Rok 2002 był ważny w rozwoju systemu edukacji w Polsce. Odbyły się wtedy pierwsze egzaminy zewnętrzne: sprawdzian po szkole podstawowej i egzamin gimnazjalny.

Tabelki zapisane liczbami, wykresy i diagramy cieszyły się ogromnym zainteresowaniem nauczycieli, rodziców, uczniów, władz oświatowych, władz samorządowych, mediów oraz różnych organizacji. Potem były kolejne sprawdziany - po szkole podstawowej i gimnazjum. W 2005 roku dołączyła do nich matura. Kilka lat, które upłynęły od pierwszych egzaminów zewnętrznych, to wystarczający czas, by formułować pewne refleksje.

Zalety egzaminów zewnętrznych
1. Niewątpliwie dużą zasługą wprowadzenia w Polsce egzaminów zewnętrznych jest ożywienie zainteresowania nauczycieli stałym wzrostem kompetencji w zakresie pomiaru dydaktycznego i oceniania osiągnięć szkolnych uczniów. Kompetencja ta jest jedną z ważniejszych, a jednocześnie jedną z trudniejszych umiejętności nauczyciela. Twierdzenie, że jeśli ktoś jest nauczycielem, to potrafi dobrze sprawdzać i oceniać osiągnięcia uczniów, nie jest twierdzeniem zawsze prawdziwym. Czas, który był przygotowaniem do egzaminów zewnętrznych, to czas rozwoju doskonalenia nauczycieli w różnych formach - od kursów aż po studia podyplomowe w zakresie pomiaru dydaktycznego i oceniania osiągnięć uczniów.

2. Pozytywnym zjawiskiem w polskiej szkole jest pogłębienie umiejętności analizy wyników sprawdzania osiągnięć uczniów i wykorzystania jej do poprawy skuteczności dydaktycznej procesu kształcenia i wychowania w szkole. Analiza ta bardzo często wykonywana jest w zespołach nauczycieli, z udziałem rodziców, a także uczniów. Obserwując pracę poszczególnych szkół, można dostrzec pewną bardzo pozytywną drogę: przejście od analizy ilościowej do analizy jakościowej osiągnięć uczniów.

3. W coraz większej liczbie szkół zostały opracowane i wdrożone szkolne systemy oceniania - nie tylko tryb postępowania przy ustalaniu ocen, ale przede wszystkim jako działania, tak zaplanowane, aby sprawdzanie i ocenianie szkolnych osiągnięć uczniów dostarczało zainteresowanym nie tylko informacji o osiągnięciach, o postępach, ale i pozytywnie wpływało na integralny rozwój ucznia.

4. Daje się zauważyć wyraźne ożywienie w tematyce związanej z ocenianiem wewnątrzszkolnym i egzaminami zewnętrznymi w literaturze pedagogicznej. Jest to bardzo dynamicznie rozwijający się obszar pedagogiki, więc literatura naukowa w tym obszarze rozwija się przede wszystkim w formach "szybkich" i łatwo dostępnych dla czytelnika - czasopisma, portale internetowe, materiały pokonferencyjne (także w formie elektronicznej).

5. Prowadzonych jest też coraz więcej badań naukowych, których tematem jest ocenianie osiągnięć uczniów: wewnątrzszkolne i zewnętrzne. Cenne jest też prowadzenie (w odpowiednim zakresie) pracy badawczej i wykorzystywanie wyników tych badań do refleksji o edukacji i dla podnoszenia jakości nie tylko procesu oceniania, ale także kształcenia i wychowania w konkretnej sytuacji.

6. Zaistnienie w systemie edukacji w Polsce egzaminów zewnętrznych przyczyniło się do ulepszenia podręczników szkolnych, do ubogacenia pakietu edukacyjnego ucznia umożliwiającego mu samodzielne, indywidualne uczenie się. Przeglądając można - nie będąc rzeczoznawcą - zauważyć odejście od encyklopedyzmu i skierowanie uwagi i wysiłku ucznia na zdobywanie umiejętności, i to nie tylko tych określonych podstawą programową danego przedmiotu, lecz także tzw. umiejętności kluczowych.

Niedociągnięcia i ryzyko?
Ciesząc się z pozytywnych efektów wdrożenia egzaminów zewnętrznych, nie można nie zauważać tego, co niepokoi, co może (nie musi) stać się zagrożeniem dla jakości edukacji.

1. Smutny jest fakt, że bardzo często rodzice, organy nadzoru pedagogicznego czy organy prowadzące szkoły przypisują wynikom egzaminów zewnętrznych nieprawdziwą rolę. Przewartościowują je, stawiając w roli weryfikatora, czasem nawet sędziego wobec wyników oceniania wewnątrzszkolnego, wobec pracy szkoły, czy pracy poszczególnych nauczycieli. Wynik ten jest jedną z informacji o szkole, o pracy nauczycieli i nie wolno jej odczytywać i interpretować bez kontekstu, jakim są: wyniki oceniania wewnątrzszkolnego, informacje o pracy wychowawczej szkoły oraz o środowisku rodzinnym uczniów.

2. Wyniki egzaminu zewnętrznego są to informacje ilościowe, opracowane w przyjętej skali. Interpretacja tych wyników wymaga pewnego zaawansowania w znajomości statystyki.

3. Niedobrze jest, gdy praca klasowa ma formułę egzaminu zewnętrznego, gdy jest takim egzaminem z rozdziału, a wynik jej podany jest liczbą punktów - bez odniesienia do treści kształcenia, która była poddana sprawdzaniu. Strony internetowe kuratoriów oświaty zawierają zestawy zadań wykorzystywanych na poszczególnych etapach konkursów.
Upodabnianie oceniania wewnątrzszkolnego do egzaminu zewnętrznego pozbawia je bardzo ważnego waloru - wymiaru wychowawczego.

4. Szkoła ma jasno określone cele wspierania integralnego rozwoju ucznia poprzez wypełnianie zadań dydaktyczno-wychowawczo-opiekuńczych. Kończy się egzaminem zewnętrznym, ale mimo jego ważności nie może stać się kursem przygotowawczym do zdania go.

Ocenianie wewnątrzszkolne a egzaminy zewnętrzne
System oceniania osiągnięć szkolnych uczniów w Polsce to: ocenianie wewnątrzszkolne i egzaminy zewnętrzne jako dwie niezależne, zharmonizowane, drogi rozpoznawania i oceniania osiągnięć ucznia.
Co można robić, aby tak skonstruowany system oceniania coraz bardziej wspierał wzrost jakości edukacji? Proponuję parę przemyśleń nauczyciela praktyka, który na co dzień ocenia osiągnięcia ucznia w szkole i analizuje wyniki egzaminu zewnętrznego.

1. Należy rozstać się z mitem o bezbłędności oceniania wewnątrzszkolnego i egzaminów zewnętrznych - obydwa sposoby sprawdzania i oceniania osiągnięć ucznia są tylko szacowaniem, określaniem z pewnym przybliżeniem katalogu wiadomości i umiejętności uczniów i ich poziomu w stosunku do przyjętego układu odniesienia.

2. Konieczna jest umiejętność rozróżniania oceniania wewnątrzszkolnego i egzaminowania zewnętrznego nie tylko pod względem procedury, ale przede wszystkim pod względem celów, funkcji i miejsca w systemie edukacji.

3. Ocenianie wewnątrzszkolne i egzaminowanie zewnętrzne są procesami dynamicznymi, skazanymi na permanentny rozwój i ulepszanie.

4. Informacje o osiągnięciach ucznia, których źródłem są ocenianie wewnątrzszkolne i egzaminy zewnętrzne powinny dać pełną informację o uczniu.

5. System oceniania wymaga i zawsze będzie wymagał zmian. Ważne jest, aby wprowadzane zmiany dokonywały się na podstawie solidnych i wiarygodnych naukowych badań edukacyjnych oraz aby zawsze miały jeden cel - podnoszenie jakości oceniania osiągnięć ucznia. Ocenianie winno być wspieraniem ucznia w jego rozwoju ku dojrzałości w konkretnej, aktualnej rzeczywistości.

s. Leokadia Ewa Wojciechowska

s. Leokadia Ewa Wojciechowska - nauczycielka matematyki w Szkole Podstawowej Sióstr Salezjanek w Krakowie