Do zagadnienia tożsamości narodowej Polacy zawsze podchodzili z uwagą i troską. Były też w dziejach Polski okresy, gdy przyglądano się mu z wyjątkową wnikliwością. Tak działo się przede wszystkim w czasach zaborów oraz w okresie dwóch okupacji - hitlerowskiej i sowieckiej. Z poczucia zagrożenia tożsamości narodowej wypływały odpowiednie działania światłych i patriotycznie zaangażowanych Polaków, a oparciem dla nich był Kościół katolicki oraz kultura przeniknięta wartościami chrześcijańskimi i patriotycznymi. Dlatego w 1980 roku Jan Paweł II mógł powiedzieć w paryskiej siedzibie UNESCO, że naród polski "zachował swoją tożsamość (...) tylko w oparciu o własną kulturę".

Tożsamość narodowa i jej znaczenie

Tożsamość narodowa oznacza zarówno jednakowość, jaką naród ujawnia mimo licznych zmian i historycznych doświadczeń, jak i nieprzerwaną ciągłość, którą wykazuje on na wszystkich etapach swoich dziejów oraz na poszczególnych polach wspólnej aktywności1. Czynniki konstytuujące tożsamość narodową to przede wszystkim:
- Wspólnota losów grupy ludzi będącej podmiotem różnorakich stosunków (społecznych, kulturalnych, gospodarczych, politycznych).
- Kształtowanie się świadomości narodowej, której zewnętrznym przejawem są odpowiednie postawy, a w szczególności postawa patriotyzmu.
- Poczucie tożsamości narodowej jest czynnikiem szczególnej wagi, występującym w kontekście przynależności do narodu. Towarzyszą mu: poczucie odrębności (różnice w porównywaniu z innymi narodami); poczucie ciągłości (przekonanie, że mimo wielu zmian i doświadczeń jest to ten sam naród polski); poczucie wewnętrznej spójności (znajomość wspólnych płaszczyzn mimo wielorakiego pluralizmu - etnicznego, językowego, wyznaniowego); poczucie posiadania takich samych idei, wartości, celów, aspiracji oraz chlubnych dokonań, rodzących poczucie dumy2.

Dzięki wymienionym aspektom obywatel zdolny jest określić, jaki jest jego naród, i jaką wartość stanowi dla niego. Prowadzi to do identyfikacji jednostki z narodem. Wieloaspektowość poczucia tożsamości narodowej może stać się przedmiotem oddziaływania destrukcyjnego za pomocą technik manipulacyjnych, w wyniku czego u wielu osób dochodzi do zachwiania tego poczucia tożsamości.
Niepożądane, a nawet szkodliwe formy to:
- Zniekształcona pamięć historyczna obywateli prowadząca do zafałszowania obrazu siebie w społeczeństwie (np. nagłaśnianie sprawy Jedwabnego i rzekomego antysemityzmu Polaków).
- Mity antypolskie nadmiernie nagłaśniające wady Polaków, eksponujące cechy negatywne, a przemilczające pozytywy, osiągnięte dokonania, sukcesy itp.
- Upadający etos polskich elit, co możemy zaobserwować na przykładzie działalności komisji śledczych Sejmu i demaskatorskich inicjatyw dziennikarzy.
- Osłabienie kondycji kultury narodowej, m.in. na skutek funkcjonowania różnych subkultur i propagowania antywartości. Kulturze narodowej zagrażają dwa zjawiska - amerykanizacja telewizji i latynoamerykanizacja kultury3.
- Nadwyrężone więzi społeczne prowadzące do dezintegracji struktury narodu. Przyczyniły się do tego takie zjawiska, jak internacjonalizm komunistyczny w PRL i zasada divide et impera, realizowana w systemie totalitarnym, oraz stale obecna (również po 1989 r.) idea kreowania wroga.
- Odchodzenie obywateli od identyfikowania się z wartościami podstawowymi (chrześcijańskimi, patriotycznymi, humanistycznymi). Wiąże się to z procesami laicyzacji i sekularyzacji oraz z oddziaływaniem "cynicznego hedonizmu".
- Obniżanie poziomu patriotyzmu obywateli. W zjawisku tym mają swój znaczny udział media liberalne i lewicowe4.

Nie jest dziś łatwo budować tożsamość narodową w swojej Ojczyźnie. Należy więc ze wszystkich sił dążyć do jej pogłębienia i uchronienia przed zagrożeniami.

Zadania prasy katolickiej

Ambitna prasa może wiele dokonać w dziedzinie budowania tożsamości narodowej. Po pierwsze, skłania ona czytelnika do myślenia (Marshall McLuhan). Po drugie, stanowi medium o szczególnych walorach pedagogicznych. Nie ma w niej ulotności treści, typowej dla mediów elektronicznych, jest natomiast przedłużone działanie i wysoka dostępność, a także możliwość polemizowania na bieżąco z autorami tekstów5.

Oto najważniejsze zadania prasy katolickiej w odniesieniu do tożsamości narodowej Polaków6:

- Pewne zadania wynikają z zasady komplementarności wobec mediów liberalnych i lewicowych. Oznacza to, że jeżeli w tych mediach po macoszemu traktuje się kwestię moralnego odrodzenia narodu, to zadaniem mediów katolickich jest usunięcie tego braku.
- W prasie katolickiej powinno się przedstawiać problematykę tożsamości narodowej Polaków w taki sposób, aby inspirować nią inne media.
- Prasa katolicka wyraźniej niż dotychczas winna uczyć historii Polski, zawsze jednak w sposób interesujący i rzetelny.
- W czasopismach katolickich należy przybliżać te karty z historii narodu, które budzą niekłamaną dumę u Polaków.
- Należy energicznie przeciwstawiać się mitom antypolskim, jak mit antysemityzmu, czy mit fanatyzmu religijnego Polaków. Równolegle trzeba eksponować zalety Polaków, jak gościnność, umiejętność przebaczenia, wierność zawartym sojuszom.
- Na łamach prasy podawać przykłady mówiące o symbiozie wartości chrześcijańskich i patriotycznych.
- Trzeba ukazywać patriotyzm wielkich Polaków: Piotra Skargi, Prymasa Stefana Wyszyńskiego, ks. Jerzego Popiełuszki, Jana Pawła II, itp. Bezcennym podręcznikiem może być tu książka Jana Pawła II Pamięć i tożsamość7.
- Należy chronić poczucie tożsamości narodowej Polaków przed zagrożeniami: ukazywać je wbrew "poprawności politycznej" i przestrzegać przed nimi, uczyć sztuki prowadzenia polemiki z mediami lekceważącymi wartości patriotyczne i negującymi polskie tradycje8.

Trzeba popierać czytelnictwo prasy wartościowej i ambitnej. Z badań wynika, że 75 proc. Polaków powyżej 15. roku życia nie rozumie w pełni tekstów, które czyta. Należy więc zalecać zasadę: "więcej czytać - mniej oglądać".

Ks. bp Adam Lepa

Przypisy:
1. Bp A. Lepa, Mass media i tożsamość Polaków, Częstochowa 1996, s. 14 ns.
2. Kard. S. Wyszyński, Jedna jest Polska, Warszawa 2000; S. Kowalczyk, Naród, państwo, Europa, Radom 2003.
3. Zob. np. P. Wąsala, O amerykanizacji polskiej telewizji publicznej, "Kultura i Społeczeństwo" 1996, nr 2, s. 85-95; Z. Bajka, Latynoamerykanizacja mediów czy zwykły biznes, "Studia Medioznawcze" 2002, nr 5, s. 80-90.
4. Bp A. Lepa, O patriotyzmie w mediach, [w:] Wychowanie moralne w szkole katolickiej, A.J. Sowiński, A. Dyner (red.), Szczecin 2003, s. 189-197; por. M. Jurek, Naród i Ojczyzna w mediach audiowizualnych, [w:] Media a tradycja, P.K. Kuty (red.), Lublin 1998, s. 73-87.
5. Bp. A. Lepa, Pedagogia prasy, "Mass Media" 1989, nr 1, s. 15-17.
6. Por. L. Dyczewski, Zadania dziennika katolickiego, [w:] Dziennik katolicki czynnikiem rozwoju społeczeństwa polskiego, Warszawa 1996, s. 31-39.
7. Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Kraków 2005.
8. M. Iłowiecki, Media w służbie tradycji?, [w:] Nasza tradycja, P.K. Kuty (red.), Lublin 1996, s. 61-73.