Dziś dzieci żyją w świecie, o którym starsi nie mają pojęcia [...].
Jeszcze niedawno starsi mogli powiedzieć: Posłuchaj, jednak ja też byłem młody, a ty przecież nie byłeś stary. Dziś młody człowiek może odpowiedzieć: Nigdy nie byłeś młody w takim świecie, w którym ja jestem młody, i nigdy już nie będziesz.
(M. Mead, Kultura i tożsamość)

Emancypacja młodzieży
W wielu rozwijających się krajach Afryki, Azji i Ameryki Południowej młoda dziewczyna osiąga status dorosłości wkrótce po wystąpieniu regularnych menstruacji. Sytuacja taka powoduje, że w życiu nastolatek w zasadzie nie występuje okres przejściowy pomiędzy czasem bycia dzieckiem a dorosłym. W społeczeństwach określanych jako nowoczesne sytuacja taka nie jest znana. Wcześniejszy rozwój dzieci i młodzieży, przejawiający się w szybszym dojrzewaniu fizycznym, oraz wydłużony czas kształcenia, bez konieczności wczesnego podejmowania pracy, powodują, że okres młodości w kolejnych generacjach staje się coraz dłuższy. Wydłuża się odstęp pomiędzy wiekiem menarche a wiekiem zakładania rodziny i zawierania małżeństw - "luka“ ta wynosi obecnie ok. 10 lat.

Obserwuje się także zwiększenie swobody i sfer wolności ludzi młodych, powodujące wzrost niezależności od świata dorosłych. Znaczenie zależności pionowych oraz autorytetów zostało zastąpione odniesieniami poziomymi (media, idole, rówieśnicy). Młodzież stała się odrębną, autonomiczną i ważną grupą społeczną, w tym także grupą konsumentów, posiadającą swoje prawa, kulturę i system norm coraz mniej zbieżny z normami poprzednich pokoleń.

Rozwój ekonomiczny i poprawa warunków życia umożliwiają przechodzenie od wartości materialistycznych do postmaterialistycznych, poszukiwanie nowych form kultury, rozrywki i pracy zawodowej, dającej satysfakcję i spełnienie. Szukanie samorealizacji i spełnienia, satysfakcji i przyjemności, przenosi się także na wybory i zachowania w dziedzinie życia rodzinnego i na relacje z partnerem.

Zachowania młodzieży w Polsce - inicjacja seksualna
Do końca lat osiemdziesiątych XX wieku przemiany zachodzące w Polsce w postawach i zachowaniach młodzieży w dziedzinie życia seksualnego miały charakter ewolucyjny. Niewątpliwie zjawisko zbierania pierwszych doświadczeń seksualnych przez osoby kilkunastoletnie miało miejsce, ale częściej związane było z zawarciem małżeństwa lub co najmniej planami dotyczącymi małżeństwa. W pokoleniu nastolatków lat 60., 70. oraz początku lat 80. mediana wieku inicjacji wynosiła ok. 20,5-21 lat, co oznacza, iż większość osób podejmowała współżycie mając ukończone co najmniej 20 lat. Od początku lat 90. obserwuje się spadek znaczenia normy polegającej na zachowaniu czystości przedmałżeńskiej, a powszechną aprobatę zyskał pogląd, według którego związek uczuciowy daje wystarczające przyzwolenie do podejmowania kontaktów seksualnych. Dla osób kończących szkoły średnie, objętych badaniami CBOS2 niezbędnym warunkiem podjęcia życia seksualnego był związek uczuciowy a nie zawarcie małżeństwa. Charakterystyczne jest, iż najbardziej znaczące zmiany wystąpiły na początku lat 90. W roku 1994 w porównaniu do roku 1988 zmniejszył się dwukrotnie (z 44% do 21%) udział osób opowiadających się za zasadą, według której warunkiem podjęcia współżycia jest zawarcie małżeństwa.

Deklarowane postawy uwidoczniły się w zachowaniach. Doświadczenie inicjacji seksualnej nastolatków lat 90. XX wieku i początku obecnego wyprzedza o prawie dwa lata doświadczenia pokolenia ich rodziców3. Z badania uczniów zrealizowanego w 2005 roku wynika, iż prawie połowa 18-latków ma za sobą inicjację seksualną (tab. 1). Charakterystyczne jest, iż w ostatnich latach w Polsce szybciej obniża się wiek inicjacji dziewcząt niż chłopców. Jest to trend, który był obserwowany wcześniej w innych krajach, polegający na obniżaniu mediany wieku inicjacji najpierw wśród chłopców, a następnie wśród dziewcząt.

Tab. 1. Zachowania seksualne wśród uczniów będących w wieku 16 oraz 18 lat w 2005 roku

Źródło: Zdrowie subiektywne, zadowolenie z życia i zachowania zdrowotne uczniów szkół ponadgimnazjalnych w Polsce w kontekście czynników psychospołecznych i ekonomicznych (red. A. Oblacińska i B. Woynarowska, 2006), tab. 3.9.

W Polsce, mimo zachodzących zmian w kodeksie obyczajowości seksualnej nastolatków, można jeszcze mówić o dużym znaczeniu czystości przedmałżeńskiej i odkładaniu kontaktów seksualnych na czas późniejszy. Świadczy o tym porównanie wyników badania Health Behaviour in School-aged Children Study4, którym objętych było ponad 30 krajów. Polska należy do grupy krajów o najniższym odsetku młodzieży, która deklarowała inicjację seksualną w wieku do 15 lat. Odsetek zbliżony do notowanego dla dziewcząt w Polsce, czyli niższy od 10%, był tylko w Grecji, Izraelu, Macedonii i na Chorwacji, a wśród chłopców (około 20%) w Hiszpanii, Czechach, Estonii, na Łotwie oraz w Austrii (rys. 1). Najwyższe odsetki aktywnych seksualnie nastolatków w wieku 15 lat, przekraczające 30%, wystąpiły wśród dziewcząt mieszkających w Anglii oraz w Szwecji i w Niemczech, a wśród chłopców na Ukrainie, w Rosji i Anglii.

Rys. 1. Osoby w wieku 15 lat, które miały doświadczenie inicjacji seksualnej (w %) - przegląd międzynarodowy

Źródło: Young people's health in context. Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) study: international report from the 2001/2002 survey, eds. C. Curie et al., WHO Regional Office for Europe, WHO Policy Series: Health Policy for Children and Adolescents. No. 1, 2004, s. 156.

Czynniki powiązane ze wczesną inicjacją
Zachowania nastolatków w sferze seksualnej mają wielopłaszczyznowe uwarunkowania i mogą być wspierane przez różne czynniki, wśród których wymienia się:

- indywidualne (wykształcenie, poziom intelektualny, czynniki psychologiczne, zachowania ryzykowne - palenie papierosów, kontakt z narkotykami, alkohol);
- środowisko rówieśnicze (np. normy, zachowania);
- środowisko rodzinne (np. kontrola rodziców, status społeczno-ekonomiczny);
- czynniki instytucjonalne (szkoła, kościół)5.

Jednym z ważniejszych czynników jest wykształcenie i kontynuacja procesu edukacji na wyższym poziomie. Później angażują się w związki seksualne studenci niż ich rówieśnicy, którzy zakończyli edukację na niższym poziomie; później uczniowie szkół maturalnych niż zawodowych; później uczniowie niemający trudności w nauce niż ci z problemami.

Wśród czynników różnicujących zachowania w sferze seksualnej młodzieży w Polsce istotną rolę odgrywa także system wartości i norm wynikający z przekonań i życia religijnego młodzieży. W grupie studentów, dla których religia miała duże znaczenie, zdecydowana większość (71% kobiet i 68% mężczyzn) nie podejmowała współżycia, podczas gdy wśród tych, dla których religia nie miała znaczenia, odsetek bez doświadczenia inicjacji seksualnej był na poziomie poniżej 25% dla mężczyzn i 27% dla kobiet6.

Następstwa wczesnej inicjacji seksualnej
Wczesna inicjacja seksualna, ze względu na jej konsekwencje (bliższe jak i dalsze) wymaga szczególnej uwagi osób odpowiedzialnych za politykę społeczną, edukację i wychowanie. Konsekwencje mogą obejmować różne sfery życia i powodować negatywne skutki w wymiarze zdrowotnym, emocjonalnym, społecznym i demograficznym.

Do konsekwencji zdrowotnych należy m.in. ryzyko zarażenia chorobami przenoszonymi drogą kontaktów płciowych, w tym HIV/AIDS, późniejsza bezpłodność; zachorowania na nowotwory narządów rodnych; ciąże i ich komplikacje z powodu niedorozwoju fizycznego matek. Badania zrealizowane m. in. w USA, Finlandii i Wielkiej Brytanii pokazują występujący związek pomiędzy doświadczeniem wczesnej inicjacji seksualnej a zwiększonym ryzykiem depresji, myśli i prób samobójczych, aktów przemocy, a także dalszych ryzykownych zachowań seksualnych oraz wielopartnerstwa. Wiele problemów natury psychicznej powiązanych z wczesną inicjacją seksualną może wystąpić w wieku dorosłym. Dotyczy to szczególnie kobiet, które były przymuszone do odbycia stosunku seksualnego w bardzo młodym wieku7.

Ciąże u nastolatek
Z biologicznego punktu widzenia ciąża u osoby nastoletniej nie stanowi zagrożenia i nie czyni szkody sama w sobie. W praktyce jest związana z częstszym występowaniem różnych negatywnych konsekwencji społecznych, ekonomicznych i zdrowotnych. Jako przykład można podać rezultaty badania w USA, które potwierdziły, iż wczesne macierzyństwo redukowało czas edukacji i szansę ukończenia nie tylko szkoły wyższej, ale także i średniej. Szansa ukończenia szkoły średniej przez nieletnie matki w porównaniu do kobiet, które urodziły pierwsze dziecko w wieku 30 i więcej lat wynosiła tylko 0,3, a dla nastolatek starszych (18-19 lat) wzrastała do 0,58.

Czynnikami współwystępującymi z wczesnym macierzyństwem są m. in. niski status społeczny i ekonomiczny rodziny pochodzenia, niepełne rodziny, w których dorastają dzieci, powtarzanie zjawiska wczesnego macierzyństwa w kolejnych generacjach9.

W Polsce obserwuje się wyraźny trend spadkowy w natężeniu urodzeń przez nastolatki. Obniża się zarówno absolutna liczba urodzeń przez kobiety, które nie mają ukończonych 20 lat (z 44 tys. w roku 1990 do nieco ponad 20 tys. w roku 2004), jak i częstość urodzeń mierzona współczynnikiem płodności (z 31 urodzeń na 1000 kobiet w wieku 15-19 lat w roku 1990, do 14 w roku 2004).

Zakończenie
W Polsce ma miejsce proces przejmowania przez młodzież zachodnich wartości i zachowań propagowanych przez media, w tym obrazu ludzkiej seksualności. Wielość programów i propozycji dotyczących wychowania, relacji w rodzinie, roli kobiety, a także brak wartości, które w jednoznaczny sposób byłyby przedstawiane i reprezentowane przez środowisko rodzinne, szkołę, wychowawców i medialnych idoli powoduje dysonans między tradycyjnymi wzorcami zachowań a systemem wartości otoczenia oraz chaos aksjologiczny i dezorientację młodych ludzi.

Aby pomóc dzieciom i młodzieży w podejmowaniu dobrych decyzji dotyczących ich przyszłości, konieczny jest spójny program edukacyjny oraz integracja podejmowanych działań na poziomie rodziny, szkoły, środowiska, polityków oraz mediów.

W podejmowanych działaniach należy przyjąć zasadę primum non nocere oraz zwrócić uwagę na to, by promować czas młodości jako okres wzrastania i rozwoju nie tylko fizycznego, ale także kształtowania osobowości w poczuciu odpowiedzialności za swoje życie.

Ważnym elementem powinno być wskazywanie znaczenia higieny "mikrośrodowiska życia", a więc higieny ciała i umysłu, szczególnie zaś wyobraźni młodych ludzi. W pełni uzasadnione jest ograniczanie dostępu dzieci i młodzieży do produkcji o charakterze pornograficznym oraz alkoholu i narkotyków. Ważne jest także wspieranie zasad i przekonań religijnych dzieci i młodzieży oraz podejmowanie działań mających na celu pomoc rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji i zagrożonym patologią w zakresie opieki nad dziećmi i kontynuowania edukacji na szczeblu wyższym.

Wiktoria Wróblewska
dr Wiktoria Wróblewska - pracownik naukowy Instytutu Statystyki i Demografii SGH, Warszawa

Przypisy:
1. Referat wygłoszony na konferencji "Ludzka seksualność w procesie wychowania. Wyzwania i rzeczywistość", Warszawa, 26 marca 2007.
2. Komunikaty z badań Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS): Młodzież 1988, 1994, 1996, 1999.
3. W. Wróblewska, Nastoletni Polacy wobec seksualności, SGH, Warszawa 1998.
4. Young people“s health in context. Health Behaviour in School-aged Children Study: International Report from 2001-2002 Survey (ed. Currie C. et al.), Health Policy for Children and Adolescents, No 4, WHO Regional Office for Europe 2004.
5. Por. D. Whitaker et al. (2000), Reconceptualizing adolescent sexual behavior: Beyond did they or didn’t they?, "Family Planning Perspectives", Vol. 32, No. 3.
6. W. Wróblewska, P. Strzelecki, A. Matysiak (2003), Kodeks obyczajowości seksualnej wśród młodzieży na podstawie badania "Zachowania i postawy studentów w sferze seksualnej". W: System wartości a procesy demograficzne (red. K. Slany i inni); I Kongres Demograficzny w Polsce, tom XV, Kraków.
7. C. Browning, E. Laumann (1997), Sexual Contact between Children and Adults: A Life Course Perspective, American Sociological Review, Vol. 62, No. 4.; J. Coid et al. (2001), Relation between childhood sexual and physical abuse and risk of revictimisation in women: a cross-sectional survey. "Lancet", vol. 358; E. Kosunen et al. (2003), Risk-taking sexual behaviour and self-reported depression in middle adolescence - a school-based survey, "Child: Care, Health and Development", Vol. 29 No. 5.
8. S. Hofferth et al. (2001), The effects of early childbearing on schooling over time, "Family Planning Perspectives" Vol. 33 (6).
9. W. Wróblewska (2002), Wybrane aspekty zdrowia reprodukcyjnego w Polsce, "Studia Demograficzne", No. 2 (141).