Osoba ludzka, będąc częścią całego kosmosu, świata materialnego, przerasta go jednocześnie swym nadprzyrodzonym odniesieniem, jest obdarzona przysługującymi jej z natury prawami i jako taka stanowi cząstkę składową wielorakich społeczności – poczynając od rodziny a kończąc na państwie i społeczności międzynarodowej. Będąc osobą, człowiek żyje w świecie rzeczywistych przedmiotów, ale sam jest podmiotem przerastającym otaczającą go rzeczywistość swym szczególnym wyniesieniem w hierarchii bytów stworzonych.

Pojęcie wywodzi się z łacińskiego słowa persona, które było tłumaczeniem greckiego terminu prosopon, stosowanego w teatrze, gdzie oznaczał najpierw maskę używaną przez aktorów przedstawień teatralnych, a następnie został przeniesiony na samą osobę dramatu (aktora) reprezentowaną przez tę maskę. Z biegiem czasu zaczęto używać tego terminu dla określenia wyróżniających się w życiu codziennym ludzi, a następnie każdego człowieka. W XX wieku powstał nurt filozoficzno-społeczny – personalizm. Punktem odniesienia wszelkich analiz podejmowanych w tym nurcie jest ontologiczno-aksjologiczna koncepcja człowieka jako osoby stanowiącej byt w sobie i dla siebie.

Pytanie o człowieka, jego istotę, cel i sens życia przewija się w myśli filozoficznej przez wszystkie epoki rozwoju ludzkości. „Kim jest człowiek, że o nim pamiętasz...” woła psalmista (Ps 8, 5). Jest „miarą wszystkich rzeczy” – powie Protagoras. Dla Platona jest duszą posługującą się ciałem stanowiącym dla niej „więzienie”. Arystoteles widzi w nim naturalne zespolenie dwóch pierwiastków – materialnego ciała i nieśmiertelnej duszy, przy czym ciało jest tworzywem materialnym ożywianym przez duszę. Każdy ze znanych myślicieli wnosił wkład do postępującej przez wieki budowy filozoficznej koncepcji człowieka – której na przełomie IV i V wieku św. Augustyn nadał jednoznaczny wymiar personalistyczny. Jego antropologia jest w swych zasadniczych rysach integralnym i realistycznym personalizmem. Głosi on, że ani ciało, ani dusza nie są pełnym człowiekiem: dopiero oba te elementy razem zespolone składają się na człowieka jako osobę ludzką.

Klasyczną filozoficzną definicję osoby ludzkiej konstruuje w ok. 100 lat po Augustynie Boecjusz, który definiuje osobę jako „indywidualną substancję rozumnej natury”. Z definicji tej wynika, że osobą jest jestestwo bytowo niepodzielne, posiadające atrybuty rozumu i woli, dzięki którym posiada świadomość swego psychicznego „ja”. Refleksja nad człowiekiem była do końca XII wieku uprawiana w ramach tej koncepcji, by dopiero dzięki antropologii św. Tomasza z Akwinu (+1247) móc przybrać szerszy wymiar, sięgający życia jednostkowego i społecznego człowieka jako ludzkiej osoby. Ów osobowy wymiar człowieka jako jednostki i członka różnych zbiorowości zostaje expressis verbis wyróżniony dopiero przez uczonych XX-wiecznych, których nazwiska wiązane są z kierunkiem filozoficznym określanym mianem personalizmu (Charles Renouvier, Max Scheler, Emmanuel Mounier, Jacques Maritain).

Na gruncie polskim fundamentalne dzieło Karola Wojtyły Osoba i czyn (1969) stanowi nietypowy przykład podejścia do analizy filozoficznej fenomenu człowieka w jego odniesieniu do rzeczywistości świata zmysłowego i nadprzyrodzonego, którego czyny mają zawsze swój moralny (osobowy) wymiar.

W zasadzie wszelkie studia nad człowiekiem jako osobą ludzką zmierzają ku ukazaniu fenomenu ludzkiego w jego wymiarze integralnym, nie znoszącym jakiegokolwiek uprzedmiotowienia człowieka i jego zinstrumentalizowania w różnorakich strukturach społeczno-prawnych, ustrojowych, ekonomicznych czy wychowawczych.

W swym społecznym wymiarze personalizm wyraża się w szeregu ogólnych tez dotyczących funkcjonowania społeczeństwa, którego punktem odniesienia jest dobro wspólne, w którym się odzwierciedla dobro człowieka jako osoby ludzkiej wyposażonej w podstawowe prawa, przysługujące jej nie z nadania społeczności, lecz z samej natury jej materialno-duchowej złożoności i skierowaniu ku wiecznemu trwaniu. Ich realizacja warunkuje samorealizację człowieka w pełni jego godności, a jednocześnie wyznacza warunki normalnego funkcjonowania społeczeństwa, wolnego od wszelkich form zniewolenia – poczynając od politycznego, a kończąc na ideologicznym i moralnym. Łamanie względnie omijanie któregokolwiek z tych praw czyni społeczność antypersonalistyczną – zamkniętą na człowieka w jego osobowym wymiarze. Treść poszczególnych praw osoby ludzkiej stanowi punkt wyjścia dla formułowania podstawowych zasad życia społecznego, którego charakterystyczną cechą jest jego w pełni ludzki (personalistyczny) kształt: zabezpieczający godność osoby i gwarantujący warunki jej rozwoju.

Personalistyczna odpowiedź podkreśla dwuwymiarowość egzystencji człowieka – osoby posiadającej wartość in se, to znaczy wartość ontologiczną. Zgodnie z tym stanowiskiem każdy człowiek: jest osobą – także zanim jest w stanie uzyskać pełnię swej autonomii (tę wartość posiada od momentu poczęcia); posiada swą godność i wartość przysługujące mu z natury; osoba ludzka jest wartością najwyższą, bezwzględną – w świecie bytów stworzonych jest jedyną rzeczywistością posiadającą wartość per se; będąc wartością per se, osoba ma własny cel, jakim jest doskonalenie się w swym istnieniu – nie może być traktowana jako środek do celu innego człowieka, względnie społeczeństwa. Jej doskonalenie oznacza zwrócenie się ku dobru i osiąganie coraz wyższego stopnia uczestniczenia w nim. To skierowanie ku dobru stanowi szczególne wyzwanie dla osoby: poprzez samodoskonalenie upodabnia się do Pełni Dobra, Prawdy i Piękna. Dążenie do doskonałości jest obowiązkiem moralnym osoby, wynikającym z istoty jej wnętrza. Jest też wynikiem świadomości potrzeby dążenia do doskonałego trwania, przekraczającego barierę czasu i przestrzeni.

Wychowanie personalistyczne jest wychowaniem do wolności: do wolności wyboru dobra. Wolność jest tu bowiem rozumiana nie jako swawola, niezdolność do przyjmowania jakichkolwiek zobowiązań, lecz jako zdolność wyboru dobra i jego realizacji: ustawicznego poszukiwania tego, co zostało poznane i uznane jako godne naszego dążenia, bowiem stanowi środek naszego doskonalenia osobowego.

FRANCISZEK ADAMSKI – socjolog, profesor zw. Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor wielu publikacji dotyczących małżeństwa i rodziny.

Fot. za: www.sxc.hu