Co to jest piękno? Kim jest istota, którą nazywamy człowiekiem? Na czym polega wychowanie? Spróbujmy odpowiedzieć na te pytania w aspekcie wychowania estetycznego.

Piękno

„Jeżeli dla czego warto żyć człowiekowi, to dla oglądania piękna”. (Platon) Estetyka to nauka o pięknie, nauka o sztuce i nauka o przeżyciach estetycznych¹. Udział człowieka w sztuce jest wieloraki: z jednej strony człowiek tworzy piękno i sztukę, a z drugiej je ocenia; raz jest artystą, a kiedy indziej jest odbiorcą i krytykiem.

Estetyka zajmuje się zagadnieniami piękna i brzydoty, harmonii i dysharmonii. W znaczeniu encyklopedycznym pojmowana jest jako ogólna teoria piękna dzieł sztuki i przedmiotów naturalnych. Piękno, jako podstawowa kategoria estetyki, określa czynniki i zasady przeżyć estetycznych.

Piękno, dobro i prawda przez długie wieki z jednej strony wyznaczały w kulturze europejskiej cel dążenia człowieka, z drugiej ujawniały bardzo istotny rys samej rzeczywistości. Ponieważ przysługiwały bytowi, były wzajemnie o sobie orzekane: to co piękne jest zarazem prawdziwe i dobre, a co dobre – prawdziwe i piękne². Piękno pojęte jako harmonia, lub też jako forma, czy rozumiane w sensie relacjonistycznym, oznacza własność bytu. Wytwór sztuki, jeśli pojawi się w zgodzie ze sztuką, musi być piękny, bo pochodząc od kierującego intelektu, musi być dla człowieka poznawalny, a tym samym wzbudzający upodobanie³.

Piękno pojmowane jako wartość wywołuje u kontemplującego przyjemne uczucia. Wzruszenie estetyczne polega na rozszerzeniu wrażenia, którego oddźwięk przenika istotę człowieka, a w szczególności rozum i wolę. Wrażenia, myśli i uczucia im towarzyszące tworzą pewną harmonię. Wielu filozofów pojmuje piękno jako wartość pozytywną, powodującą przyjemność lub pobudzającą do odpowiedzi estetycznej. Piękno możemy rozważać jako wartość moralno−estetyczną, religijną, estetyczną i kulturową. Wytwór sztuki, który zgodny jest z pojęciem sztuki, musi być piękny, bo pochodzi od kierującego intelektu, jest poznawalny zmysłami człowieka, oraz wzbudza upodobanie. Greckie rozumienie piękna obejmowało nie tylko piękne rzeczy, kształty, barwy i dźwięki, ale również piękne myśli i piękne obyczaje. Dla filozofów klasycznych najprawdziwszym pięknem było duchowe, moralne piękno charakteru, umysłowe piękno myśli⁴. Dobrem i pięknem nazywali też mądrość, sprawiedliwość, rozwagę, dobre obyczaje i cnotę jako piękno duszy.

Aspekt badania piękna powinien zainteresować nie tylko filozofów, ale też artystów i wychowawców. Nikt nie może przejść obojętnie obok piękna, stanowiącego spoiwo rozumienia bytu człowieka, a także kultury.

Kultura, która na takim podłożu wyrasta, staje się kulturą niezależnie od tego, czy jest nam bliższa czasowo, czy też korzeniami sięga odległych wieków.

Człowiek

„Człowiek jest wielki, nie przez to, co posiada, lecz przez to, czym dzieli się z innymi...“ (Jan Paweł II) Człowiek jako byt rozumny obdarzony jest możliwościami twórczymi, zmysłem metafizycznym, zdolnością refleksji nad sobą i otaczającym światem. Działa w sposób świadomy, odnoszący siebie do innych ludzi, do świata wartości i idei, a także do transcendencji (Boga).

Człowiek pozostaje w dialogowej relacji z Bogiem, jest też obrazem Boga – te czynniki konstytuują go. Zdolność realizowania obrazu Boga w sobie, wszystkie swoje talenty i siły powinien uruchomić w celu samorealizacji. Sposób, w jaki to czyni, przedstawia jego osobistą wielkość w oczach Boga. Człowiek otrzymał wolność wypełnienia swego powołania poprzez wykorzystanie swej twórczej energii⁵.

Pedagogika chrześcijańska pragnie uzdolnić człowieka do realizacji samego siebie jako obrazu Boga, pozwalając mu odkryć to, czego Bóg po nim się spodziewa.

Wychowawca pomaga kształtować osobowość czyli zespół cech i wartości wyznaczających zachowania, oraz warunki wewnętrzne wpływające na sposób przystosowania się do otoczenia. Należy jednak podkreślić aktywność samej jednostki, mającą wpływ na kształtowanie się osobowości.

Człowiek jako istota, która realizuje się w grupie, we wspólnocie ludzkiej, stworzony jest do dobra i piękna. Ma być dobry i piękny w znaczeniu moralnym i to, co tworzy, ma posiadać te same znamiona.

Wychowanie

„Wychowanie jest sztuką, a sztuka to najbardziej aktywny wychowawca...” (E. Jaques−Delcroze) Wychowanie jest to całokształt wpływów i i oddziaływań środowiska na człowieka, kształtujących jego rozwój i osobowość. Współczesna pedagogika nazywa wychowanie świadomym, zamierzonym i specyficznym działaniem osób (wychowawców), których celem jest osiągnięcie trwałych zmian w osobowości jednostki. Zmiany te odnoszą się do sfery poznawczo−instrumentalnej, pozwalającej na poznanie i przekształcanie rzeczywistości, oraz sfery aksjologicznej, kształtującej stosunek człowieka do świata i ludzi, jego przekonania i system wartości.

Istnieje też drugi sposób rozumienia wychowania jako wspomagania wychowanka w samodzielnym kierowaniu przez niego własnym rozwojem. Wychowywać oznacza wtedy wyzwalać, dodawać odwagi, uwalniać od ubezwłasnowolnienia, sprzyjać naturalnemu i spontanicznemu rozwojowi dziewcząt i chłopców. Ważne jest tu przygotowanie ich do przyszłego życia przez mobilizację do własnej aktywności oraz pobudzanie do postępowania zgodnego z zasadami moralności⁶.

Wychowanie estetyczne to zespół działań przygotowujących człowieka do postrzegania i oceny zjawisk estetycznych, zwłaszcza piękna, w otaczającym ludzi świecie przyrody i sztuki. Zajmuje się kształceniem estetycznego smaku i estetycznej wrażliwości, może stanowić podstawę do kształtowania pełnej integralnej osobowości człowieka, swoistą orientację edukacyjną.

Wszystkie dyscypliny artystyczne mają określone miejsce i rolę w kształtowaniu i wzbogacaniu człowieka. Dla pedagoga sztuka to wybór, produkt, dzieło ale i aktywność, twórczość, działanie.

Sztuka wyraża człowieczeństwo najbardziej twórcze, służy umacnianiu się wzniosłych ideałów. Ważną jej funkcją jest kształtowanie materialno−przedmiotowego środowiska człowieka.

W ostatnich czasach wzmaga się troska o jakość człowieka, o jego postawy, wrażliwość, wyobraźnię, ponieważ problemem staje się sposób widzenia świata, stosunki międzyludzkie i indywidualna tożsamość osoby ludzkiej. Niepokój budzi narastający konformizm ludzkich zachowań, utrata poczucia podmiotowości, zachwianie sfery wartości i służby człowiekowi.

Wychowanie do sztuki ma charakter inicjacji kulturalnej, przygotowuje człowieka do akceptacji różnorodnych zjawisk artystycznych.

Uczy umiejętności ich postrzegania, rozumienia procesów naturalnej ewolucji i zmienności zjawisk, ich uwarunkowań, uwrażliwia na wieloraki i otwarty charakter piękna⁷.

Wychowanie przez sztukę określa horyzonty kształcenia człowieka w zakresie szerszym niż wrażliwość estetyczna, która stanowi jego podstawę. Udział sztuki w kształtowaniu moralnych postaw człowieka był zawsze dostrzegany.

Wskazywano na związek między treściami utworów, postawą bohaterów a założonym umoralniającym efektem wychowawczym.

Sztuka poszerza zakres wiedzy o świecie i człowieku, wzbogaca wizję świata zewnętrznego i wewnętrznego, dawnego i współczesnego.

Pobudza uczucia o charakterze moralnym i społecznym, pełniąc jednocześnie humanistyczną funkcję poznawczą: uczy współprzeżywania i kształci zdolność do empatii.

* * *

Współczesny świat coraz bardziej pobudza i mnoży u człowieka potrzeby konsumpcyjne, a zaniedbuje potrzeby wyższego rzędu, w tym kulturalne. Wymagają one zabiegów wychowawczych, aby stały się potrzebami ważnymi dla człowieka.

Rolą wychowawcy jest budzenie motywacji, ukazywanie perspektyw, dodawanie odwagi, spowodowanie, by wychowanek zechciał uzyskać to, co dla niego dobre, i by dla tej idei potrafił mobilizować samego siebie. Ale człowiek sam musi pragnąć stawać się piękny, a wtedy wszelkie zabiegi wychowawcze odniosą pozytywny skutek.

W wychowaniu młodego człowieka ważny jest też autorytet samego wychowawcy, jego przykład. „Słowa uczą, a przykłady pociągają“ – wychowawca, który cieszy się autorytetem wśród dzieci i młodzieży, ma wpływ na jakość życia swego wychowanka. Często przyjmuje on poglądy, hierarchię wartości (świadomie lub nieświadomie) i zainteresowania nauczyciela jako swoje. Wychowankowie wzorują się, aktywizują, jeśli widzą w nauczycielu osobę twórczą, zaangażowaną, pełną ofiarności.

Przypisy:
1. Por. W. Tatarkiewicz, Historia estetyki. Estetyka starożytna, T. 1, Warszawa 1985, s. 13.
2. P. Jaroszyński, Spór o piękno, Kraków 2002, s. 9.
3. Tamże, s. 65.
4. Por. W. Tatarkiewicz, dz. cyt., s. 115−117.
5. I. von Vloet, Obraz człowieka jako fundament pedagogiki, „Communio“ (1992), s. 3−5.
6. Por. M. Łobocki, Wartości tworzywem wychowania [w:] Wychowanie chrześcijańskie a kultura, red. M. Nowak, T. Ożóg, Lublin 2000, s. 72−73.
7. Tamże, s. 98−99.