Problemy z wychowaniem młodego pokolenia narastają w Polsce od wielu lat. Nie zastanawiano się nad tym, czego i jak należy wymagać od dziecka, natomiast dyskutowano o tym, czego dorosłym nie wolno i na czym polegają ich winy w stosunku do dzieci i młodzieży. Prowadzono dysputy nad prawami dzieci-uczniów, zapominając przy tym o ich obowiązkach.

Odpowiedzialność

- ważnym procesem wychowania
Raz po raz pojawiają się w polskiej szkole różne ekscesy, w większości zawinione przez uczniów, spotykamy się z brutalnością i przemocą młodzieży wobec siebie i agresją w stosunku do dorosłych. Jest to wynikiem, źle pojętej wolności i braku odpowiadania młodych ludzi za swoje zachowanie. W młodym pokoleniu nie ma poczucia odpowiedzialności za swoje czyny. Każdy z nas winien być odpowiedzialny za własny rozwój intelektualny oraz jakość kontaktów z innymi ludźmi. Z poczucia odpowiedzialności powinny wyrastać pozytywne dyspozycje, takie jak uczciwość, praworządność, zdyscyplinowanie społeczne, czy zdolność zespołowego działania. Odpowiedzialność ściśle łączy się z pojęciem pracy nad własnym rozwojem. Obowiązkiem podstawowym każdego ucznia jest uczenie się, czyli aktywne uczestniczenie w procesie nauczania, a z tym bezpośrednio wiąże się odpowiedzialność za rezultaty własnej pracy.

Godność własna i godność innych

Istotnym elementem wychowania jest wpajanie uczniom idei własnej godności i dostrzeganie jej u innych ludzi. Brak jej powoduje bowiem zatracenie samodzielności, bezsilność, bezsensowność własnych działań. Nasza rzeczywistość nie dba zbytnio o godność obywatela jako jednostki społecznej, podobnie jak polska szkoła nie rozwija wśród uczniów poczucia godności.
Często jeszcze dominuje ekonomizm wychowawczy i instrumentalne traktowanie uczniów. Brak poczucia godności i indywidualnej odpowiedzialności u ucznia powoduje też brak szacunku do szkoły i nauczycieli.
Obowiązkiem wszystkich mających wpływ na proces wychowania jest rozumienie nowej rzeczywistości i podjęcie działań rozwiązujących te problemy. Należy dążyć do przezwyciężenia naszych narodowych przywar, jak: wybujały indywidualizm, warcholstwo, nierzetelne wykonywanie pracy, brak wytrwałości, czy lekceważenie swoich obywatelskich obowiązków. Ogromną rolę w tym zakresie mają do spełnienia szkoła oraz inne instytucje edukacyjne i pełniące służbę publiczną.

Programy naprawcze

Podejmowane działania muszą być oparte na polskiej tradycji. Wychowanie powinno mieć także odniesienie do Boga, a równocześnie być oparte na przeżywaniu jedności we wspólnocie wierzących i niewierzących.
Musimy przywiązywać dużą wagę do rozwijania wśród młodzieży szeroko pojętego patriotyzmu, kultywowania tradycji narodowych oraz historii własnego regionu. Trzeba wzbudzić wśród młodych ludzi poczucie umiłowania ojczyzny i gotowość do ponoszenia ofiar w jej obronie i wartości reprezentowanych przez naród. Wszystkich winna łączyć ta sama troska o wspólną ojczyznę, jaką jest Polska, oraz o naszą małą ojczyznę, jaką jest powiat, gmina, wieś.
Ojciec Święty Jan Paweł II pisał w książce Pamięć i tożsamość: "Patriotyzm oznacza umiłowanie tego, co ojczyste: umiłowanie historii, tradycji, języka czy samego krajobrazu ojczystego. Jest to miłość, która obejmuje również dzieła rodaków i owoce ich geniuszu". Patriotyzm to także dbanie o kulturę języka polskiego. Obecnie w życiu codziennym, w kontaktach indywidualnych, w wystąpieniach publicznych posługujemy się bez żenady wulgaryzmami, nic nie znaczącymi skrótami i uproszczeniami językowymi. Odpowiedzialność za przezwyciężenie tego kryzysu spoczywa na wszystkich, którzy słowem mówionym i pisanym docierają do szerokiego kręgu odbiorców, a więc na nauczycielach, dziennikarzach, autorach tekstów, twórcach i wydawcach, a także zabierających publicznie głos specjalistów z różnych dziedzin.
Troska o język stanowi jedno z najważniejszych zadań rodziny i szkoły. Za jakość języka, którego się w szkole używa, odpowiedzialni są wszyscy członkowie grona pedagogicznego, nie tylko nauczyciele poloniści. Niezbędny jest powrót do najlepszych tradycji polskiej szkoły, czyli staranności językowej nauczycieli, w tym również do konsekwentnego stawiania uczniom wymagań dotyczących strony językowej ich wypowiedzi.

Dialog i władza wychowawcza

Warunkiem skuteczności działań wychowawczych jest właściwe pojmowanie wychowania. Współczesne koncepcje i teorie wychowania na ogół kwestionują rolę władzy nad dzieckiem-uczniem. Eksponują głównie dialog, głoszą, że nie należy stosować nakazów i zakazów, tylko tłumaczyć, przekonywać i uzgadniać, co powoduje, że w przypadku młodych ludzi nieprzygotowanych do poczucia odpowiedzialności i obowiązku jest on mało skuteczny. Dla dorosłych stanowi tylko przyczynek do bezradności wychowawczej. Potrzebna jest więc zmiana myślenia o wychowaniu. Musimy uświadomić sobie, że wychowanie polega na równoczesnym prowadzeniu z dzieckiem dialogu i sprawowaniu wobec niego władzy wychowawczej.
Właściwy dialog pedagogiczny polega na uważnym słuchaniu się nawzajem, co oznacza nie tylko rozumienie problemów dziecka, ale także wymaganie, aby dziecko słuchało tego, co mówi dorosły. By dialog i władza wychowawcza spełniły swoje zadania, muszą być uzupełnione osobistym przykładem, wzorcem osobowym.

Posłuszeństwo i dyscyplina

Współcześnie w mediach pojawia się krytyka i sugestie, jakoby dyscyplina zewnętrzna była w naszych czasach przeżytkiem, a kwestia posłuszeństwa kojarzy się tylko z przemocą. Należy pamiętać, że działania ludzkie mają charakter zespołowy i bez władzy, która je porządkuje, nasza cywilizacja nie byłaby w stanie funkcjonować. Dyscyplina uczy samokontroli i pomaga dostosowywać działania do obowiązującego porządku.

Nauczycielska powinność

Ważnym elementem procesu wychowania jest wyrabianie u młodych ludzi poczucia potrzeby pomocy innym. Gotowość do czynienia dobra innym jest u młodzieży naturalna. Niewiele zatem trzeba, by ją do takich działań pobudzić.
Odpowiedzialność za wychowanie (niezależnie od pełnionych funkcji) ponosimy wszyscy. Należy podjąć trud przemyślenia na nowo własnej postawy wobec uczniów oraz wobec powinności nauczyciela, trzeba też wyzwolić się z nauczycielskich lęków i nie bać się dialogu z uczniami. Treści przekazywane uczniom winny służyć kreowaniu modelu wychowania uczącego ich odpowiedzialności za własny rozwój i właściwą postawę w kontaktach z innymi.

Barbara Niziołek