Pojęcie inteligencja, pochodzące od łacińskiego słowa intelligentia, zrobiło w XX wieku ogromną karierę. Mamy więc inteligentnych ludzi prowadzących inteligentne rozmowy, inteligentnych uczniów w szkole, a psychologowie piszą o wrodzonej inteligencji dzieci. Zauważamy też, że każde następne pokolenie jest inteligentniejsze, mądrzejsze, szybciej i łatwiej przyswajające sobie wiedzę konieczną do inteligentnego funkcjonowania w dzisiejszym świecie.

Ale to tylko jeden aspekt wzrostu znaczenia intelektu człowieka w sprawnym społecznym funkcjonowaniu. Jednocześnie z niepokojem obserwujemy wzrastającą liczbę samobójstw, chorób psychicznych, zaburzeń emocjonalnych, dysfunkcji społecznych, poczucia osamotnienia, izolacji od otoczenia, rozwodów, niechcianych dzieci, afer politycznych, agresji, przemocy, gangów, sekt i zbrodni. Coraz częściej dowiadujemy się, iż patologie te są udziałem ludzi inteligentnych. Oczywiście przyczyn tego stanu rzeczy należy upatrywać w wielu różnych okolicznościach. Pragnę jednak zwrócić uwagę na zaproponowane ostatnio przez psychologów amerykańskich spojrzenie na „nowy” rodzaj inteligencji emocjonalnej (EQ) – inteligencję, która w jakimś sensie odpowiada na pytania, od czego zależy sprawne funkcjonowanie człowieka w relacjach i umiejętność kierowania samym sobą.

Definicje inteligencji

Do niedawna psychologia traktowała inteligencję jako zespół zdolności umysłowych umożliwiających człowiekowi sprawne korzystanie z nabytej wiedzy.

Współczesne definicje określają inteligencję jako wieloczynnikową sprawność umysłową człowieka, przejawiającą się w zdolnościach myślenia logicznego i problemowego, w tym także zapamiętywania, rozumienia znaczenia słów, wykonywania podstawowych działań matematycznych, uchwycenia stosunków między treścią spostrzeżeń wzrokowych i ich ułożeniem w przestrzeni itd. Stworzono też wskaźnik badania inteligencji, czyli ilorazu inteligencji IQ. Jednak okazało się, że wysoki iloraz inteligencji nic nie mówi o emocjonalnym funkcjonowaniu jednostki, ani o wpływie emocji na ogólne, w tym inteligentne jej funkcjonowanie. A przecież ten wpływ jest ogromny, współcześni psychologowie są co do tego zgodni – zdarza się, że inteligentny uczeń na skutek nieumiejętności radzenia sobie z emocjami osiąga słabe wyniki w nauce.

Emocje mają wpływ na skuteczność wszelkiego myślenia, co udowadnia sama struktura układu nerwowego. W mózgu człowieka istnieją struktury będące tzw. emocjonalnym mózgiem, połączone funkcjonalnie z korą mózgową, czyli mózgiem racjonalnym. Współcześni psychologowie uważają, iż od równowagi między nimi zależy funkcjonowanie człowieka we wszystkich dziedzinach jego życia społecznego, gdyż każdy z nich jest tak samo ważny dla naszego rozwoju i zachowania. Sam intelekt nie wystarcza, aby człowiek mógł w pełni wykorzystać swoje potencjalne możliwości.

Typy inteligencji

Amerykański psycholog Daniel Goleman rozróżnia dwa typy inteligencji: intelektualna, mierzona ilorazem inteligencji oraz emocjonalna, która „odnosi się do zdolności rozpoznawania przez nas naszych własnych uczuć i uczuć innych osób, do zdolności motywowania się i kierowania emocjami zarówno naszymi własnymi, jak i osób, z którymi łączą nas jakieś więzi”*. Inteligencja emocjonalna różni się więc od inteligencji intelektualnej. Pierwsza z nich opiera się wyłącznie na pracy kory mózgowej w górnych warstwach komórek mózgowych. Zaś ośrodki inteligencji emocjonalnej znajdują się głębiej, w o wiele starszych obszarach podkorowych. Oba te ośrodki pracują ze sobą w sposób zharmonizowany, uzupełniając się.

W ujęciu Daniela Golemana na inteligencję emocjonalną (EQ) składa się pięć podstawowych kompetencji (osobistych i społecznych), które determinują stopień, w jakim radzimy sobie ze sobą w relacjach.

Kompetencje osobiste obejmują następujące umiejętności:

1. Samoświadomość, czyli wiedza o swoich stanach wewnętrznych i preferencjach; w jej skład wchodzą:

• świadomość emocjonalna, czyli rozpoznawanie własnych stanów emocjonalnych;
• właściwa samoocena, czyli adekwatny obraz swoich silnych i słabych stron;
• wiara w siebie, czyli silne poczucie własnej wartości oraz rozwinięta świadomość swoich możliwości i umiejętności.

2. Samoregulacja, czyli umiejętność panowania nad emocjami; obejmuje ona:

• samokontrolę, czyli umiejętność panowania nad szkodliwymi impulsami oraz umiejętność wyrażania emocji;
• spolegliwość, czyli utrzymywanie norm uczciwości i prawości;
• sumienność, czyli przyjmowanie odpowiedzialności za swoje czyny;
• przystosowalność, czyli elastyczność w dostosowaniu się do zmian;
• innowacyjność, łatwe lecz nie bezkrytyczne przyjmowanie nowych pomysłów, idei, poglądów.

3. Motywacja, czyli umiejętność wyznaczania sobie celów i konsekwentne dążenie do ich osiągnięcia; w jej skład wchodzą:

• dążenie do osiągnięć, czyli staranie się o coraz lepsze wyniki i coraz doskonalsze wykonywanie czynności;
• zaangażowanie, czyli aktywny z udziałem emocji sposób wykonywania wszelkich życiowych czynności, a także identyfikowanie się z celami grupy lub organizacji i podejmowanie działań, by cele osiągnąć;
• inicjatywa, czyli umiejętność wykorzystania szans i okazji;
• optymizm, czyli wytrwałość w dążeniu do celu mimo pojawiających się przeszkód i niepowodzeń.

Kompetencje społeczne charakteryzują następujące umiejętności:

4. Empatia, która dotyczy poprawnego rozpoznawania uczuć, potrzeb i stanów emocjonalnych innych ludzi i obejmuje:

• rozumienie innych, czyli wyczuwanie uczuć i punktów widzenia innych osób oraz aktywne zainteresowanie ich troskami, niepokojami i zmartwieniami;
• doskonalenie innych, czyli dostrzeganie u innych potrzeb rozwoju i wspieranie ich;
• nastawienie usługowe, czyli uprzedzanie i rozpoznawanie cudzych potrzeb i nastrojów;
• wspieranie różnorodności, czyli osiąganie celów umiejętnie korzystając z silnych stron różnych ludzkich osobowości;
• świadomość polityczna, czyli rozpoznawanie emocjonalnych prądów grupy i stosunków wśród osób z różnych ugrupowań politycznych i sprawujących władzę;
  

5. Umiejętności społeczne, które odnoszą się przede wszystkim do skutecznego wywierania wpływu na ludzi. Są to:

• umiejętne przekonywanie;
• zdolność do porozumienia się, czyli aktywne słuchanie i wysyłanie jasnych i przekonywujących komunikatów;
• łagodzenie konfliktów i napięć;
• przewodzenie, czyli umiejętność skutecznego kierowania;
• tworzenie więzi, czyli umiejętne nawiązywanie i pielęgnowanie kontaktów z ludźmi;
• współpraca, czyli umiejętna kooperacja z innymi w dążeniu do osiągnięcia wspólnego celu;
• umiejętne organizowanie pracy w grupie.

U ludzi emocje, a więc serce i rozum dopełniają się i ze sobą współdziałają. Warunkiem harmonijnego funkcjonowania człowieka jest zachowanie równowagi między rozumem a emocjami, stąd konieczna jest harmonia pomiędzy inteligencją racjonalną i emocjonalną. Ludzie sprawni emocjonalnie, czyli tacy, którzy dobrze wiedzą, co przeżywają i potrafią wczuwać się w emocje innych ludzi oraz właściwie reagować – posiadają tzw. inteligencję emocjonalną, dzięki której działają skuteczniej i są bardziej zadowoleni z życia. Osoby nie potrafiące zapanować nad swoim emocjonalnym życiem ustawicznie koncentrują się na sobie (nie na zadaniu, czy innych ludziach), co ogranicza zdolność jasnego i logicznego myślenia. Ludzie tacy często nie potrafiąc rozwiązać swoich problemów i nie mogąc poradzić sobie z własnymi emocjami (nie rozumiejąc siebie) mają tendencje do popadania w różne uzależnienia.

Podsumowanie

Inteligencja emocjonalna obejmuje umiejętność kierowania samym sobą i układania właściwych relacji. Są to zdolności odmienne od inteligencji akademickiej, czyli umiejętności czysto intelektualnych, mierzonych ilorazem inteligencji, ale je uzupełniające. Niektórzy psychologowie zajmujący się badaniem inteligencji emocjonalnej podają, że to właśnie od niej zależy, czy dziecko będzie dobrym uczniem w szkole i potem osiągnie sukces w życiu. Człowiek inteligentny emocjonalnie potrafi wykorzystać wszystkie swoje umiejętności wynikające z jego inteligencji racjonalnej, co daje mu możliwość pełnej realizacji siebie w każdym obszarze jego funkcjonowania, a więc w życiu osobistym jak i zawodowym. Daje mu to satysfakcję, zadowolenie z życia, poczucie sensu, czyli szczęścia. Stąd też inteligentny człowiek to taki, który sprawnie posługuje się „mózgiem racjonalnym i emocjonalnym”, a to leży u podstaw szczęśliwego życia.

DR MARIA JANKOWSKA – psycholog w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.

* D. Goleman, Inteligencja emocjonalna. Media Rodzina, Poznań 1999, s. 439.