Zajęcia edukacyjne z wychowania do życia w rodzinie funkcjonują w polskiej szkole od kilku lat. Jeśli czas ten został przez dyrektorów szkół i nauczycieli wykorzystany efektywnie, powinny być już widoczne pozytywne rezultaty działań nauczycieli w tym zakresie. Ze względu na brak możliwości oceniania wiedzy uczniów według przyjętych w szkole standardów, rezultaty te mogą być obserwowane w przejawianych postawach nastolatków, m.in. wobec płciowości, małżeństwa i rodzicielstwa. W listopadzie i grudniu 2003 roku, czyli w cztery lata po wprowadzeniu przedmiotu do szkół podjęto (w badaniach własnych1) analizę postaw młodzieży wobec seksualności. Obraz tych postaw, zgodnie z szerokim wymiarem postrzegania tej sfery życia człowieka, obejmuje płaszczyznę fizyczną, psychiczną (intelektualną, emocjonalną i moralną) oraz społeczną.

W badaniach uczestniczyło 157 uczniów i 159 uczennic wszystkich typów szkół ponadgimnazjalnych na terenie województwa zachodniopomorskiego. Głównym celem podjętej analizy była ocena postaw nastolatków wobec płciowości oraz czynników warunkujących ich kształtowanie. Zwrócono uwagę na związek omawianych postaw z płcią, cechami osobowości, systemem wartości, poziomem religijności respondentów, miejscem ich zamieszkania, typem szkół, w której się uczą, stosunkiem do nauki, stosowaniem używek i środków uzależniających oraz typem środowiska rodzinnego, z którego pochodzą. Ważnym czynnikiem poddanym analizie był także fakt uczestniczenia (bądź nie) w szkolnych zajęciach z wychowania do życia w rodzinie. Uzyskane wyniki badań wskazują wyraźnie na obszary, w których należy podjąć szczególne działania edukacyjno-wychowawcze, zmierzające do jak najlepszego przygotowania dzieci i młodzieży do dorosłego życia oraz podejmowania w przyszłości ról małżeńskich i rodzicielskich.

Jednym z ważniejszych uwarunkowań trwałego i szczęśliwego życia małżeńsko-rodzinnego jest posiadanie przez kobiety i mężczyzn odpowiedniego poziomu wiedzy na temat płciowości. Niestety, z badań wynika, że poziom wiedzy młodych ludzi w omawianym obszarze nie jest zbyt wysoki. Uzyskane wyniki specjalnie skonstruowanego testu wiadomości na temat podstawowych pojęć związanych z płciowością, płodnością, planowaniem rodziny i profilaktyką HIV/AIDS, pozwalają na stwierdzenie u ponad połowy respondentów (54,75%) przeciętnego poziomu wiadomości w omawianej dziedzinie. Prawie jedna trzecia badanych (29,11%) uzyskała wyniki niskie, a zaledwie jedna szósta (16,14%) wyniki wysokie. Dziewczęta posiadają większy zakres wiadomości na ten temat niż chłopcy. W skali wysokich wyników testu znajduje się 23,27% dziewcząt i 8,92% chłopców, w skali wyników przeciętnych - odpowiednio 49,06% i 60,51%, natomiast w skali wyników niskich punktacja obu badanych grup okazała się podobna (27,67% i 30,57%).

Z badań wynika także, że jedna trzecia respondentów (32,28%) przejawia dojrzałe postawy wobec miłości, czyli rozumie jej istotę i wymogi, ponad jedna trzecia (37,97%) przejawia postawy nieokreślone, zaś najmniej osób, choć jest to ponad jedna czwarta badanych (29,75%), postawy niedojrzałe świadczące o negatywnym stosunku do cech i wymagań, które taka miłość przed daną osobą stawia. Dziewczęta przejawiają nieco bardziej dojrzałe postawy wobec miłości niż chłopcy (odpowiednio: 35,85% i 28,66%). Analizowano także poziom dojrzałości nastolatków do podejmowania relacji w młodzieżowych związkach partnerskich. U jednej trzeciej respondentów (34,81%) postawy mają charakter nieokreślony, a spośród pozostałych osób nieco większa grupa (37,34%) przejawia dojrzałe nastawienie do relacji chłopak-dziewczyna w związku (w pozytywnej ocenie traktowania "chodzenia ze sobą" jako okresu poznania się partnerów, z zachowaniem szacunku i godności do seksualności własnej i partnera). Niewłaściwe podejście do tego typu związków (wyrażane poprzez brak odpowiedzialności za te związki, częstą zmianę partnerów, hedonistyczne nastawienie do przeżyć seksualnych i niewłaściwe rozumienie dojrzałości psychoseksualnej kobiet i mężczyzn) dotyczy ponad jednej czwartej badanych (27,85%). Uwagę zwraca dużo bardziej dojrzałe nastawienie dziewcząt (52,2%) niż chłopców (22,29%) do młodzieżowych związków partnerskich. Z badań wynika także, że zdecydowana większość respondentów (74,68%) miała już własne doświadczenia w budowaniu związków partnerskich typu "chodzenie ze sobą".

Analiza postaw młodzieży objęła także formy jej aktywności seksualnej. Prawie połowa respondentów (45,25%) ma obojętne stanowisko wobec problemu masturbacji, wśród pozostałych osób jedna czwarta (25%) akceptuje tego rodzaju doświadczenia, zaś nieco większa grupa respondentów (29,75%) nie akceptuje ich (w tej grupie znalazło się zdecydowanie więcej dziewcząt niż chłopców). Mniej niż jedna piąta dziewcząt (18,24%) stosowała w swoim życiu masturbację, a takie doświadczenia miało za sobą prawie trzy czwarte (72,61%) chłopców. Jedna trzecia badanych (31,96%, w tym 18,47% chłopców i 45,28% dziewcząt) pozytywnie ocenia czekanie z podjęciem współżycia płciowego do momentu zawarcia małżeństwa. Natomiast 17,72% respondentów (29,30% chłopców i 6,29% dziewcząt) odnosi się do oczekiwania na inicjację seksualną do tego czasu negatywnie. Z badań wynika, że 58,54% respondentów (61,15% chłopców i 55,97% dziewcząt) ma już za sobą doświadczenie pełnej aktywności płciowej. W 1991 roku w podobnych badaniach własnych odsetek aktywnych seksualnie nastolatków dotyczył 23% dziewcząt oraz 56% chłopców. Uzyskane obecnie dane uwidaczniają ogromne przemiany w zachowaniach seksualnych dziewcząt, które wychowywane w czasach przemian społeczno-obyczajowych, m. in. w obecności nadmiernie zseksualizowanych mediów, prezentują zupełnie odmienny model funkcjonowania w porównaniu do lat poprzednich.

Od 1997 roku istnieje w Polsce prawna możliwość zawierania związku małżeńskiego przez 18-letnich chłopców i dziewczęta. Analiza postaw nastolatków wobec małżeństwa wykazała, że 30,38% spośród nich prezentuje niedojrzałe postawy wobec małżeństwa (oznaczające negatywne nastawienie do instytucji małżeństwa, otwartość na rozwody, niewłaściwe umiejscowienie sfery seksualnej między małżonkami oraz brak gotowości do dbałości o rozwój osobisty obojga i łączącego ich związku), 34,18% wyraża postawy dojrzałe (świadczące o pozytywnym nastawieniu do instytucji małżeństwa oraz takich uwarunkowań jego prawidłowego funkcjonowania, jak wierność, otwartość na rozwiązywanie konfliktów, dbałość o dobre relacje między małżonkami i rozwój miłości między nimi, a także prawidłowe umiejscowienie życia płciowego w tym związku) i prawie tyle samo osób (35,44%) postawy nieokreślone. Dwa razy więcej dziewcząt (45,91%) niż chłopców (22,29%) ustosunkowuje się dojrzale do instytucji małżeństwa. Okazało się jednocześnie, że ponad połowa respondentów (56,33%) pozytywnie odnosi się do życia w związkach kohabitacyjnych.

Dla podjętej analizy ważne były również postawy młodzieży wobec odpowiedzialnego rodzicielstwa. Ponad jedna trzecia respondentów (35,76%) przejawia dojrzałe postawy wobec odpowiedzialnego rodzicielstwa (co oznacza gotowość do poznania fizjologii płodności i stosowania w przyszłości takich metod planowania rodziny, które nie przynoszą szkody dla zdrowia kobiety i dziecka), identyczna grupa badanych (35,76%) nie ma określonego stanowiska w tej sprawie, a nieco mniejsza (28,48%) prezentuje postawy niedojrzałe (oznaczające brak gotowości do poznania swojej fizjologii płodności i skłonność do stosowania metod planowania rodziny o dużych kosztach zdrowotnych dla stosującej je kobiety i poczętego dziecka, a także otwarty stosunek do zastosowania środków poronnych lub aborcji w odniesieniu do dziecka poczętego w nieodpowiednim dla jego rodziców momencie). Dziewczęta wykazują o wiele bardziej dojrzałe postawy w omawianym zakresie niż chłopcy (odpowiednio: 47,8% i 23,57%).

W badaniach podjęto także analizę postaw nastolatków wobec pornografii. Okazuje się, że 35,76% respondentów nie akceptuje pornografii (częściej dziewczęta niż chłopcy), 28,2% akceptuje ją (częściej chłopcy niż dziewczęta), a pozostałe osoby nie mają określonego stanowiska w tej sprawie. Niestety, okazało się także, że zdecydowana większość badanej młodzieży (86,71%, w tym 92,36% chłopców i 81,13% dziewcząt) miała kontakt z materiałami o treści erotycznej lub pornograficznej.

Uogólniony obraz postaw młodzieży wobec seksualności, małżeństwa i rodzicielstwa wskazuje, że połowa badanej młodzieży (50,95%) przejawia dojrzałe postawy wobec seksualności człowieka w aspekcie ogólnym (częściej są to dziewczęta niż chłopcy), jedna piąta (20,57%) nie ma określonych postaw w tym zakresie, natomiast pozostali (28,48%) charakteryzują się postawami niedojrzałymi.

Z omawianych badań wynika, że postawy przejawiane przez młodzież wobec płciowości człowieka mają bardzo silny związek z jej postawami wobec przyszłego małżeństwa i rodzicielstwa (istotny statystycznie). Jeżeli postawy młodzieży (w aspekcie poznawczym, emocjonalno-motywacyjnym i behawioralnym) wobec płciowości, miłości, relacji chłopak-dziewczyna, przedmałżeńskiej aktywności płciowej będą hedonistyczne, nastawione na bezkrytyczne życie tu i teraz oraz bezwzględne użycie, takie też - z dużym prawdopodobieństwem - mogą być jej nastawienia wobec własnego małżeństwa i rodzicielstwa.

Jak już wspomniano, badania zostały przeprowadzone po czterech latach funkcjonowania w szkołach przedmiotu wychowanie do życia w rodzinie. Choć okres ten nie daje jeszcze możliwości określenia pełnego związku uczestniczenia, bądź nie, przez młodzież w zajęciach (pełny cykl uczestnictwa w zajęciach od piątej klasy szkoły podstawowej do ostatniej klasy szkoły ponadgimnazjalnej trwa 7-8 lat), to jednak pewne dane wskazują na pozytywne efekty ich oddziaływania. Zdecydowana większość badanych (72,15%) uczestniczy w zajęciach z wychowania do życia w rodzinie, przy czym część z nich tylko czasami (12,34%). Dziewczęta są bardziej zainteresowane edukacją szkolną w tym zakresie niż chłopcy (tabela).

Okazuje się, że fakt uczestniczenia w zajęciach koreluje u dziewcząt z:

• wyższym poziomem ich wiedzy na temat płciowości (wysokie wyniki w teście wiedzy uzyskało 24,62% dziewcząt uczestniczących w zajęciach i 6,25% nie uczestniczących w nich),
  
• mniejszą otwartością na rozwody w deklarowanych przyszłych związkach małżeńskich (zdecydowaną otwartość na rozwody deklarowało 15,38% dziewcząt uczestniczących w zajęciach oraz 31,25% nie uczestniczących w nich),
  
• rzadszym korzystaniem z materiałów pornograficznych (materiały takie oglądało 80,77% dziewcząt uczestniczących w zajęciach i 93,75% nie uczestniczących w nich).
  Mimo że w zajęciach uczestniczy mniej chłopców, zaobserwowano dużo silniejszy związek pomiędzy ich postawami wobec płciowości, małżeństwa i rodzicielstwa niż postawami dziewcząt. Może to wynikać z faktu, że dziewczęta i tak wykazują dużo bardziej dojrzałe postawy w tym zakresie niż chłopcy. Można mieć nadzieję, że przy dużej różnicy w poziomie dojrzałości dziewcząt i chłopców kontakt z kompetentnym nauczycielem oraz możliwość skonfrontowania własnych poglądów z rówieśnikami płci odmiennej spowoduje, że poziom ich wiedzy oraz pozytywnego wartościowania płciowości, małżeństwa i rodzicielstwa w znaczący sposób wzrośnie w porównaniu do tych uczniów, którzy nie uczestniczą w zajęciach. Fakt uczestniczenia w zajęciach z wychowania do życia w rodzinie koreluje u młodych mężczyzn z bardziej dojrzałymi postawami wobec:
  
• płciowości w aspekcie ogólnym (postawy dojrzałe przejawia 38,78% chłopców uczestniczących w zajęciach i 21,21% nie uczestniczących w nich),
  
• miłości (postawy niedojrzałe przejawia 29,59% chłopców uczestniczących w zajęciach i 48,48% nie uczestniczących w nich),
  
• młodzieżowych związków partnerskich (postawy dojrzałe przejawia 23,47% chłopców uczestniczących w zajęciach i 15,15% nie uczestniczących w nich),
  
• podejmowania masturbacji (nie akceptuje tej formy aktywności 44,9% chłopców uczestniczących w zajęciach i 30,3% nie uczestniczących w nich, a brak doświadczeń w tym zakresie deklaruje 31,63% chłopców uczestniczących w zajęciach i 12,12% nie uczestniczących w nich),
  
• przedmałżeńskiej aktywności seksualnej (postawy niedojrzałe, akceptujące o charakterze hedonistycznym, przejawia 23,47% chłopców uczestniczących w zajęciach i 45,45% nie uczestniczących w nich, natomiast inicjację seksualną ma za sobą 54,08% chłopców uczestniczących w zajęciach regularnie, 69,23% uczestniczących nieregularnie i 75,76% nie uczestniczących w nich),
  
• małżeństwa (postawy dojrzałe przejawia 24,49% chłopców uczestniczących w zajęciach i 15,15% nie uczestniczących w nich, natomiast deklarację do zawarcia w przyszłości małżeństwa złożyło 72,45% chłopców uczestniczących w zajęciach i 51,52% nie uczestniczących w nich),
  
• kohabitacji (pełną akceptację kohabitacji deklaruje 53,06% chłopców uczestniczących w zajęciach i 63,64% nie uczestniczących w nich),
  
• l trwałości małżeństwa (rozwiązaniu małżeństwa sprzeciwia się 53,06% chłopców uczestniczących w zajęciach i 39,39% nie uczestniczących w nich),
  
• odpowiedzialnego rodzicielstwa (postawy niedojrzałe przejawia 33,67% chłopców uczestniczących w zajęciach i 57,58% nie uczestniczących w nich, natomiast zdecydowany brak deklaracji rodzicielstwa złożyło 4,08% chłopców uczestniczących w zajęciach i 12,12% nie uczestniczących w nich),
  
• aborcji (zdecydowany brak akceptacji deklaruje 72,45% chłopców uczestniczących w zajęciach i 57,58% nie uczestniczących w nich).
  

Ten skrótowo zaprezentowany obraz postaw nastolatków umożliwia wszystkim osobom zajmującym się pracą dydaktyczno-wychowawczą wyciągnięcie wniosków świadczących o konieczności systematycznej pracy z nimi, o potrzebie silnego umiejscowienia przedmiotu wychowanie do życia w rodzinie w każdej szkole, pod warunkiem jego realizacji przez kompetentnego, otwartego na problemy młodych ludzi nauczyciela. Ogrom potrzeb, które sygnalizują w omawianym obszarze młodzi ludzie, poszukiwanie drogowskazów, ukierunkowujących ich na kształtowanie własnej dojrzałości, wymaga od nas - dorosłych - podejmowania wielu ważnych zadań. Potrzebna jest nasza stała gotowość do reagowania na potrzeby młodzieży, systematyczne dokształcanie się, poszukiwanie nowych rozwiązań metodycznych, wsparcie uzyskiwane od metodyków i nauczycieli konsultantów ds. wychowania do życia w rodzinie, którzy powinni zajmować ważne miejsce we wszystkich placówkach doskonalenia nauczycieli w całym kraju. Połączenie pracy wychowawczej w ramach wychowania do życia w rodzinie z profilaktyką społeczną w innych obszarach zagrożeń młodzieży umożliwi w wielu przypadkach przeciwdziałanie powstawaniu trudnych sytuacji, w których cierpi dziecko, nastolatek, małżeństwo i rodzina.

Szczegółowe omówienie zarysowanej w niniejszym artykule analizy postaw wraz z omówieniem czynników warunkujących kształtowanie tych postaw zostanie zaprezentowane w książce Postawy młodzieży wobec seksualności i ich uwarunkowania, przygotowywanej do druku przez autorkę.

Marta Komorowska-Pudło
DR Marta Komorowska-PudŁo - pedagog, psycholog rodziny, adiunkt Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Szczecińskiego, wieloletni (w latach 1992-2005) nauczyciel-konsultant
ds. wychowania do życia w rodzinie w Szczecinie.

Przypisy:
1. M. Komorowska-Pudło, Czynniki warunkujące kształtowanie postaw młodzieży wobec seksualności człowieka, niepublikowana praca doktorska, UKSW, Warszawa 2003.