Czym jest cyberprzemoc?

We współczesnym świecie Internet jest powszechnie używanym medium, które ma wpływ na większość sfer życia człowieka.

Młodzi użytkownicy są szczególnie podatni na wszelkie jego negatywne wpływy. Przestrzeń sieciowa, poza wieloma pozytywnymi aspektami, niesie wiele zagrożeń i staje się miejscem agresji międzyludzkiej. „Internet ma cechy, które mogą nieomal w każdym wyzwolić pewne formy agresywnych zachowań. Jeśli chcemy obniżyć poziom wrogości w Sieci i sami trzymać się daleko od ringu, musimy wiedzieć, gdzie biją źródła owych kłopotów”¹. Z postępującym rozwojem nowych mediów, z ich zwiększającą się siłą oddziaływania i rozwojem możliwości, jakie oferują, możemy zauważyć rozwój negatywnego zjawiska społecznego, jakim jest cyberprzemoc. Termin ten wywodzi się od angielskiego słowa „cyberbulling”. W Polsce pojawił się on kilka lat temu, zwracając uwagę pedagogów i psychologów na istotny problem społeczny. Przyczynił się do powstania programów edukacyjnych z zakresu bezpieczeństwa dzieci w sieci.

Cyberprzemoc można definiować jako przemoc poprzez użycie technologii komunikacyjnych i informacyjnych, wykorzystującą różne elementy Internetu, np. poczta elektroniczna, komunikatory, czaty, serwisy społecznościowe, przejawiającą się w różnych formach m.in. straszenie, szantażowanie, nękanie, rozsyłanie kompromitujących lub ośmieszających filmów i zdjęć, zmienianie tożsamości albo podszywanie się pod czyjąś osobę. „Cechą istotną multimediów i jednocześnie różniącą je od innych mediów jest interaktywność, możliwość dwukierunkowej relacji: człowiek–komputer, komputer–człowiek. (…) Przekaz multimedialny odbywa się za pomocą infostrady umożliwiającej dostęp do informacji”². W Sieci dochodzi do licznych zachowań antyspołecznych, a przede wszystkim agresywnych, których dzieci i młodzież są nie tylko ofiarami, ale coraz częściej sprawcami.

Ważne jest poznanie przyczyn leżących u podłoża tego zjawiska, aby móc podjąć działania profilaktyczne.

Przyczyny Cyberprzemocy

U podstaw przyczyn cyberprzemocy leżą charakterystyczne cechy okresu dojrzewania, które w połączeniu ze specyfiką Sieci sprzyjają ujawnianiu się i eskalacji wrogich zachowań. Możemy do nich zaliczyć m.in. skłonność do prowokowania innych osób, przekraczanie granic zasad moralnych, niski poziom empatii w relacjach z innymi ludźmi, niezdolność przyjmowania perspektywy innych osób, brak refleksji nad własnym zachowaniem, chęć zaimponowania. Istotną rolę odgrywają relacje z rówieśnikami, którzy mogą promować zachowania antyspołeczne i agresywne na zasadzie przeciwieństwa do tego, czego uczą ich rodzice czy nauczyciele w szkole, w celu podkreślenia swojej autonomiczności i braku podporządkowania się dorosłym. Młodzież może naśladować rówieśników również w sytuacji, gdy będzie chciała przynależeć do danej grupy, która agresję w Sieci traktuje jako formę dobrej zabawy lub spędzania wolnego czasu – chcąc należeć do takiej grupy, jest zobowiązana do podobnego zachowania poprzez przyjęcie obowiązujących w grupie norm społecznych. W Sieci młodzi ludzie nie są kontrolowani przez dorosłych, mogą być kim chcą, nie ciąży na nich odpowiedzialność przed innymi, dlatego też mają wiele możliwości do nieetycznych zachowań. Bardzo często młody człowiek bojąc się tego, że może stać się ofiarą prześladowań przez rówieśników, sam wciela się w rolę sprawcy, chce kreować siebie jako osobę silną, budzącą strach u innych, a Sieć jest doskonałym miejscem „treningu” tych umiejętności. „Wirtualna rzeczywistość jest technologią, która umożliwia wejście i przebywanie w świecie wygenerowanym przez komputer. Jest to splot wrażeń i sposobów ich odbioru przez poszczególnych użytkowników”³.

Młodzież jako sprawca Cyberprzemocy

Specyfika Sieci, wyrażająca się w zapośredniczeniu kontaktów społecznych przez komputer, stwarza szanse bycia anonimowym, co zachęca do eskalacji negatywnych zachowań. W relacji tej zachodzi zjawisko opóźnienia oceny moralnej własnych działań w stosunku do czasu ich wykonania. Przejawia się to w tym, że młodzież najpierw podejmuje działania agresywne w Sieci, a dopiero po długim czasie je ocenia lub nie robi tego w ogóle. Mała dostępność informacji zwrotnej dotycząca odbioru naszych zachowań przez partnera relacji przyczynia się do ich eskalacji i upowszechniania. Uczniowie są świadomi swojej anonimowości, bezpodmiotowości w Sieci, ale też nie mogą ustalić tożsamości uczestnika danej relacji sieciowej. Kontakt za pośrednictwem Internetu charakteryzuje się znaczną przewagą komunikacji tekstowej, natomiast jest ubogi w schematy niewerbalne, takie jak: mowa ciała, dystans fizyczny, gestykulacja, kontakt wzrokowy, modulacja głosu, które pozwalają na „odczytanie” emocji człowieka, jego samopoczucia, czy nastawienia wobec rozmówcy.

Dlatego ich brak w Sieci ułatwia działania, których celem jest sprawienie komuś przykrości czy krzywdy. „Nowoczesne środki masowego przekazu, jakimi są multimedia elektroniczne nie tylko odtwarzają istniejącą rzeczywistość, lecz potrafią ją także dowolnie kreować. Cechą charakterystyczną wielu przekazów medialnych stał się fakt, że wielowymiarowa rzeczywistość kultury redukowana jest w nich często do rozrywki, przesyconej brutalnością i agresją”⁴. Wpływ na podejmowanie zachowań agresywnych w Sieci ma nie tylko anonimowość, ale także spostrzeganie własnej osoby. Skutkuje to brakiem dbania o własną autoprezentację, przyczynia się do robienia i pisania rzeczy, których nie zrobilibyśmy w realnym świecie. Bardzo często sprawcami agresji w Internecie są osoby o niskich kompetencjach społecznych, nie potrafiące nawiązać konstruktywnego kontaktu z drugim człowiekiem.

Formy cyberprzemocy Z raportu badań sporządzonego przez firmę GEMIUS w 2007 roku na zlecenie Fundacji „Dzieci Niczyje” wynika, że dzieci i młodzież korzystają z Internetu w różnych miejscach (zob. wykres).

Badania przeprowadzono na grupie internautów w wieku 12−17 lat. Wyniki wskazują, że:

• 47% respondentów doświadczyło wulgarnego wyzywania,
• 21% – poniżania, ośmieszania i upokarzania,
• 16% – straszenia i szantażowania,
• 29% – podszywania się pod nich w Internecie, np. maile, blogi,
• 60% – fotografowania lub filmowania wbrew ich woli⁵.

Natomiast na akty przemocy w Sieci 60% respondentów odpowiada zdenerwowaniem, 18% – strachem, a u 13% wywołują one poczucie wstydu. Respondenci rzadko (zaledwie 6−12%) informują o istniejącym problemie swoich rodziców czy nauczycieli, o pomoc proszą zazwyczaj swoich rówieśników.

Skutki Cyberprzemocy

Z cyberprzemocą ściśle związane jest zjawisko upublicznienia aktów przemocy względem danej osoby, co wiąże się z jej chęcią do zerwania wszelkich kontaktów społecznych. Cyberprzemoc często ma swoje źródło w przemocy rówieśniczej, względem osoby wyróżniającej się na tle całej grupy w sposób pozytywny lub też negatywny. Młodzi ludzie, należący do danego portalu społecznościowego czy forum internetowego, utożsamiają się z jego zasadami, kreowanymi wartościami i potrzebami. Osoba, która ich nie spełnia, może być przez grupę wyśmiewana w Sieci. Czuje ona wstyd, następuje kumulacja jej silnych emocji i uczuć. Dziecko prześladowane przez rówieśników jest osamotnione, czuje rozpacz, izoluje się od innych. Emocje dziecka mogą być źródłem myśli i prób samobójczych. Przykładem może być śmierć 21−latka ze Strzegomia, który powiesił się w lutym 2010 roku na skutek filmu umieszczonego w Internecie, na którym szesnastoletnia znajoma chłopaka opisuje ich seksualną przygodę w parku. Nagrany telefonem komórkowym, trwający tylko 3,5 minuty filmik jest szokujący, nawet dla równolatków dziewczyny. Opis randki brzmi jak historia z filmu pornograficznego, przerywana wulgaryzmami.

Źródło: Gemius Raport, październik 2004 i Gemius Raport, styczeń 2006.

„Media preferując własny język opisu świata tworzą własne środowisko, wyzwalające specyficzny tryb i styl życia. Rządzą się swoistymi prawami, możliwościami i intencjami. Konkurują między sobą po to, aby przyciągnąć jak największa liczbę użytkowników, „zmusić“ ich do odbioru określonego lansowanego przez nie obrazu świata, ludzi, sytuacji, zdarzeń, zjawisk itd.”⁶.

Przyczyniają się do podejmowania przez dzieci i młodzież działań niezgodnych z normami społecznymi, powodują wystąpienie wielu negatywnych skutków, takich jak: stopniowy zanik bezpośrednich kontaktów z rówieśnikami prowadzący do izolacji i samotności w realnym świecie, zmiany w sposobie porozumiewania się z otoczeniem – zubożenie języka, techniczny slang, używanie skrótów, trudności w zakresie poprawności ortograficznej, trudności w nawiązywaniu kontaktów pozainternetowych – zaburzenie w budowaniu bezpośrednich relacji i więzi emocjonalnych z rówieśnikami i rodziną, rozwój agresji w sytuacji braku dostępu do multimediów.

Przeciwdziałanie cyberprzemocy jest bardzo trudne, wymaga znajomości nowinek technologicznych, internetowych miejsc aktywności dzieci i młodzieży. Konieczne jest podjęcie konkretnych działań w celu zaprzestania masowego rozprzestrzeniania się cyberprzemocy. Należy rozmawiać z dziećmi o zagrożeniach, jakie niesie ze sobą Sieć, i o samym zjawisku przemocy w multimediach. Ponadto można podjąć takie działania, jak: filtry blokujące wysyłanie obraźliwych wiadomości, blokowanie dostępu do niemoderowanych grup dyskusyjnych i forów. Warto pamiętać o tym, że Internet i multimedia kształtują nowe pokolenia obywateli, przyczyniając się do formułowania społeczeństwa informacyjnego, opierającego się na nowych technologiach, co może prowadzić do informatyzacji życia społecznego, zaniku tradycyjnych więzi i norm społecznych. „Telewizja, Internet nie są „lustrem”, w którym odzwierciedlane jest społeczeństwo, ale życie społeczne staje się imitacją ekranu”⁷.

ILONA GOŁĘBIEWSKA – Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Katedra Edukacji i Kultury.

Przypisy:
1. P. Wallace, Psychologia Internetu, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2005, s. 176.
2. J. Izdebska, Dziecko w świecie mediów elektronicznych, Trans Humana, Białystok 2007, s. 37.
3. A. Andrzejewska, Świat wirtualny – kreatorem rzeczywistości dziecka, [w: ] Cyberświat. Możliwości i zagrożenia, pod red. J. Bednarek, A. Andrzejewska, Wyd. Akademickie ŻAK, Warszawa 2009, s. 166.
4. D. Sarzała, Problem agresji i przemocy w multimediach elektronicznych – aspekty psychologiczne i etyczne [w: ] Cyberświat. Możliwości i zagrożenia, pod red. J. Bednarek, A. Andrzejewska, Wyd. Akademickie ŻAK, Warszawa 2009, s. 250.
5. Zagrożenia dzieci w Internecie: http://www.fdn.pl/ strona.php?p.30. Stan na dzień: 18.04.2010.
6. J. Izdebska, Dziecko w świecie mediów elektronicznych, Trans Humana, Białystok 2007, s. 91.
7. Z. Melosik, Mass media, edukacja i przemiany kultury współczesnej, „Pedagogika Mediów“, 2005, nr 1. s. 18.

Bibliografia:
Mastalerz E. (red.), Cyberuzależnieni: przeciwdziałanie uzależnieniom od komputera i Internetu, Niezależne Zrzeszenie Studentów Akademii Pedagogicznej w Krakowie, Kraków 2006.
Shinder D. L., Cyberprzestępczość: jak walczyć z łamaniem prawa w sieci: przygotuj się do walki z cyberprzestępczością, „Helion“, Gliwice 2004.

W JAKI SPOSÓB MOŻNA UNIKNĄĆ CYBERPRZEMOCY?

1. Unikaj podawania w Sieci swojego autentycznego imienia i nazwiska. Bezpieczniejsze jest posługiwanie się nickiem, pseudonimem.
2. Nie podawaj „internetowym znajomym” swojego adresu zamieszkania, telefonu czy innych informacji personalnych.
3. Zaprzestań wysyłania prywatnych zdjęć nieznajomym osobom. Nigdy nie wiemy, z kim naprawdę rozmawiamy.
4. Wyrażaj szacunek wobec innych użytkowników Internetu.
5. Sprawdzaj wiarygodność informacji znalezionych w Sieci i multimediach.
6. W sytuacji chęci spotkania się z osobą poznaną przez Internet poinformuj o tym rodziców czy inne bliskie osoby. Na spotkanie należy iść z zaprzyjaźnioną osobą.
7. Nie należy odpowiadać na otrzymaną wiadomość wulgarną lub w inny sposób niepokojącą. Fakt ten należy zgłosić rodzicom lub nauczycielom.
8. Jeżeli ktoś prześladuje cię w Sieci za pomocą wyzwisk, rozpowszechniania twoich zdjęć czy w inny sposób – koniecznie powiedz o tym rodzicom.
9. Uważaj na e−maile od nieznajomych osób czy organizacji. Załączniki mogą zawierać niebezpieczne wirusy.
10. Rozmawiaj z rodzicami, nauczycielami i kolegami na temat Internetu i nowych technologii, ich wad i zalet, staraj się oceniać je obiektywnie pod każdym względem.