Reforma szkolnictwa zawodowego rozpoczęła się 1 września 2002 r. utworzeniem szkół zajmujących się kształceniem zawodowym:

• Zasadnicza Szkoła Zawodowa 2- lub 3-letnia (ZSZ) - w zależności od zawodu na podstawie klasyfikacji zawodów z dnia 8 maja 2004 r. (Dz. U. Nr 114, poz. 1195) z późn. zm.;
  
• Technikum 4-letnie (T) - wspomniana klasyfikacja zawodów określa, które zawody mogą być realizowane w danym typie szkoły;
  
• Technikum Uzupełniające 3-letnie po ZSZ (TU) - jak wyżej;
  
• Szkoła Policealna (SP) - jak wyżej;
  
• Liceum Profilowane 3-letnie (LP) - kształcenie ogólnozawodowe.
  

Reforma zakładała nową formułę egzaminu zawodowego. Pojawiał się on stopniowo:

• czerwiec 2004 - egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe w ZSZ w 2-letnich zawodach (23 zawody);
  
• czerwiec 2005 - egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe w ZSZ w 3-letnich zawodach (52 zawody);
  
• czerwiec 2006 - egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe w T i SP (75 zawodów łącznie). SP - na razie tylko zawody jednoroczne.
  

Nowy egzamin zawodowy oparty jest na standardach wymagań będących podstawą przeprowadzania egzaminów potwierdzających kwalifikacje zawodowe, opracowanych dla poszczególnych zawodów i ogłoszonych w Dziennikach Ustaw nr 49/2003 oraz 66/2005.

Egzamin zawodowy nie dotyczy liceum profilowanego, ponieważ kształcenie ogólnozawodowe nie przygotowuje do konkretnego zawodu - celem tego typu kształcenia jest przybliżenie jednego z 15 profili. Dopiero kontynuacja edukacji w szkole policealnej ma prowadzić do uzyskania zawodu i umożliwienia potwierdzenia kwalifikacji.

Przed nami kolejny egzamin obejmujący szerszą grupę szkół i zawodów. Przeprowadzenie tych egzaminów jest zadaniem ośmiu Okręgowych Komisji Egzaminacyjnych pod kierunkiem Centralnej Komisji Egzaminacyjnej. Okręgowe Komisje mają także przeszkolić ogromną rzeszę egzaminatorów dla ok. 200 zawodów oraz upoważnić różne instytucje do przeprowadzenia tych egzaminów - etapu pisemnego i praktycznego. Tymi instytucjami generalnie są szkoły zawodowe. Nie są one zadowolone z zaistniałej sytuacji, oceniając to jako bardzo duże obciążenie, tym bardziej że muszą jednocześnie obsłużyć egzaminy w starym i nowym wydaniu (w maju nowa matura i egzamin dojrzałości oraz w czerwcu nowy egzamin zawodowy i egzamin z przygotowania zawodowego).

Jak wygląda struktura nowego egzaminu zawodowego?
Egzamin składa się z dwóch etapów: pisemnego i praktycznego.
Etap pisemny ma postać testu i składa się z dwóch części:

część I - 50 zadań wielokrotnego wyboru (z jedną dobrą odpowiedzią) sprawdzających przygotowanie zawodowe - wymagany próg 50%, czyli 25 poprawnie rozwiązanych zadań;

część II - 20 zadań wielokrotnego wyboru dotyczących zatrudnienia i działalności gospodarczej - wymagany próg 30%, czyli 6 poprawnie rozwiązanych zadań.

Czas trwania tego etapu to 120 minut.
W ramach tego etapu, w części I i II, zdający powinien:

• czytać ze zrozumieniem informacje przedstawione w formie opisu, instrukcji, rysunków, szkiców, wykresów, dokumentacji technicznej i technologicznej;
  
• przetwarzać dane liczbowe i operacyjne.
  Natomiast w części I także:
  
• bezpiecznie wykonywać zadania zawodowe zgodnie z przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska.
  

Laureaci i finaliści turniejów lub olimpiad tematycznych związanych z wybraną dziedziną wiedzy zawodowej będą zwolnieni z etapu pisemnego egzaminu zawodowego na podstawie zaświadczenia stwierdzającego uzyskanie tytułu odpowiednio laureata lub finalisty. Zwolnienie jest równoznaczne z uzyskaniem z części pierwszej i z części drugiej etapu pisemnego egzaminu zawodowego najwyższego wyniku.

Etap praktyczny dla absolwentów zasadniczych szkół zawodowych (i szkół policealnych prowadzących kształcenie w tych samych zawodach, w których kształcą zasadnicze szkoły zawodowe) polega na wykonaniu zadania egzaminacyjnego zawartego w arkuszu egzaminacyjnym na stanowisku egzaminacyjnym wyposażonym zgodnie ze standardami wymagań będącymi podstawą przeprowadzania egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w danym zawodzie i trwa w zależności od zawodu 180 lub 240 minut.

W ramach tego etapu zdający powinien:

• zaplanować czynności związane z wykonaniem zadania,
  
• zorganizować stanowisko pracy,
  
• wykonać zadanie egzaminacyjne z zachowaniem przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej i ochrony środowiska oraz wykazać się umiejętnościami określonymi w tematach zadań egzaminacyjnych,
  
• zaprezentować efekt wykonanego zadania.
  

Zespół egzaminacyjny, złożony z egzaminatorów OKE, którzy nie byli nauczycielami ani instruktorami uczącymi zdających, obserwuje i ocenia podczas egzaminu wykonanie zadania egzaminacyjnego przez zdającego, stosując kryteria oceniania wykonania, opracowane przez Centralną Komisję Egzaminacyjną dla egzaminu w danym zawodzie. Egzaminatorzy wypełniają arkusze obserwacji i kartę obserwacji, wpisując liczbę punktów uzyskanych przez zdającego za wykonanie zadania egzaminacyjnego.
W przypadku absolwentów techników (i techników uzupełniających oraz szkół policealnych prowadzących kształcenie w zawodach innych niż kształcone w zasadniczych szkołach zawodowych) etap praktyczny polega na wykonaniu zadania egzaminacyjnego zawartego w arkuszu egzaminacyjnym, które w zależności od zawodu obejmuje:

• opracowanie projektu realizacji określonych prac (czas trwania tego etapu wynosi 180 minut),
  lub
  
• opracowanie projektu realizacji określonych prac i wykonanie określonej pracy lub prac na stanowisku egzaminacyjnym wyposażonym zgodnie ze standardami wymagań będącymi podstawą przeprowadzania egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w danym zawodzie (czas trwania 240 minut).
  

Zadanie egzaminacyjne opracowane na podstawie zadania o treści ogólnej umożliwi sprawdzenie większości umiejętności ujętych w standardzie wymagań dla zawodu, tj. sprawdzi, czy zdający potrafi:
1) analizować dokumentację,
2) dobierać metody, techniki i urządzenia do kontroli wielkości parametrów właściwych dla półproduktów, wyrobów lub obiektów na podstawie dokumentacji,
3) opracowywać projekty (np. w formie schematów blokowych) przebiegu procesu wykonania lub wytwarzania obiektu lub produktu,
4) określać warunki eksploatacji dla wyrobów lub obiektów w zależności od ich właściwości na podstawie dokumentacji,
5) opracowywać harmonogramy lub kosztorysy prac realizowanych w procesie wytwarzania. W przypadku, gdy zakres egzaminu w danym zawodzie obejmuje również wykonanie określonych prac:
6) wykonywać określone prace z zakresu technologii wytwarzania,
7) przeprowadzić ocenę jakości wykonanych prac.

Opracowany projekt oceniają egzaminatorzy OKE, którzy sprawdzają pracę egzaminacyjną z zakresu danego zawodu po egzaminie. Egzaminatorzy wypełniają karty oceny, wpisując liczbę punktów uzyskanych przez zdającego za wykonanie zadania egzaminacyjnego, stosując kryteria oceniania wykonania zadania egzaminacyjnego, opracowane przez Centralną Komisję Egzaminacyjną dla egzaminu w danym zawodzie.

Etap praktyczny ma wymagany próg 75% możliwych do uzyskania punktów.
Absolwenci ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się mają prawo przystąpić do egzaminu zawodowego w warunkach i formie dostosowanych do indywidualnych potrzeb psychofizycznych i edukacyjnych absolwenta na podstawie: opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej lub orzeczenia o potrzebie indywidualnego nauczania. W takim przypadku czas trwania każdego etapu może być wydłużony do 30 minut.

Absolwent, który zdał egzamin zawodowy, otrzymuje dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe. Na wniosek absolwenta, do dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe dołącza się Europass - Suplement do Dyplomu Potwierdzającego Kwalifikacje Zawodowe, sporządzony na podstawie opisu zawodu, określonego w podstawie programowej kształcenia w danym zawodzie.

Po przeprowadzeniu kilku egzaminów w ciągu trzech lat można dokonać pierwszych podsumowań i refleksji. Nowa formuła nie jest obojętna dla dyrektorów, nauczycieli oraz uczniów i słuchaczy szkół zawodowych, wywołuje niepokój i ogromne obawy. Dydaktyka realizowana w szkołach polega na gromadzeniu informacji i odtwarzaniu utrwalonej wiedzy, co w żaden sposób nie przystaje do wymagań nowego egzaminu zawodowego.

W ZSZ okazało się, że młodzież nie potrafi zaplanować działań zawodowych, dokonać samooceny wykonania zadania oraz zaprezentować uzasadnienie wyboru sposobu postępowania przy wykonaniu zadania. Wobec takich sygnałów w skali kraju, nauczyciele zaczęli więcej uwagi poświęcać na trenowanie takich właśnie umiejętności.

Natomiast pierwszy egzamin w technikum pokazał, że kształcona aktualnie młodzież nie jest dostatecznie przygotowana do proponowanej formuły egzaminu w etapie praktycznym, dużo trudniejszej od egzaminu z przygotowania zawodowego np. w postaci prac dyplomowych. Pojawiła się potrzeba włączenia do dydaktyki takich elementów jak: praca z informacją w różnej postaci (tekst, wykres, tabela, rysunek itp.), tworzenie schematów blokowych oraz harmonogramów prac.

Ogromne emocje towarzyszyły pierwszym egzaminom w zasadniczej szkole zawodowej, ale chyba jeszcze silniejsze w technikum, w ubiegłym roku szkolnym. Tym bardziej, że absolwent technikum ma podwójne zadanie tzn. zgrupowane w krótkim czasie dwa poważne egzaminy - w maju maturę, a w czerwcu egzamin zawodowy. Dosyć niskie wyniki egzaminów maturalnych i dużo lepsze wyniki egzaminów zawodowych sugerują konieczność zmian w tym typie szkół, prowadzących do rozdzielenia egzaminu maturalnego i zawodowego.

Trudną sprawą jest zderzenie realizowanego w szkołach oceniania wewnętrznego ze zdecydowanie innym sposobem oceniania zewnętrznego. Ocenianie wewnętrzne jest bezpośrednio związane z procesem dydaktycznym, jest subiektywne i ma wymiar dydaktyczno-wychowawczy. Powinno ono pełnić funkcje oceniania wspierającego, motywującego i kształtującego. Opiera się głównie na ocenie utrwalonej wiedzy, rzadziej kształtowanych umiejętności. Stosowana skala ocen od 1 do 6 jest znana i czytelna. Natomiast ocenianie zewnętrzne jest pozbawione związków emocjonalnych oceniającego i ocenianego, jest obiektywne i odroczone. Wynik egzaminu zewnętrznego określony procentowo nie daje klarownej informacji o jakości przygotowania zawodowego, tym bardziej, że nie jest to pełne sprawdzenie przygotowania zawodowego, oceniana jest pewna wybrana reprezentacja umiejętności zawodowych. Nasuwa się pytanie - czy powszechnie zrozumiałym określeniem jest, że w etapie praktycznym zdający uzyskał np. 82% możliwych punktów - co to znaczy dla pracodawcy, który nie zna standardów egzaminacyjnych, nie zna systemu kształcenia zawodowego, a sam był przygotowany tradycyjnie i posiada świadectwo lub dyplom z tradycyjnymi ocenami.

W zakresie dydaktyki szkół zawodowych nauczyciele kształcący zawodowo dostali dodatkowe zadanie, jakim jest przygotowanie absolwenta do zewnętrznego egzaminu zawodowego, tak merytorycznie jak i technicznie. Niebezpieczeństwem jest zredukowanie dydaktyki tylko do prac związanych z przygotowaniem do egzaminu, szczególnie w ostatnim roku kształcenia, aby poprawić niskie wyniki egzaminu, co doprowadzić może do obniżenia poziomu przygotowania zawodowego. W dydaktyce szkolnej trzeba także uwzględnić elementy oceniania zbliżone do zasad oceniania zewnętrznego. Należy sobie postawić pytanie, w jakim stopniu oceny uzyskane w szkole powinny się przełożyć na wyniki egzaminu zewnętrznego i czy szkoła jest w stanie zagwarantować szansę zdania takiego egzaminu przy ocenach co najmniej dostatecznych, uzyskiwanych w ramach oceniania wewnętrznego.

Urszula Kisiel-Dorohinicka

Urszula Kisiel-Dorohinicka - nauczyciel i doradca metodyczny, Kraków