Wprowadzenie
Agresja to działanie wbrew komuś, na czyjąś szkodę, postępowanie pozbawione szacunku dla drugiej osoby. Tak zdefiniowana agresja może przybierać bardzo różne formy. Przemoc seksualna jest zjawiskiem złożonym i może przybierać zarówno postać napaści fizycznej, jak i ataku na psychikę człowieka. Niektórzy autorzy mówią, że przemocy (agresji) seksualnej doświadczyło 2-60% dzieci1. Inni badacze przytaczają dane mówiące o tym, że np. w Polsce z przemocą seksualną spotyka się 24,9% dziewcząt i 23% chłopców2.

Próba spojrzenia na rzeczywistość szkolną z perspektywy liczb zawartych w prezentowanych dotychczas wynikach badań wypada następująco: agresja i przemoc seksualna plasuje się na poziomie 3,2%, tzn. 3% dziewcząt przyznaje, że prowokowano je lub przymuszano na terenie szkoły do zachowań seksualnych, oraz 3,4% chłopców potwierdza zaistnienie takiego faktu w ich życiu szkolnym3.

Zachowania seksualne młodzieży
Odmienność przebiegu dojrzewania u chłopców i u dziewcząt znajduje swoje odzwierciedlenia w podejmowanych zachowaniach. Dominacja napięcia seksualnego u chłopców skłania ich do podejmowania zachowań koncentrujących się na kontakcie fizycznym (współżyciu seksualnym). Przejawia się to w tematyce i sposobie prowadzonych rozmów, zainteresowaniu erotyką, oraz w typowym dla tego okresu odrębnym traktowaniu sfery współżycia seksualnego i obszaru więzi, bliskości i miłości. Stoi to niejednokrotnie u podłoża wulgaryzacji przez chłopców sfery seksualnej. U dziewcząt przeważającym czynnikiem jest potrzeba więzi i bliskości prowadząca do nawiązywania kontaktów z nastawieniem na wspólne przebywanie ze sobą, pozbawione elementu seksualnego.

Badania - założenia metodologiczne
W celu ustalenia, do jakiego rodzaju zachowań seksualnych uczniów dochodzi na terenie szkoły, badaniu poddano dwie grupy osób. Jedną z nich stanowili nauczyciele pracujący w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych, drugą natomiast byli studenci pierwszego roku dwóch krakowskich wyższych uczelni.

Łącznie badaniami objęto 129 nauczycieli i 101 studentów.
Wybór tych dwóch grup badawczych wynikał ze zjawiska polegającego na ukrywaniu przez młodzież przed dorosłymi swoich zachowań seksualnych. Dlatego też, aby jak najpełniej opisać rzeczywistość szkolną, postanowiono odwołać się do obserwacji zarówno nauczycieli jak i studentów pierwszego roku (osób dorosłych, które w bezpośredniej bliskości czasowej zakończyły edukację szkolną). Badania zostały przeprowadzone w styczniu 2007 r.

Wyodrębnione zachowania (zob. tabela) odnoszą się do głównych elementów klasyfikowanych przy opisywaniu zachowań agresywnych: sfery nietykalności fizycznej i psychicznej oraz godności osobistej. Uwzględniają również dwie płaszczyzny występowania tych zjawisk: na linii uczeń - uczeń oraz nauczyciel - uczeń.

Obserwacje nauczycieli a obserwacje studentów
Przystępując do badań założono, że zachowania seksualne uczniów obserwowane przez nauczycieli będą pod względem ilościowym w sposób znaczący różnić się od tego, co jest widziane przez samych uczniów.

Pierwszą zasadniczą różnicą jest fakt, że wszystkie wyszczególnione zachowania seksualne były obserwowane przez uczniów - łącznie ze współżyciem i zgwałceniem. 10,8% badanych twierdzi, że spotkało się ze zjawiskiem podejmowania współżycia przez uczniów na terenie szkoły. Natomiast fakt zgwałcenia kogoś był odnotowany przez dwie osoby, a jedna zaznaczyła, że była świadkiem próby zgwałcenia.

Drugą zauważalną różnicą jest duża rozpiętość procentowa przy obserwowaniu niektórych zjawisk. Wszystkie wymienione w ankiecie zachowania otrzymały od uczniów większą liczbę punktów procentowych. Wyjątkiem jest tylko jedno (składanie propozycji seksualnych nauczycielom), które w badaniach nauczycieli zaznaczane było częściej (12%) niż u uczniów (11%).

Zestawienie porównawcze braku akceptacji wyrażone przez badanych nauczycieli i studentów dla poszczególnych zachowań seksualnych uczniów na terenie szkoły

Nauczycielska ocena zachowań seksualnych podejmowanych przez uczniów na terenie szkoły
Z danych otrzymanych od nauczycieli wynika, że liczba zachowań uznanych za właściwe na terenie szkoły jest poważnie zawężona. Zwracają uwagę jedynie trzy: 67% badanych nauczycieli jest zdania, że zachowaniem domagającym się zaakceptowania w szkole jest trzymanie się par za ręce. Za takie chcą również uznać prowokowanie (zachęcanie) nauczycieli do wypowiedzi na temat seksualności człowieka (30%), a 20% uważa, że należy zaakceptować przytulanie się par. Nauczyciele wykazują duże zdecydowanie i pewność w ocenianiu dopuszczalności określonych zachowań, co przejawia się bardzo niskim wskaźnikiem wypowiedzi w kategorii "nie mam zdania". W tym obszarze najwięcej wątpliwości u badanych budzi "przytulanie się par". 10% ankietowanych nie potrafi jednoznacznie określić, czy takie zachowanie powinno być dopuszczalne na terenie szkoły.

Zdecydowana większość nauczycieli (od 90 do 100%) opowiada się przeciwko podejmowaniu przez uczniów na terenie szkoły 19 z 24 wyszczególnionych zachowań seksualnych. Pozostałe zachowania też są przez nauczycieli nieakceptowane w stopniu bardzo wysokim. Dane te nie wykazują praktycznego zróżnicowania po uwzględnieniu stażu pracy nauczycieli.

Zróżnicowanie pojawia się przy porównaniu wyników otrzymanych od studentów. Wyraźnie zauważa się tendencję większej akceptacji dla niektórych zachowań seksualnych uczniów. O ile w przypadku nauczycieli można było wyłonić tylko trzy zachowania uzyskujące więcej niż 10% przyzwolenia, o tyle studenci wymieniają ich aż 12 (zob. tabela).

Zachowania nacechowane największym poziomem agresywności
Agresję seksualną można zdefiniować jako wszelkie działania wprowadzające inną osobę w świat treści seksualnych wbrew jej woli i z naruszeniem uznawanych przez nią granic (zasad). Dysponując informacjami mówiącymi o obserwowanych zachowania seksualnych, oraz znając te, które spośród nich nie powinny, według oceny badanych, występować na terenie szkoły, można wyliczyć "współczynnik agresywności". Jego wielkość będzie wypadkową obserwowania danego zachowania i braku zgody na jego występowanie szkole. Mówi on o tym, które z podejmowanych zachowań seksualnych wywołują u innych sprzeciw. Zachowania o dużym współczynniku agresywności należy uznać za swoiste punkty zapalne mogące rodzić zachowania problemowe.

Dokonując powyższego przeliczenia otrzymujemy następujące dane na płaszczyźnie relacji nauczyciela z uczeniem. Najbardziej rażące dla nauczycieli jest noszenie zbyt wyzywającego stroju (84,7%). Następnie trzeba wymienić trzy zachowania: używanie wulgaryzmów o treści seksualnej, głośne komentowanie czyjejś atrakcyjności seksualnej, siedzenie dziewczyny na kolanach chłopaka i przytulanie się.

Po pierwsze, średnia agresywności pomiędzy uczniami jest większa niż w relacji nauczyciel - uczeń (odpowiednio 31,9 % oraz 37,1%). Stąd wniosek, że zachowania seksualne uczniów na terenie szkoły bardziej przeszkadzają uczniom niż nauczycielom. Posługując się parytetem większościowym zauważamy, że w przypadku danych otrzymanych od studentów osiąga go aż 9 zachowań: noszenie zbyt wyzywającego stroju, używania wulgaryzmów o treści seksualnej, głośne, demonstracyjne rozmowy na temat własnych przeżyć seksualnych, namiętne całowanie się, głośne, demonstracyjne rozmowy na temat filmów erotycznych - pornograficznych, głośne komentowanie czyjejś atrakcyjności seksualnej, posiadanie w szkole przedmiotów o charakterze seksualnym (np. prezerwatywa, wibrator), publiczne składanie propozycji seksualnych innym uczniom (dla żartu lub poważnie).

Reagowanie nauczycieli na zachowania seksualne uczniów w szkole
W trakcie badań postawiono nauczycielom pytania dotyczące ich reakcji w przypadku zaobserwowania nieakceptowanego przez nich zachowania seksualnego uczniów. Zebrane dane pozwalają jednoznacznie stwierdzić, że nauczyciele widząc nieakceptowane przez siebie zachowania uczniów podejmują interwencję.

Badania studentów potwierdzają fakt, że nauczyciele często widząc zachowania seksualne uczniów podejmują reakcję, jednak znacznie większa liczba badanych studentów mówi o tym, że nauczyciele nie interweniowali będąc świadkami zachowań seksualnych uczniów (zob. wykres).

Podsumowanie
Naturalną konsekwencją dojrzewania płciowego młodzieży jest próba podejmowania różnych form aktywności seksualnej. W ten sposób szkoła - miejsce, w którym uczniowie spędzają znaczną część swego czasu, staje się również terenem ich dojrzewania płciowego. Jednakże nie należy z tego faktu wyciągać wniosku, że wszystkie zachowania młodych w tej dziedzinie powinny zostać zaakceptowane.

Należy pamiętać, że przy próbach zmiany postaw w dziedzinie zachowań seksualnych wchodzimy na obszar ludzkiej mentalności. Nie ma tu prostych i krótkoterminowych rozwiązań. Zmiany mentalne wymagają długotrwałej, dobrze przygotowanej pracy wychowawczej i profilaktycznej, np. w ramach zajęć z wychowania do życia w rodzinie. Znaczącą rolę w kształtowaniu tych procesów odgrywają też dobre uregulowania prawne.

Marek Babik

Dr Marek Babik - pedagog, teolog, wykładowca w Wyższej Szkole Filozoficzno-Pedagogicznej IGNATIANUM w Krakowie

Przypisy:
1. Wyatt (1991)
2. Por. Z. Lew-Starowicz, Przemoc seksualna, Warszawa 1992, s 36.
3. Por. J. Surzykiewicz, Agresja i przemoc w szkole. Uwarunkowania socjoekologiczne, Warszawa 2000, s. 288-289.