, "Wprost", 1998, nr 37.